تاريحي قۇجاتتاردى ساقتاۋ مەن جۇيەلەۋ مىندەتى

تاريحي قۇجاتتاردى ساقتاۋ, ونى كەلەشەك ۇرپاققا جەتكىزۋ ۇلكەن مىندەت ەكەنى ءسوزسىز. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايدا اتالعان سالانى تسيفر­لاندىرۋ ءىسىنىڭ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.

القالى جيىندا كوپتەگەن سالماقتى ۇسىنىس پەن باستاما العا تارتىلعا­نىنا كۋا بولدىق. مۇنداي باسقوسۋدان كىم-كىمنىڭ دە جاعىمدى جاڭالىق, بولاشاققا باعىت-باعدار بولارلىق جارىق ساۋلە كۇ­تە­تىنى بەلگىلى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, بۇل قۇرىلتايدىڭ ءبىز ءۇشىن ءجون-جوسىعى بولەكتەۋ سەزىلدى.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ: «ۇكى­مەت قولدا بار وراسان زور دەرەكتەردى, سونىڭ ىشىندە ارحيۆتىك, انىقتامالىق مالىمەتتەردى, عىلىمي زەرتتەۋلەردى, يلليۋس­تراتسيالار مەن فوتوسۋرەتتەردى, مۋزىكالىق شىعارمالاردى جانە ونەر تۋىندىلارىن تسيفرلىق فورماتقا كوشىرۋ جۇمىسىن باس­تاپ كەتتى. ۇلتتىق تسيفرلىق ارحيۆ قۇرىپ, ونى ەلىمىزدەگى جانە شەتەلدەردەگى نەيروجۇيە جاساۋشىلاردىڭ ەركىن پايدالانۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك. كەيىنگى جىلدارى ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدىڭ ماڭىزدى فاكتورى – تاريح عىلىمىنىڭ دامۋىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ جاتىرمىز», دەدى. مەملەكەت باسشىسى قوزعاعان توعىز باستامانىڭ ساناتىندا ۇلتتىق تسيفرلىق ارحيۆ قۇرۋ يدەياسىنىڭ بولۋى ارحيۆشىلەرگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇك­تەيدى. وسى ورايدا قاعاز ۇلگىسىندەگى قۇجات­تاردى تسيفرلىق فورماتقا كوشىرىپ, كوپشى­لىككە قولجەتىمدى ەتۋ ەرەكشە ماڭىزعا يە.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى ۇستانىمىن ەسكەرسەك, تسيفرلاندىرۋ دەگەنىمىز – بەلگىلى ءبىر مەجەنى باعىندىرعاننان كەيىن دە ءارى قاراي ۇزدىكسىز دامىپ, جالعاسىن تابا بەرەتىن اۋقىمى كەڭ وتە ماڭىزدى ءىس. بۇل رەتتە استانا قالاسى مەملەكەتتىك ءارحيۆى قىزمەتىنىڭ كومە­گىنە جۇگىنەتىن ازاماتتار از ەمەس. مىسالى, ولاردىڭ اراسىندا زەينەتاقىسىن ەسەپتەۋ بويىنشا داۋلى جاعدايلارعا تاپ بولعان جاندار, اكىمشىلىك ايىپپۇلدار بويىنشا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنا ءزارۋ تۇلعالار, ءۇي ماسەلەلەرىن شەشۋگە قاتىستى قۇجات تالاپ ەتەتىن تۇرعىندار كەزدەسىپ جاتادى. وسىنىڭ ءبارى ۇزاق تالقىلاۋدى, ەگجەي-تەگجەي مۇقيات زەردەلەۋدى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى بۇل – ادام تاعدىرىنا, كومەككە ءزارۋ جاننىڭ جانايقايىنا قاتىستى ماسەلەلەر.

