ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىن تەك تۇركى حالىقتارى عانا ەمەس, پارسىلار, گرەكتەر دە اتاپ وتەدى. كوكتەم مەرەكەسىن 3000 جىلدان بەرى بالقان تۇبەگى, قارا تەڭىز ايماعى, كاۆكاز, ورتالىق ازيا مەن تاياۋ شىعىستا 300 ميلليونعا جۋىق ادام تويلاپ كەلەدى.
ءيا, ءاز-ناۋرىزدى الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندەگى قازاقتار دا اسىعا كۇتەدى. قيىرداعى قازاقتار ءوز توپىراعىنىڭ داستۇرىنە ساي ناۋرىز ناقىشتارىن جاسايدى. ماسەلەن, يران يسلام رەسپۋبليكاسى ۇلىق مەرەكەنى تويلاۋعا رەسمي تۇردە شەشىم قابىلداعان. ولار ناۋرىزدى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە اتاپ وتەدى. تاريح بەتتەرىنە ۇڭىلسەك, ناۋرىز – جاڭا كۇن, يران جەرىندە ەجەلدەن ۇلتتىق مەرەكە راۋىشىندە «ناۋرىز سۇلتاني» دەپ اتالىپ كەلگەن. يران پاتشالارى ناۋرىزدىڭ العاشقى بەس كۇنىن «الەۋمەت, ناۋرىز» دەپ, جۇرتشىلىقتى ساراي سالتاناتىنا شاقىرىپ, تىلەكتەرىن ورىندايتىن بولعان. ال ناۋرىزدىڭ التىنشى كۇنىن «وزگەشە ناۋرىز» دەپ اتاپ, ساراي ماڭىنداعىلار مەن قىزمەتكەرلەرگە سىي-سىياپات كورسەتىپ, توي-دۋمان وتكىزگەن دەسەدى.
ناۋرىزدىڭ ەكى حالىققا دا ورتاق تۇستارى جاقسىلىققا باستاۋ, ادامگەرشىلىككە باۋلۋ ەكەنىن بايقادىق. تابيعات, ماۋسىم اۋىسقاندا كەلەتىن مەرەكەنىڭ نەگىزگى فيلوسوفياسى – وزگەرۋ, جاڭارۋ. يراندىقتار جەر-انا ويانىپ, تابيعات شاتتىق پەن جارىققا بولەنگەندەي «مەنىڭ دە بولمىسىمدى جاقسىعا وزگەرت, مەيرىمدىلىككە, سۇيىسپەنشىلىككە تولتىر» دەپ تىلەك ايتادى. ەڭ قىزىعى, يراندا جاڭا جىلدىڭ اۋىسۋ ۋاقىتى ارنايى بەلگىلەنەدى. بۇل استرونوميالىق زەرتتەۋ جاسالىپ, ارنايى ۇيىممەن قاراستىرىلادى. ماسەلەن, 1397 جىلدان 1398 جىلعا اۋىسۋ تەگەران ۋاقىتى بويىنشا 21 ناۋرىزدا ساعات بىردەن 25 مينۋت 27 سەكۋند كەتكەندە جۇزەگە اسادى. وسى كەزدە وتباسىنىڭ مۇشەلەرى تۇگەل داستارقانعا جينالادى. وتىرىستا پارسىنىڭ ۇلى اقىنى ءحافيزدىڭ ولەڭدەرىن وقيدى. وتباسىنىڭ ۇلكەندەرى كىشىلەرگە سىيلىق سىيلايدى. ودان كەيىن اعايىن-تۋىس ءبىر-ءبىرىنىڭ ۇيىنە قوناققا بارادى. وسىلاي 13 كۇن بويى مەرەكە جالعاسادى. ەلىمىزدە ناۋرىز قوعامدىق جەرلەر مەن كوشەلەردە دە تويلانسا, يراندىقتار مەرەكەنى تەك وتباسى مۇشەلەرىمەن قارسى الادى.
ۇلتتىق مەرەكەگە اينالعان بۇل كۇندى يران قازاقتارى «ناۋرىز ايت» دەپ تە اتايدى. مەيرامدى اسقان شاتتىق, جىلى جۇرەك, شىن ىقىلاسپەن كۇتەدى. ءۇش كۇن بويى قازاقتاردىڭ ۇيلەرىندە داستارقان جايۋلى تۇرادى. مەرەكە قارساڭىندا ءبىر اپتا بۇرىن بارلىق ءۇيدىڭ ءىشى-سىرتىن تازالاپ, ءۇي ءىشى ءتۇرلى ۇلتتىق ناقىشپەن اشەكەيلەنگەن بۇيىمدارمەن اسەمدەلىپ, ايت كۇنى كوزتارتارلىقتاي جايناپ تۇرادى. بالالار جاڭا كيىمدەرىن كيەدى. قىز-كەلىنشەكتەر دە ۇلتتىق كيىمدەرىن زاماناۋي سانگە لايىقتاپ كيەدى. اسىرەسە شولپى تاققان قىزداردىڭ كەربەز ءجۇرىسى, سىڭعىرلاعان شاشباۋ ءۇنى اينالانىڭ نازارىن وزىنە اۋدارادى.
يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ءالي اكبار دجوۋكار ۇلىق مەرەكەنىڭ تاريحي-مادەني ماڭىزى تەرەڭدە ەكەنىن ايتادى.
– يراننىڭ كونە داۋىرىندە پايدا بولعان ناۋرىز مەيرامى بۇۇ مەن يۋنەسكو-نىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرا تىزىمىنە ەنگىزىلگەن. قازىرگى ۋاقىتتا ناۋرىزدى 14-تەن استام ەل مەن 400 ميلليوننان استام ادام تويلايدى. يراندا ناۋرىز مەيرامىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار, ول – جاڭا جىلدىڭ باستاۋى. ۇلىق مەيرامدى تويلاۋدىڭ ادەت-عۇرىپتارى مەن راسىمدەرى وزىندىك سۇلۋلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. يراننىڭ گ ۇلىستان وبلىسىندا قازاقتار ناۋرىزدى باسقا يراندىق ۇلتتارمەن بىرگە اتاپ ءوتىپ, قازاق مادەنيەتىنىڭ ادەمى كورىنىستەرىمەن تانىستىرادى. يراننىڭ باسقا تۇرعىندارى بۇل كورىنىستەردى كورۋ ءۇشىن قازاق اۋىلدارىنا ساياحاتتايدى, – دەيدى ءالي اكبار دجوۋكار.
سونداي-اق الماتىداعى يران يسلام رەسپۋبليكاسى باس كونسۋلدىعىنىڭ مادەني اتتاشەسى اعازادە حوسسەين دە يرانداعى قازاقتاردىڭ ناۋرىزدى تويلاۋ امالدارىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, جاڭا جىلدىڭ الدىندا ەسكى جىلدىڭ سوڭعى اپتاسىنىڭ اقىرعى سارسەنبى كۇنىن يراندىقتار «چارشانبە سۋري» (سارسەنبىلىك مەرەكە) دەپ اتايدى. بۇل كۇنى كەشكىسىن ورتاعا وت جاعىلىپ, ونىڭ ۇستىنەن اتتاپ, سەكىرىپ ءوتۋ ءراسىمى مەن ويىندارى باستالادى. بۇل مەرەكە ەجەلدەن يران جەرىندە, سامانيد زامانىندا «سۋري» دەپ اتالعان.
– يران قازاقتارى قانشاما جىلدان بەرى ۇلتتىق داستۇرلەرىن ۇلىقتاپ كەلەدى. ولاردىڭ ناۋرىزدى داستۇرگە ساي تويلاپ, انا تىلىنەن اجىراماي, ۇلكەنگە قۇرمەت سىندى ىزەتتەن ايىرىلماۋى اتا داستۇرىنە ادالدىق, بەرىكتىك ىسپەتتى. ولار وزگە ەلدىڭ توپىراعىندا دا ءوز ۇستىندارىن جوعالتقان جوق. وسىنداي مىڭ بوياۋلى سالت-داستۇرىنە قاراپ, يران قازاقتارىنىڭ بىرلىگى بەكەم ەكەنىن كورەمىز. ولار ءداستۇرىن عانا ساقتاپ قويماي, قازاق بولمىسىن نىعايتتى جانە باسقا يراندىقتارمەن تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇردى, تەگىن ۇمىتقان جوق.
ايتا كەتەيىن, قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلىق مەرەكەنىڭ تاريحي-رۋحاني ماڭىزىن ەسكەرىپ, ناۋرىزناما ونكۇندىگىن جاريالادى. بۇل كوكتەمنىڭ ايتۋلى مەرەكەسىنىڭ سان قىرىن كورسەتىپ, ۇلتتىق ناقىشىن ايقىنداي تۇسەدى, – دەيدى اعازادە حوسسەين.
ناۋرىز مەيرامىن تويلاۋدىڭ يران قازاقتارىنا ءتان وزىندىك بوياۋى بار. اتاپ ايتساق, ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىن قارسى الۋ راسىمىندە داستارقان دايىندالىپ, ونىڭ ۇستىنە قاسيەتتى قۇران كىتابى, شام, قۇرما, ورىك, مەيىز, جاڭعاق «س» ارپىمەن باستالاتىن جەتى ءتۇرلى تاعام قويىلادى. ولار: سوماق – ءجۇزىم ۇنتاعى, سازبە – بيدايدىڭ جاس وركەنى, سەنجەد – جيدە, سەركە – ءجۇزىم شىرىنى, سەككە – تەمىر تەڭگە, سير – سارىمساق, سيب – الما. بۇل داستارقان ء«ھافتسين», ياعني جەتى «س» دەپ اتالادى.
وسى ورايدا يرانداعى قازاقتاردىڭ ناۋرىزدى قالاي مەرەكەلەيتىنى جونىندە شىعىستانۋشى عالىم يسلام جەمەنەيدەن سۇراپ كورگەن ەدىك. ونىڭ ايتۋىنشا, ناۋرىزدىڭ باستالۋىنا وراي ەل باسشىلارى, ءدىنباسىلار, عۇلامالار حالىق الدىنا شىعىپ قۇتتىقتايدى. ال جەكە وتباسى مۇشەلەرى داستارقان باسىندا باس قوسىپ, اللاعا شۇكىرشىلىك ايتىپ, جاڭا جىلدى قارسى الادى.
«اعايىن-تۋىستار مەن دوس-جورالار بۇل كۇنى ءبىر-ءبىرىن قۇتتىقتاپ, قاۋىشىپ, مارە-سارە بولادى. مەشىتتەردەن باستاپ جاعداي-مۇمكىندىگى بار ءاربىر وتباسى مەشىت الدىنا, كوشە-الاڭدارعا, ءۇي اۋلاسىنا ءارلى-بەرلى ءوتىپ جاتقان ادامدارعا ارناپ ناۋرىز كوجە ازىرلەيدى. ناۋرىز كوجە قۇرامىنا جىپكە ءتىزىلىپ, ءتۇنى بويى سۋعا سالىنىپ قويىلعان ەت, ءاداس, ءھالىم سياقتى داقىل تۇرلەرى مەن شەكەر قوسىلادى. ال ناۋرىز مەرەكەسىن شىعارىپ سالۋ كۇنى جۇرتشىلىق ازىق-ت ۇلىگىن, قازان-اياعىن, كيىز-تەكەمەتىن, ويىن-ساۋىق قۇرالدارىن ازىرلەپ, تابيعات اياسىنا شىعادى. جاسىل شالعىن مەن اشىق الاڭداردا ءتۇرلى ۇلتتىق ويىندار, سپورت جارىستارى وتكىزىلىپ, ساۋىق-سايران, شەرۋ-سەرۋەن جالعاسادى», دەيدى يسلام جەمەنەي.
سونداي-اق ول ۇلىق مەرەكەنى شىعارىپ سالۋ كۇنى داستارقان ءدامى دە ءارتۇرلى ۇلتتىق تاعامدارمەن تولىعا-مولىعا تۇسەتىنىن, بالالاردىڭ ۋ-شۋى, شات-شادىمان كۇلكىسى, بويجەتكەندەر مەن بوزبالالاردىڭ جاراسىمدى ازىلدەرى, سىبىرلاسىپ سىرلاسۋى, جىگىتتەر مەن ەرەسەكتەر جاعىنىڭ ءمارت-جومارت ءىس-ارەكەتتەرى مەرەكە-مەيرام مەزەتىن ودان سايىن ارلەي, اسپەتتەي تۇسەتىنىن اتاپ ءوتتى.
«تولىسقان قىزدار ىشتەي ىرىم جاساپ, وسىمدىك ساباعىن ءبىر-بىرىنە جالعاي ءورىپ, «عۇمىرلى, سۇيىكتى, ءبىلىمدى, ادال جاردى ءناسىپ قىلعاي» دەپ تىلەك تىلەيدى. ويتكەنى ءومىر جولىنداعى شەشىمىن تاپپاي كەلگەن تۇيىندەر تابيعات اياسىندا قالىپ, ولاردىڭ باعى اشىلسىن دەگەن ىرىمدى مەڭزەيدى. ناۋرىزدىڭ سوڭعى كۇنى ء«سيزدا بەدار» (ون ءۇشتى شىعارۋ) دەپ اتالادى. بۇل 13 ساننىڭ قۇتسىزدىعىن جويۋداعى ىرىم بولسا كەرەك», دەيدى عالىم.
ءيا, پروفەسسور تۇرسىنبەك كاكىش ۇلى دا يران قازاقتارى قىز-كەلىنشەكتەرىنىڭ كيىم كيۋدەگى ەرەكشەلىگىن ادەمى سيپاتتايدى. «قىزدارى بۇرىنعىشا اسەم كيىنىپ, مويىندارىنا التىن القا تاعادى. شولپىنىڭ دا كەزدەسىپ قالاتىنى بار. ويتكەنى ولار بىزدەگىدەي كۇزەلمەگەن, قوس ورىمدەر كوزگە ءجيى تۇسەدى. يران, تۇركىمەن, قازاق ۇلگىلەرىنىڭ ءبارى دە جەكە-جەكە ەمەس, تۇتاسا, بويجەتكەننىڭ ۇستىنەن كورگەندە كوزدىڭ جاۋىن الارلىقتاي ساندىككە اينالادى ەكەن. باستارىنا اقتان باسقا تۇستەگى ورامال ورانادى, ويتكەنى يران ەلىندە جالاڭباس ءجۇرۋ – ەڭ ۇلكەن كۇنانىڭ ءبىرى» دەپ جازعان-دى.
ەجەلگى يراندا ناۋرىز مەرەكەسى ءبىر اي تويلاناتىن. قازىرگى ۋاقىتتا ون ءۇش كۇن مەرەكەلەنەدى. ءبىلىم وردالارى وسى ون ءۇش كۇن بويى دەمالسا, باسقا مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە بەس كۇنگە دەمالىس جاريالانعان. مىنە, پارسى ەلىندە ناۋرىز مەيرامى وسىلاي ەرەكشە ءبىر كوڭىل كۇيدە تويلانادى. ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەرەتىن ۇلىق مەرەكە ناۋرىز دەگەن.
