ءبىز تابالدىرىعىن اتتاعان تۇرعىن ءۇيدىڭ اۋلاسىندا ەكى ءۇيدىڭ كەرەگەسى كەرىلىپ, شاڭىراعى كوتەرىلگەن. اۋلاداعى ەر ازاماتتار تەمىردەن ءتۇيىن تۇيەتىن شەبەرلەر كورىنەدى. ءبىرى – شاڭىراقتى دانەكەرلەۋمەن اينالىسسا, ەندى ءبىرى – ۋىقتارىن ءيىپ جاتىر. تاعى ءبىرى, دايىن ءونىمدى قىزىل تۇسكە بوياپ, ءارىن كىرگىزەدى. بايقاعانىمىزداي, ءبىر ءسات دامىل تاپپايتىن شەبەرلەردىڭ قولىنان شىققان ۇيلەر اعاشتان ەمەس, تەمىردەن قۇرالادى ەكەن. ال اۋماعى 180 شارشى مەتر كىرپىشتەن قالانعان شەبەرحانا ىشىندەگى تىگىن ماشينالاردىڭ تۇتقاسىندا وتىرعان ايەلدەردە, ءتىپتى تىنىم جوق. ورام ماتالاردى تارقاتىپ, ءپىشىپ, كەسىپ, قيۋىن كەلتىرە تىككەن ءىس-قيمىلدارىنا قاراپ تۇرىپ, «ساۋساق بىرىكپەي, ينە ىلىكپەيدى» دەگەن دانالىق ويعا ورالدى.
«2012 جىلى قۇلجادان اتاقونىسقا كوشىپ كەلدىك. العاشقى جىلدارى كۇنكورىس قامىمەن ءار ءىستىڭ باسىن شالدىق. مال دا باقتىق, جالدانىپ جۇمىس تا ىستەدىك. ۋاقىت وتە قولدان كەلەر كاسىپپەن اينالىسۋدى ءجون ساناپ, وسى ىسكە تاۋەكەل ەتتىك. سەبەبى كيىز ءۇي – اتا-بابامىزدان قالعان مۇرا. سوندىقتان ءوزىمىزدىڭ قانىمىزعا سىڭگەن كاسىپتى باستاپ كەتكەلى ءتورتىنشى جىلعا اياق باستى. باستاپقىدا 10 ءۇيدى جاساپ كوردىك. وتە ءساتتى شىققان ءونىمىمىز ءوتىمدى بولىپ, بىردەن ءوز يەلەرىن تاپتى. سودان باستاپ ءىستىڭ تيەگى اعىتىلىپ, العا قاراي ادىمداپ كەلەمىز. بۇعان ەلدەگى كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ جۇزەگە اسۋى, سونداي-اق, ءتۋريزمنىڭ ءورىس الۋى ۇلكەن وي سالدى. بايقاساق, ءبىز جاساپ جاتقان كيىز ۇيلەردى قىتايدان تاسىمالدايتىندار كوبەيگەن ەكەن. سونى زەردەلەي كەلە, «مۇنى نەگە ءوزىمىز جاساپ, ساۋدالاماسقا؟» دەگەن نيەتپەن بىلەك سىبانا كىرىسىپ كەتتىك», دەيدى جەكە كاسىپكەر تالعات قاناپيا.
ەلىمىزدە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ وركەندەپ, تۋريزم سالاسىنىڭ سونى سەرپىن الۋىنىڭ ارقاسىندا كيىز ۇيلەرگە دەگەن سۇرانىس ارتا تۇسكەنىن تىلگە تيەك ەتكەن كاسىپكەر وسى كۇنى قاراماعىندا 12 ادام تۇراقتى ەڭبەك ەتىپ جاتقانىن العا تارتتى. ال جازعى ماۋسىمدا جۇمىس قىزىپ, مۇندا ەڭبەك ەتەتىن ىسمەرلەر سانى دا ەسەلەنە تۇسەدى.
كاسىپكەردىڭ ءىسىن ىلگەرىلەتۋدە ارقاسۇيەر اعايىن-تۋىستىڭ ىنتىماق-بىرلىگى مەن تىرلىگى ۇيىسىپ, كىدىرىسسىز جۇمىس ىستەۋگە دەم بەرىپ وتىرعانى ايرىقشا اتالدى.