ءاربىر تۇلعا مۇنان بىلايعى ۋاقىتتا وزىنە قاجەت ماسەلە بويىنشا ءوتىنىشىن ۇيدەن نەمەسە كەڭسەدەن شىقپاي-اق بىزگە جولداي الادى. ياعني ەلەكتروندى ءوتىنىش بەرۋ ارقىلى ازاماتتار, بىرىنشىدەن, ۋاقىتىن زايا كەتىرمەيدى, ەشقانداي اۋرە-سارساڭعا تۇسپەيدى, ەكىنشىدەن, قاي جەردەن جولدانعان ءوتىنىش بولسىن, جاۋاپ­سىز قالمايدى. سونىمەن قاتار تۇلعا­لار مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى, ونىڭ ىشىندە «ارحيۆتىك انىقتامالار, ارحيۆتىك قۇجات­تاردىڭ كوشىرمەلەرى نەمەسە ارحيۆتىك ءۇزىندى كوشىرمەلەر بەرۋ» قىزمەتىن ونلاين رەجىمدە, ەلەكتروندىق قىزمەتتەر پورتالى كومەگىمەن دە الۋ مۇمكىندىگىنە يە. ەgov.kz پورتالى ارقىلى ءوتىنىم بەرۋ­دىڭ ارتىقشىلىعى كوپ. بولاشاقتا تسيفرلاندىرۋ اياسى مۇنان دا كەڭەيىپ, قۇجاتتاردىڭ دەنى ونلاين فورماتتا وڭاي قولجەتىمدى بولا تۇسەدى دەگەن ۇمىتتەمىز.

بۇگىندە استانا ارحيۆىندە 409 359 ساقتاۋ بىرلىگىن قۇرايتىن 758 قور بار. 2020 جىلدان باستاپ ارحيۆ بازاسىندا ەرەكشە قۇندى قۇجاتتاردىڭ تارماقتارىن قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا تولىققاندى زەرتحانا, جىلجىمالى سورەلەر ىسكە قوسىلدى, راديوتەگتەردى پايدالانا وتىرىپ, دەرەكتەردى قاشىقتان اۆتوماتتى تۇردە جيناۋ جانە وڭدەۋ تەحنولوگياسى ءدوو (دەرەكتەردى وڭدەۋ ورتالىعى) جۇمىس ىستەۋدە, ەرەكشە قۇندى قۇجاتتار بويىنشا ساقتاندىرۋ قورى قۇرىلدى, باعدارلامالىق-اپپاراتتىق كەشەندى جاڭ­عىر­تۋ قولعا الىندى, ورناتىلعان زاماناۋي اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسى بار ارحيۆ قويماسى RFID (راديومەتكالار) جۇ­مىس ىستەيدى. استانا مەملەكەتتىك ءارحيۆى جىل سايىن ۇلتتىق ارحيۆ قورىنىڭ ارحيۆ قۇجات­تارىن مەملەكەتتىك ساقتاۋعا جوس­پارلى قابىل­داۋ جۇمىسىنا تىڭعىلىقتى قاتىسادى.

«ارحيۆ-2025» كەشەندىك جوسپارى جانە «تسيفرلاندىرۋ, عىلىم جانە يننوۆاتسيالار ەسەبىنەن تەحنولوگيالىق سەرپىلىس» ۇلتتىق جوباسى بويىنشا ارحيۆتىك قۇجاتتاردى تسيفرلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىن­دا تسيفرلىق كوشىرمەلەر جاساۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. ارحيۆتەگى قاعاز تۇرىندەگى قۇجاتتاردىڭ سانىنا كەلسەك, 31 542 280 پاراقتان تۇراتىن 409 359 ساقتاۋ بىرلىگى بار. 2018 جىلدان باستاپ قازىرگى  كەزەڭ ارالىعىن قامتىعاندا, جالپى سانى 71 768 ساقتاۋ بىرلىگى (6 569 985 پاراق) ەلەكتروندى فورماتقا ءوتتى, ياعني بۇل قۇجاتتاردىڭ 17,7% پايىزى دەگەندى بىلدىرەدى. ارحيۆتەگى تسيفرلانعان قۇجاتتار تۋرالى تاعى ءبىر مىناداي ناقتى مىسالدى ايتا كەتۋگە بولادى. 2024 جىلدىڭ كورسەتكىشى بويىنشا 4 335 ساقتاۋ بىرلىگىنەن 560 210 پاراق (قۇجاتتاردىڭ ەلەكتروندىق كوشىرمەسى) تسيفرلى فورماتقا ءوتتى. تسيفرلانعان قۇجاتتاردى يندەكستەۋ تۇراقتى تۇردە جۇرگىزىلىپ, 1 131 ءىس يندەكستەلىپ, اقپاراتتىق جۇيەگە جۇكتەلدى.

تسيفرلانعان قۇجاتتاردىڭ باسىم بولىگى اسا قۇندى قورلاردان باستاۋ الادى. بۇلار­دىڭ قاتارىندا 241-قور, «اقمولا وكرۋگتىك اتقارۋشى كوميتەتى كەڭەستەرىنىڭ جۇمىسشى, شارۋا جانە قىزىل اسكەر دەپۋتاتتارى» 1927–1930 جج. 244-قور, «اقمولا ۋەزدىك اتقارۋشى كەڭەستەرىنىڭ جۇمىسشى, شارۋا جانە قىزىل اسكەر دەپۋتاتتارى كوميتەتى» 1920–1928 جج. 250-قور, اقمولا ۋەزدىك رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتى, تسەلينوگراد حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسى جانە ونىڭ اتقا­رۋ كوميتەتى, تسەليننىي اۋداندىق كەڭەسىنىڭ اتقارۋ كوميتەتى, استانا قالاسى اكىمدىگى اپپاراتى, استانا قالاسىنىڭ ءماسليحاتى, «تسەلينوگرادسەلماش» وندىرىستىك بىرلەستى­گىنىڭ «قازاقسەلماش» زاۋىتى جانە ت.ب. بار.

جالپى, ارحيۆ ماتەريالدارىنىڭ كوپ بولىگى – ءالى دە قاعاز تۇرىندەگى قۇجاتتار. قوردا­عى بارلىق قۇجاتتى بىردەن تسيفرلىق ۇلگىگە اينالدىرۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى قور جيناۋ ءىسى – جىل سايىن جاڭعىرىپ, ۇزدىكسىز تولىعىپ وتىراتىن دامىلسىز ۇدەرىس. قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك جانە ۆەدومستۆولىق ارحيۆتەر قىزمەتىنىڭ نەگىزگى پروتسەستەرىن, ارحيۆ ءىسى سالاسىندا مەملەكەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋدى اۆتوماتتاندىرۋ ماقساتىندا «ەلەكتروندىق قۇجاتتاردىڭ بىرىڭعاي ءارحيۆى» («ە-ارحيۆ») اقپاراتتىق جۇيەسى پايدالانۋعا ەنگىزىلىپ, جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. سونداي-اق بۇعان دەيىن قولدانىستا بولعان «ارحيۆ» ااج قىزمەت كورسەتەدى. قۇجاتتاردى تسيفر­لاندىرۋ, ياعني ءارحيۆتى سكانەرلەۋ, ولاردى پايدالانۋدىڭ ىڭعايلىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ, ارحيۆ قۇجاتتارىن ينتەرنەت جەلىسىنە ورنالاستىرا وتىرىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ ءۇشىن بىرقاتار جۇمىس جۇرگىزىلدى.

ارحيۆ قۇجاتتارىن تسيفرلاندىرۋ بارىسىندا باعدارلامالىق-اپپارات­تىق كەشەننىڭ بولۋى, سكانەرلەۋ وپەراتور­لارىنىڭ بىلىكتىلىگى جانە قاجەتتى نورما­تيۆ­تىك-ادىستەمەلىك قۇجاتتاما تالاپ ەتىلە­دى. قۇجاتتاردىڭ قۇرامى, ولاردىڭ ەرەك­شەلىكتەرى تسيفرلاندىرۋ كەزىندە بارىنشا ەسكەرىلەدى. مىسالى, بەتىنىڭ ءپىشىمى, ءتۇسى, تىعىزدىعى جانە قۇرىلىمى بويىنشا ەرەكشەلەنەتىن قۇجاتتار بولادى, بۇل تسيفر­لاندىرۋ جىلدامدىعىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. ارحيۆ ىسىندە ا4 فورماتىنداعى قۇجاتتارمەن بىرگە باسقا فورماتتاعىلار دا (ا2, ا3, ا5 جانە ودان از) بولۋى مۇمكىن. اتاپ ايتساق, جوسپارلار, ەسەپتەر, سحەمالار, سمەتالار, تىزىمدەر, مالىمەتتەر, كارتالار, انىقتامالار. سونىمەن قاتار, قازىرگى زامانعى فورماتتىق جۇيەنىڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلمەيتىن قۇجاتتار دا كەزدەسەدى.

قولعا ۇستاۋعا رۇقسات ەتىلمەيتىن كونە مۇرالاردى ساقتاۋدىڭ وزىندىك ءتارتىبى بار. 2022 جىلى 14 اقپاندا شىققان №3 بۇيرىققا سايكەس سالا مينيسترلىگىنىڭ ارحيۆ ىستەرى جانە قۇجاتتامانى باسقارۋ كوميتەتى ۇلتتىق ارحيۆپەن بىرلەسىپ «ارحيۆ قۇجاتتارىن تسيفر­لاندىرۋ جونىندەگى ادىستەمەلىك ۇسىنىمدار» جوباسىن تالقىلاۋ جونىندەگى جۇمىس توبى قۇرىلدى, وندا قۇجاتتاردى قاعاز فورماتتان ەلەكتروندى نۇسقاعا اۋىستىرۋ ۇسىنىمدارى, تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىنە قويىلاتىن تالاپتار جانە ت.ب. ماسەلەلەر قاراستىرىلدى.

قۇندى قۇجاتتاردى تسيفرلىق فورماتقا كوشىرەردە ماماندارعا تۇپنۇسقالارعا وتە ساق, مۇقيات قاراۋ, قۇجات بەتتەرىنە زاقىم كەلتىرمەس ءۇشىن تسيفرلاندىرۋ جاب­دىق­تارىن دۇرىس قولدانۋ سىندى تالاپ­تار قويىلادى. سكانەرلەۋ وپەراتورىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى, ول قۇجاتتىڭ قانداي كۇيدە ەكەنىن كورىپ, مەي­لىن­شە قۇجاتتى دەر كەزىندە قالپىنا كەلتى­رۋگە مۇددەلى بولۋعا ءتيىس. ال سكانەرلەۋ ۋچاسكە­لەرىن قۇجاتتاردى ساقتاۋعا ارنالعان سورەلەرمەن جابدىقتاعان ءجون.

سوعىس جانە سوعىستان كەيىنگى كەزەڭدەگى, دالىرەگى 1940–1950 جىلدار ارالىعىنداعى مۇراعاتتاردا گەتەروگەندى شىعۋ تەگى بار قۇجاتتار ءجيى كەزدەسەدى. سول كەزەڭگە تيەسىلى قۇجاتتاردىڭ ەداۋىر بولىگى ۇيىمداس­­تى­رۋ­­شىلىق-باسقارۋشىلىق قۇجاتتاردى قوس­پاعاندا, داپتەرلەردىڭ پاراقتارىنا, كارتون قاعازدارعا جازىلدى. مىسالى, جۋرنالدار مەن گازەتتەردىڭ سىرتىنا تاڭبالانعان قۇجاتتار دا ساقتاۋلى. سونداي-اق مۇراعات ىستەرىندە ءوشىپ بارا جاتقان جانە ءماتىنى كولەگەيلەنگەن مۇرالار بار. وقىلۋى قيىن, وشە باستاعان قۇجاتتاردى تسيفرلاندىرۋ كەزىندە ءتيىستى ادىستەر قولدانىلادى. ارحيۆ قۇجاتتارى شاڭسورعىشتان كەيىن تسيفرلاندىرۋعا بەرىلسە دە, توزعان قاعاز بولشەكتەرى سكانەردىڭ تەتىكتەرىنە كەرى اسەر ەتەدى. سول ءۇشىن سكانەرلەۋ وپەراتورى ماشينانىڭ جۇكتەمەسىنە بايلانىستى ونى تازالاپ وتىرادى. سكانەرلەۋ بولمەسى تىكەلەي كۇن ساۋلەسىنەن قورعالۋى كەرەك. ويتكەنى ولار قۇجاتتارعا زيان كەلتىرۋى مۇمكىن جانە مونيتور ەكرانىنداعى كەسكىندەردىڭ ساپاسىن تەكسەرۋدى قيىنداتادى. سونىمەن قاتار شاڭ دا قۇجاتقا, سكانەرلەۋ ساپاسىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن. بولمەدە ينفراقىزىل جانە ۋلتراكۇلگىن ساۋلەلەنۋ كوزدەرى بولماۋى كەرەك. ءورت قاۋىپسىزدىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى.

قورىتا ايتقاندا, ەلوردالىق ارحيۆ اقپاراتتى ساقتاۋ مەن باسقارۋدا ءتيىمدى جۇمىستار جۇرگىزىپ كەلەدى. ويتكەنى قازىر ارحيۆتىك قۇجاتتاردىڭ ساقتالۋى مەن قولجەتىمدىلىگى وتە ماڭىزدى.

جانگەلدى بيمولدين,

استانا قالاسى مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى