ادام ومىرىندە اتا-انادان كەيىنگى ورنى بولەك جان – ۇستاز بەن تالىمگەر. ۋاقىت وتكەن سايىن ولاردىڭ تۇلعاسى بيىكتەي تۇسەتىنى بەلگىلى. العاشقى ۇستازىمىزدان باستاپ, كاسىبي ءومىر باسپالداعىنا جەتەلەگەن بىلىكتى وقىتۋشىلارىمىزعا دەيىن سانامىزدا, جۇرەگىمىزدە جاتتالعان. سونداي قادىرلى تۇلعانىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور امانجول كۇزەمباي ۇلى.
العاش ستۋدەنت اتانىپ, قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تابالدىرىعىن اتتاعاننان مازمۇندى عىلىمي ءدارىسىن تىڭداپ, تۇلعالىق تاربيەسىن العان شاكىرتتەرىنىڭ ىشىندە ءبىز دە بارمىز. بۇگىن سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە سەرگەك كەلگەن كورنەكتى ۇستاز, عالىم, قوعام قايراتكەرى ابەكەڭ تۋرالى ايتار وي-پىكىرىمىز از ەمەس.
ۇستاز – ءبىلىمنىڭ شامشىراعى, عالىم – عىلىم مەن جاڭالىقتىڭ جارشىسى, ال قوعامنىڭ قايراتكەرى – تۋعان ەلىنىڭ جاناشىرى. ال ەندى وسى مارتەبەنى كاسىبي تاريحشى يەلەنسە, حالىق تىنىسى اشىلادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاياۋدا كوكشەتاۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا ايتقان مىنا قاعيداتتى سوزىنە امانجول كۇزەمباي ۇلىنىڭ ومىرلىك ۇستانىمى تولىق سايكەسەدى: ء«بىز ءتول تاريحىمىزعا كوكجيەگى كەڭ, تامىرى تەرەڭ وركەنيەتتىك كوزقاراسپەن قاراۋىمىز كەرەك. بۇل – وتە ماڭىزدى. سوندا عانا حالقىمىزدىڭ وتكەنىنە, بۇگىنى مەن بولاشاعىنا مۇلدە جاڭا كوزقاراس پايدا بولادى».
ابەكەڭ سوعىس بىتكەن جىلى قوستاناي وبلىسىنىڭ مەندىعارا اۋدانى ۇزىناعاش اۋىلىندا دۇنيەگە كەلىپتى. مايلىاعاش جەتى جىلدىق مەكتەبىندە, قوستانايداعى ى.التىنسارين اتىنداعى مەكتەپتە وقىپتى.1965 جىلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ, كاسىبي جوعارى ءبىلىم العان ول ەڭبەك جولىن قاراعاندى مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىنان باستاعان. 70-جىلداردىڭ باسىندا قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاعان.
ابەكەڭ اۋەلدەن-اق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسىپ, وقۋ-ادىستەمەلىك جاڭا تەحنولوگيالاردى ەركىن يگەرەدى. كەشىكپەي وقۋ-ادىستەمەلىك باسقارما باسشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالادى. بۇل سالادا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كىتاپحاناسىن قاجەتتى وقۋلىقتارمەن, وقۋ قۇرالدارىمەن, مونوگرافيالىق ەڭبەكتەرمەن تولىقتىرۋعا باسا كوڭىل بولەدى.
1987 جىلى جاريالاعان «قازاقستان ەجەلگى داۋىردە» اتتى وقۋ قۇرالى تاريحشىلار اراسىندا ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولدى. قازاقستان رەسپۋليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى بۇل ەڭبەككە جوعارى باعا بەرىپ, ول 10 رەت قايتا باسىلىپ شىقتى. 1993 جىلى وسى ينستيتۋتتاعى دوكتورلىق كەڭەستە «قازان توڭكەرىسىنە دەيىنگى قازاق تاريحىنا جاڭا تۇجىرىمداما نەگىزىندە قايتا قاراۋ» اتتى تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى.