تارقاتار بولساق, ءۇيدىڭ شاڭىراعىن دانەكەرلەيتىن شەبەر جاسان ناقىسبەك, كەرەگەسىن قۇراستىراتىن اعايىندى جاسان مەن سايران سۇلتانبايلار, ۋىق يەتىن نۇربەك پەن اتىكەي داۋلەتبايلار, بوياۋشى نۇربول ادىلبەك, كامنۇر كەرىمبەك سىندى قولونەر شەبەرلەرىنىڭ شيراق قيمىلداپ, ءونىمدى ەڭبەك ەتۋلەرىنىڭ ناتيجەسىندە ءۇش كۇندە ءبىر ءۇيدىڭ قاڭقاسى قۇرالادى.
«العاشقى جىلى 10 ءۇي, ودان كەيىنگى جىلى 70 ءۇي جاسادىق. كەلەسى جىلى كيىز ءۇيدىڭ سانىن 300-گە جەتكىزدىك. بىلتىر 380 ءۇي قۇراستىرىلدى. بيىل جىل باسىنان بەرى 50 ءۇي جاساپ, وتكىزدىك. ءونىمدى وتكىزۋ دە الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ كومەگى وراسان زور. قولىمىزدان شىققان ۇيلەر ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىنە تارالادى. ءارىسى ەلىمىزدىڭ باتىسى مەن بەرىسى الماتى وبلىسىنىڭ تۋريستىك ايماقتارىنا جونەلتىلەدى. تۇركياداعى جەر سىلكىنىسىنەن زارداپ شەككەندەرگە 50 ءۇي, بىلتىر قارعىن سۋ باسقان ايماققا 20 شاقتى ءۇيدى جەڭىلدەتىلگەن باعادا جىبەردىك. ۇيلەردىڭ ۇلكەن-كىشىسى كوبىنەسە تاپسىرىسقا قاراي جاسالادى. تەمىردەن قۇرالاتىن كيىز ۇيگە قاجەت ماتەريالداردىڭ دەنى وتاندىق ونىمدەر», دەيدى كاسىپ يەسى.
ءتورت, التى, سەگىز قاناتتى, ودان دا ۇلكەن ۇيلەردىڭ ەڭ كىشىسى قۇرال-جابدىعىمەن قوسقاندا 250–300 كيلو سالماقتا بولاتىنىن تىلگە تيەك ەتكەن تالعات قاناپيا, تەمىر ۇيلەردىڭ جينالمالى ءارى تاسىمالداۋعا قولايلى ەكەنىن اتاپ ايتتى. وعان قوسا, اعاش ۇيگە قاراعاندا جاسالۋىنا از ۋاقىت كەتەتىن كورىنەدى. بۇل ۇيلەردىڭ ۇزىكتەرى جاۋىن-شاشىن مەن ىستىق-سۋىققا ءتوزىمدى كەلەتىن بەس قاباتتى ماتادان تىگىلەتىنىن دە تانىستىرىپ ءوتتى.
وتباسىلىق كاسىپتى ۇرشىقشا ءيىرىپ وتىرعان جۇبايى گۇلجانات داۋلەتباي وسى ءىستى ۇيىمداستىرۋشى ءارى تىگىن تسەحىنىڭ باس مامانى سانالادى. توڭىرەگىنە اۋىلدىڭ ىسمەر ايەلدەرىن توپتاستىرىپ, تياناقتى جۇمىس ىستەۋگە توسەلگەن. كاسىپ اشىلعالى تىگىنشى بولىپ, ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان نۇرساپا قۇپيان, ءبيبىنۇر باتان, نۇرجامال ادىلبەك, گۇلسەرىك تاسبولات, سايراگۇل سابىرجان سىندى شەبەرلەر ءۇيدىڭ ۇزىگى, تۇندىگى, تۋىرلىعى سىندى جابدىقتارىن تىگۋمەن اينالىسادى.
«اۋىلىمىزدان قولدان كەلەر كاسىپ اشىلعانىنا ءبارىمىز قۋاندىق. الىسقا سابىلمايمىز, ەڭبەكاقىمىزدى ۋاقتىلى الامىز. ءار ءۇي تولىق جاسالىپ شىققان سايىن قۋانىپ, قۋاتتانامىز. ويتكەنى ول, وسىنداعى ادامداردىڭ ەڭبەگىنىڭ جەمىسى», دەيدى ىسمەر نۇرساپا قۇپيان.
الاقانداي اۋىلدا تىرشىلىگىن دوڭگەلەتىپ, كاسىبىنەن ءناسىبىن اجىراتىپ قانا قويماي, بىرنەشە ادامدى ەڭبەكپەن قامتىپ وتىرعان كاسىپكەردىڭ ەندىگى ماقساتى – كاسىبىن كەڭەيتۋ. بۇل ورايدا جەرىنىڭ تارلىعى بايقالادى. سەبەبى ءۇي اۋلاسىنداعى قۇرىلىس ماتەريالدارىنان اياق الىپ ءجۇرۋ مۇمكىن ەمەس. ءتىپتى دايىن بولعان كەرەگە, ۋىقتاردى كوشەگە شىعارىپ, سىرلاپ جاتقانىن كوردىك. قۇبىرلاردى كەسىپ, دانەكەرلەپ, سىرلاپ, جيناۋداعى ارەكەتتەرى كەيدە كورشى-كولەڭگە دە جاقپاي قالاتىنىن جاسىرماعان كاسىپكەر تالعات قاناپيا ءوندىرىس ورنىن ۇلعايتىپ, تاپسىرىستى كوبەيتۋدە جەر بولىنسە دەگەن ۇسىنىسىن ايتىپ, اۋىلدىق اكىمدىككە قۇلاققاعىس جاساپ جاتىر.
وتباسىلىق كاسىپتىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ۇلى ۇلان قاناپيانىڭ دا قوسار ۇلەسى از ەمەس. ول دايىن ۇيلەردى وتكىزۋگە, جەتكىزۋگە اتسالىسىپ كەلەدى.
كيىز ءۇي ءوندىرىسىن وسىلايشا تابىستى كاسىپكە اينالدىرعان تالعات قاناپيا «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى اياسىندا 3 ملن تەڭگە كولەمىندە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە العانىن ايتتى. ول قاراجاتقا زاماناۋي جابدىقتار ساتىپ الىپ, كاسىبىنىڭ كەرەگەسىن كەڭەيتكەن.
«باعدارلاما تۋرالى ەستىگەن ساتتە بىردەن كاسىپتى كەڭەيتۋ جوسپارى پايدا بولدى. بۇگىندە ونىمىمىزگە سۇرانىس جوعارى. اسىرەسە فەرمەرلەر مەن تۋريستىك نىسانداردان تاپسىرىس كوپ تۇسەدى. كيىز ءۇي – ۇلتتىق قۇندىلىق. ونى زاماناۋي ۇلگىدە جاساپ, نارىققا بەيىمدەۋ – باستى مىندەتىمىز. كيىز ءۇيدى ءارتۇرلى ماقساتتا پايدالانۋعا بولادى. جازدا ساياجايعا قويسا, قىستا قوسىمشا باسپانا رەتىندە قولدانۋعا مۇمكىندىك بار. سوڭعى جىلدارى ەكوتۋريزمنىڭ دامۋىمەن قاتار, دەمالىس ورىندارىندا كيىز ۇيلەرگە سۇرانىس ارتتى. كيىز ءۇيدىڭ ەرەكشەلىگى – جازدا سالقىن, قىستا جىلى. بۇل – اتا-بابامىزدان قالعان قۇندى مۇرا. ءبىزدىڭ اۋىلىمىزدا دا بۇل كاسىپپەن اينالىساتىن بىرنەشە كاسىپكەر بار. ولاردىڭ باسىم بولىگى «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسىنىڭ قولداۋىمەن كاسىبىن كەڭەيتىپ, ءوندىرىس قۋاتىن ارتتىردى», دەيدى كاسىپكەر.
كيىز ءۇي وندىرىسىندە ۇلتتىق ناقىش پەن زاماناۋي تەحنولوگيالار ۇيلەستىرىلگەن. وتاندىق نارىقتان بولەك, شەبەرحانا ونىمدەرىنە شەتەلدىك تۋريستىك بازالار تاراپىنان دا سۇرانىستىڭ ارتا ءتۇسۋى – بالتاباي اۋىلىنداعى كيىز ءۇي ءوندىرىسىنىڭ ءورىسى كەڭەيىپ قانا قويماي, ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدى دارىپتەۋگە دە وراسان زور ۇلەس قوسىپ وتىرعانىن ايعاقتاي تۇسەدى.
الماتى وبلىسى,
ەڭبەكشىقازاق اۋدانى