ۇستاز-عالىم قازاق تاريحىن جوعارى مەكتەپتە عانا ەمەس, ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە, ءتىپتى بالالالار وقىتۋ قاجەتتىگىن كوتەرىپ, سول كەزدە پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, كورنەكتى قايراتكەر وزبەكالى جانىبەكوۆكە ۇسىنىس حات جولدايدى. كەشىكپەي مينيسترلىكتەن ورتا مەكتەپتەرگە ارنالعان قازاق تاريحى ءپانى ءۇشىن وقۋ باعدارلاماسىن جاساۋ جونىندە تاپسىرما الادى. ابەكەڭ جاساعان بالامالى باعدارلاما سول كەزدەگى رەسپۋبليكانىڭ ورتا مەكتەپتەرىندە قازاق تاريحىن وقىتۋعا زور كومەگى تيەدى.
امانجول كۇزەمباي ۇلى ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك, ورتالىق, باتىس وڭىرلەرىندە (قوستاناي, كوكشەتاۋ, تورعاي, قاراعاندى جەزقازعان وبلىستارىندا) تاريح ءپانى مۇعالىمدەرىن قايتا دايارلاۋ جانە جەتىلدىرۋ ىسىنە بەلسەنە اتسالىستى. وزىمەن بىرگە كافەدرادا ىستەيتىن وقىتۋشىلارىمەن بىرىگىپ ورتا مەكتەپ مۇعالىمدەرى ءۇشىن «تىرەكتى كونسپەكت» دەپ اتالاتىن وقۋ-ادىستەمەلىك ماتەريالدار جيناعىن دايارلاپ, قولدانىسقا ەنگىزدى.
ۇلى ويشىل ءابۋناسىر ءال-فارابي: «عىلىممەن اينالىسسام دەگەن ادامنىڭ اقىل-ويى ايقىن, ەرىك-جىگەرى زور, تىلەك-ماقساتى اقيقات پەن ادالدىققا قىزمەت ەتۋگە تالاپ جولىندا بولۋى شارت» دەيدى. 1978 جىلى ابەكەڭ قارمۋ قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى, كەيىن مەڭگەرۋشىسى بولدى. بۇل جىلدارى ابەكەڭ ۋنيۆەرسيتەتتە ارحەولوگيا-ەتنوگرافيا مۇراجايىن ۇيىمداستىردى. ارحەولوگيالىق جۇمىستاردىڭ جەتەكشىسى رەتىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كەلىسىمشارت نەگىزىندە جۇرگىزۋدى جولعا قويدى. 1984 جىلدان باستاپ بىرنەشە ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىردى. وسىنىڭ نەگىزىندە «قاراعاندى تاريح مەكتەبى» اتتى جاس عالىمدار توبى قالىپتاستى. بۇگىندە سول توپتان شىققان شاكىرتتەرى ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى قىزمەت ىستەيدى.
ابەكەڭنىڭ ءبىلىم مەن عىلىمدى ىقپالداستىقتا دامىتۋ جولىنداعى ۇيىمداستىرۋشىلىق ءىس-قىزمەتى دە ەرەكشە. 1993 جىلدىڭ قوستاناي اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋى باسشىلىعىنىڭ شاقىرۋىمەن وسىندا قازاقستان تاريحى كافەدراسىن ۇيىمداستىردى. 1998 جىلى سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى بولىپ تاعايىندالدى. سونداي-اق قازاق مەملەكەتتىك زاڭ اكادەمياسى سولتۇستىك قازاقستان فيليالىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن قوسا اتقاردى. 2001 جىلى مەملەكەتتىك قىزمەت ينستيتۋتى فيليالى كوشىپ كەلگەندە, امانجول كۇزەمباي ۇلى وسى وقۋ ورنىنا باس پرورەكتور بولىپ تاعايىندالدى. 2004 جىلدىڭ اقپانىندا ول جەكەمەنشىك قوستاناي اۋماقتىق تاريحي-زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىن ۇيىمداستىردى.
ابەكەڭ وتان تاريحى عىلىمىن دامىتۋ جۇمىستارىن ۇنەمى جۇرگىزىپ كەلەدى. ول 80-90 جىلدارى-اق ۇلتتىق تاريحىن كەڭەستىك يدەولوگيا ىقپالىنان شىعارۋ, شىنايى جانە وبەكتيۆتى زەرتتەۋ باستاماسىنىڭ الدىڭعى قاتارىندا بولدى. پروفەسسور امانجول كۇزەمباي ۇلى ۇلت تاريحى عىلىمي مەكتەبىنىڭ قالىپتاسىپ-دامۋىنا قوماقتى ۇلەسىن قوستى. ونىڭ قالامىنان تۋعان عىلىمي جانە عىلىمي-كوپشىلىك ەڭبەكتىڭ سانى 500-دەن استى. ونىڭ ىشىندە 56 مونوگرافيا, وقۋلىق, وقۋ قۇرالى بار. جوو-عا ارنالعان «قازاقستان تاريحى» ەڭبەگى 1992 جىلدان بەرى 50 مىڭ دانامەن 10 رەت باسپادان شىقتى. سونىمەن قاتار عالىم 14 عىلىم دوكتورى مەن كانديداتىن دايارلاپ شىعاردى. ءوزى دە, شاكىرتتەرى دە كەۋدە قاقپاي, ماقتانباي ەڭبەك ەتىپ ءجۇر.
1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسى امانجول كۇزەمباي ۇلىن ازامات, تاريحشى رەتىندە شيراتا ءتۇستى. ول كوپ مىنبەردەن ۇلتتىڭ تەڭدىگى مەن قۇقىن مايدان قىل سۋىرعانداي ايتا الدى. وتانشىل رۋحتاعى ازاماتتارعا ەل تاريحىن, مادەنيەتىن ورايىمەن جەتكىزە الدى. ابەكەڭ مونوگرافيالارىندا, وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىندا تاريحتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن قوزعاۋمەن بىرگە جالعان تاريحشىلارمەن ىمىراسىز كۇرەسە ءبىلدى.
امانجول كۇزەمباي ۇلى ىزدەنىمپازدىعى, بىلىكتىلىگى, ەڭبەكقورلىعى ارقاسىندا ەكى مارتە «ۇزدىك وقىتۋشى» گرانتىن جەڭىپ الدى. «قازاق سسر حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسى عىلىمىن دامىتۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن» توسبەلگىلەرىمەن, ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى التىن مەدالمەن ماراپاتتالعان. 2015 جىلى قوستانايدىڭ «جىل ادامى» اتاعىن يەلەنىپ, 2017 جىلى «قازىنا» مەتسەناتتار سىيلىعىن الدى.
ابەكەڭ 2004 جىلدان قوستاناي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا پروفەسسور بولىپ قىزمەت ىستەيدى. توبىل بويىنداعى شاھاردىڭ سىيلى اقساقالى. جاس جانە ورتا بۋىن پەداگوگتەردىڭ, ولكەتانۋشىلاردىڭ قادىرلى ۇستازى. ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ سىيلى دا بەدەلدى مۇشەسى.
بىردە امانجول كۇزەمباي ۇلىمەن استاناداعى عىلىمي كونفەرەنتسيادا شۇيىركەلەسىپ قالدىق. اڭگىمە عىلىمنىڭ قازىرگى جاعدايى مەن جاستاردىڭ ىزدەنىسى مەن كۇردەلى ماسەلەسى جونىندە ءوربىدى. سوندا ۇستازىمىز: «شىعىستا «ادام عىلىمنان گورى تاربيەگە كوپ مۇقتاج» دەگەن دانالىق بار. مۇنىڭ قازىرگى ماعىناسى – جاستاردى عىلىمعا تارتۋ ءۇشىن دە ولارعا دۇرىس ءتالىم بەرۋىمىز قاجەت. اباي ورىس ءتىلى ارقىلى تارجىمەلەگەن گەتە «كىمدە عىلىم مىقتى بولسا, جاداعاي نانىم-سەنىم ايدالادا قالادى» دەپتى. انە, ءبىز وسىنى ەسكەرسەك قوي!» دەدى.
پاراسات بيىگىندەگى ابەكەڭمەن سۇحباتتاس بولۋ – ءبىر باقىت. مۇنى قاراعاندىنىڭ, قىزىلجاردىڭ, قوستانايدىڭ زيالىلارى جاقسى بىلەدى. عالىمنىڭ ۇستازدىق, قايراتكەرلىك, ادامشىلىق تاجىريبەسى, ۇستانىمى – جاسقا دا, جاسامىسقا دا ونەگە.
ساتاي سىزدىقوۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ ورتاعاسىرلىق دەرەكتانۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى
