يران – قازاقستان: دوستىق اۋانىنداعى بايلانىستار بايلامى جوعارى

1991 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا, قازاقستان ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاندا ونى رەسمي تانىعان, الماتىدا ەلشىلىگىن اشقان ەڭ العاشقى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى – يران. تاريحتا ۇنەمى مادەني جانە ءدىني ورتاقتاستىقتار نەگىزىندە جالعاسىپ كەلگەن قارىم-قاتىناستار قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ قۇرىلۋىمەن جاڭا كەزەڭگە اياق باستى. قازاقستان ءوزىنىڭ ۇلتتىق بيلىگىنىڭ نەگىزدەرىن نىعايتۋمەن اينالىسىپ جاتقان تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ونجىلدىعىندا يران گەوساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني الەۋەتىنە سۇيەنە وتىرىپ, قازاقستانمەن بايلانىستارىن كەڭەيتە ءتۇستى. يراننىڭ گەوساياسي ورنالاسۋى ورتالىق ازيانىڭ سىرتقى الەمگە شىعۋىنىڭ ەڭ قىسقا, ەڭ قاۋىپسىز جانە ەڭ ءتيىمدى باعىتى بولعاندىقتان, وسى ايماقتىڭ يرانمەن ءوزارا ءىس-ارەكەتتەر جاساۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبىنىڭ بىرىنە اينالدى. 1996 جىلى يراننىڭ سولتۇستىك-شىعىس شەكاراسىندا سەراحس-تەدجەن تەمىرجولىنىڭ اشىلۋى ورتالىق ازياداعى قۇرلىقپەن قورشالعان مەملەكەتتەردىڭ, اتاپ ايتقاندا, قازاقستاننىڭ سىرتقى الەممەن بايلانىسۋ جولىنىڭ اشىلۋ كەزەڭى بولدى. ەندى, مىنە, 18 جىل وتكەننەن كەيىن, يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىمەن بىرگە قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتتەرى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆتىڭ قاتىسۋىمەن 2014 جىلعى 3 جەلتوقساندا ينچەبۋرۋن شەكاراسىندا اشىلعان يران – تۇرىكمەنستان –قازاقستان ۇشجاقتى تەمىرجولىنىڭ سالىنۋىمەن, كاسپي تەڭىزى شىعىسىنداعى ونەركاسىپتىك جانە مۇنايلى ايماقتاردىڭ اشىق تەڭىزدەرمەن ەڭ جاقىن بايلانىسىنا جاڭا باعىت ورنادى. ناۋرىز – يران مەن قازاقستان اراسىنداعى ورتاق مەرەكە, قازاق حالقى ونىڭ باستاۋىندا يراندىقتار تۇر دەپ بىلەدى جانە جىل سايىن كوكتەم مەزگىلى كەلگەندە وسى ۇلتتىق جانە ءداستۇرلى وقيعانى قۋانىشپەن اتاپ وتەدى, ءوزىنىڭ ەجەلگى اتادان بالاعا جەتكەن داستۇرلەرىن ناۋرىزدا جاڭعىرتىپ, ونى ساقتاپ قورعاۋعا زور ءمان بەرەدى. تاريحي كەزەڭدەردە ۇلى تۇركىستاننىڭ ءبىر بولىگى بولعان قازاقستان وڭتۇستىگىنىڭ يراندىق وركەنيەتپەن مادەني جاقىندىعى كوپ. ماۋەرەنناھر مەن وڭتۇستىك تۇركىستانداعى عىلىم مەن مادەنيەتتىڭ بەسىگى تاراز قالاسى بولسا, ۇلى فيلوسوف ءال-فارابي مەن ايگىلى ميستيك قوجا-احمەت ياساۋي سىندى ۇلى تۇلعالار وسى وڭىردەن شىقتى. ال قازاقستان مۇراعاتتارى مەن كىتاپحانالارىنداعى كوپتەگەن پارسىلىق قولجازبالار قوس تاراپتىڭ جازۋ مەن ءتىل سالاسىنداعى تەرەڭ بايلانىسىن باياندايدى. قازاقستان ۇلتتىق كىتاپحاناسىندا جۇزگە جۋىق پارسى قولجازبالارى بولسا, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كىتاپحاناسىندا دا كوپتەگەن پارسى قولجازبالارى ساقتالعان. ولاردىڭ قاتارىندا حافيز, ساعدي, بيدەل جانە ءجاميدىڭ ولەڭ جيناقتارى بار جانە ەكى مەملەكەت تە وسى باعالى تۋىندىلاردى قورعاپ, ساقتاۋدى جانە بولاشاقتىڭ يگىلىگىنە پايدالانۋدى قالايدى. ءفيردوۋسيدىڭ «شاحناماسى» قازاق ادەبيەتىنە اسەر ەتكەن جازبا تۋىندىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. اباي سىندى ايگىلى قازاق اقىندارى مەن ادەبيەتشىلەرى ءفيردوۋسيدىڭ ولەڭدەرى مەن «شاحنامانى» دارىپتەيدى. قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا بىرقاتار پارسى ءتىلىنىڭ ۇستازدارى مەن ماماندارى وسى ايگىلى شىعارمانى قازاق تىلىنە اۋدارۋ ۇستىندە. وسى كۇنگە دەيىن بۇل شىعارمانىڭ ءتورت تومى اۋدارىلىپ, جارىق كوردى. ايتا كەتەيىك, قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي ءوزىنىڭ قارا سوزدەرىندە: «بالالارىمىز الدىمەن انا ءتىلىن ۇيرەنىپ, كەيىن تۇركى مەن پارسى, سونان سوڭ اراپ جانە ورىس تىلدەرىن ۇيرەنگەنى جاقسى», دەسە, اقىن شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى دا وسى تىلدەرمەن تانىس ەدى جانە ونىڭ حافيزدەن اسەر العانى ايان. قازاقستان تاۋەلسىزدىك تىزگىنىن ۇستاعان سوڭ, ورتاق تاريحي جانە مادەني مۇرالاردان باستاما الاتىن قولداعى قۇندىلىقتار ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناستارىنىڭ دامۋى ءۇشىن, اسىرەسە, سوڭعى جيىرما جىلدا مادەني سالاداعى قاتىناستاردى قالىپتى وركەندەتۋگە نەگىز بولدى. يران مەن قازاقستاننىڭ مادەني بايلانىستارى 1993 جىلى ۇكىمەتارالىق مادەني كەلىسىمگە قول قويىلۋى مەن ەلشىلىكتىڭ مادەني وكىلدىگىن اشۋىمەن باستالدى. جالپى العاندا, وسى مەرزىم ىشىندە ايتارلىقتاي عىلىمي, مادەني جانە ءبىلىم قارىم-قاتىناستارى ورنىقتى. يران مەن قازاقستان اراسىنداعى مادەني شارالارىنىڭ ءبىرى–جوو-لاردا پارسى ءتىلى كافەدراسىن اشىپ, ونىڭ جۇمىسىن نىعايتۋ بولدى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ ءال-فارابي, ابىلاي حان, اباي اتىنداعى, قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق جانە اقتاۋ قالاسىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە پارسى ءتىلى وقىتىلادى, سونداي-اق, ءار جىل سايىن پارسى ءتىلىنىڭ ۇزدىك وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرى ءبىلىم ارتتىرۋ كۋرستارىنا قاتىسۋعا جانە يراننىڭ مادەنيەتىمەن كوبىرەك تانىسۋ ماقساتىندا جول تارتۋدا. ەكى ەلدىڭ دامىپ كەلە جاتقان قارىم-قاتى­ناستارىن ساقتاپ, نىعايتۋ ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني سالالارداعى بايلانىستاردى جان-جاقتى جۇرگىزۋگە بايلانىستى. مادەني بايلانىستار يران مەن قازاقستان قارىم-قاتىناستارىندا ماڭىزدى ۇلەسكە يە بولىپ قانا قويماي, باسقا سالالاردى تولىقتىرۋشى ءرولىن اتقارادى. بىلايشا ايتقاندا, ەكونوميكالىق جانە ساياسي بايلانىستاردىڭ دامۋى ەكى ەلدىڭ سالت-داستۇرلەرى جانە مادەنيەتىمەن تانىسۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل ءىس, عىلىم, ونەر سالالارىنىڭ وكىلدەرىنىڭ, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بايلانىستا بولۋىمەن جانە ولاردىڭ ىنتالى تۇردە ارالاسۋىمەن جۇزەگە اسادى. وسى وراي­دا, يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزي­دەنتى دوكتور ءرۋحانيدىڭ جۋىقتاعى قازاق­ستانعا ساپارى بارىسىندا نازارباەۆ حالىق­ارالىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى بايانداماسى وتە ماڭىزدى. دوكتور رۋحاني وسى سوزىندە مادەني بايلانىستاردىڭ ماڭىزدىلىعىن قۋاتتاپ, تاريحتاعى يسلام وركەنيەتىنىڭ ادامزات قوعا­مىنا جاساعان باعالى قىزمەتىن اتاپ ءوتىپ, ءال-فارابي سىندى ايگىلى تۇلعانى ايماق حالىقتارى اسىرەسە, يران مەن قازاقستان ءۇشىن ورتاق ميراس جانە بىرىكتىرۋشى فاكتور دەپ اتادى. قوعامدىق پىكىردى قالىپتاستىرۋ مەن قوعامدىق ديپلوماتيا تەتىكتەرىن پايدالانۋ مەملەكەتتەردىڭ مۇددەلەرىن جۇزەگە اسىرۋ قۇرالىنا اينالعان قازىرگى الەمدە, يران مەن قازاقستان قولدا بار مادەني الەۋەت كۇشىن بىلە وتىرىپ, ولاردى ءوز قارىم-قاتىناستارىن تەرەڭدەتۋگە جۇمساۋعا نيەتتى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان كەزدەن-اق, ءوزىنىڭ ايماقتىق جانە حالىقارالىق ارە­نا­داعى جۇمىسىندا يرانمەن ارادا بايلانىس ورناتتى. تاياۋ شىعىس جانە مۇسىلمان مەم­لەكەتتەرىمەن بايلانىستارىن دامىتۋدى ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ كۇردەلى باعى­تىنا اينالدىرعان قازاقستان تەز ارادا ەكو­نوميكالىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمى مەن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا مۇشە بولىپ, ءتىپتى 2011 جىلى يراننىڭ قولداۋىمەن, يىۇ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىن قابىلداۋعا جانە توراعالىق مىندەتىن اتقارۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. ازياداعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە سەنىم جونىندەگى كەڭەستى قۇرۋ قازاقستاننىڭ ايماقتىق ارىپتەستىك شەڭبەردەگى شارالارىنىڭ ءبىرى بولدى دەسەك, يران وسى ۇيىمنىڭ بەلسەندى مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ ەسەپتەلەدى. وتكەن جيىرما جىلدا يران مەن قا­زاق­ستاننىڭ ءتۇرلى ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني سالالارداعى ەكىجاقتى بايلانىستارى سىندارلى ىرعاقپەن دامىدى. سوڭعى جىلدارى ونىڭ ەكپىنى كوپتەگەن سەبەپتەرمەن, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ون جىلىنداعىداي بولماعانىمەن, ەكى مەملەكەت زور الەۋەتى بار ەكەندىگىن تۇسىنە وتىرىپ, الداعى مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋعا بەل بۋدى. ورتالىق ازيانىڭ ەڭ ءىرى جانە ەڭ تۇراقتى مەملەكەتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋ ۇدەرىسى, جاقسى تەحنولوگيالار مەن ءتۇر­لى كاسىپتەرگە يە يراندىق كومپانيالارعا كوپ­تە­گەن مۇرسات, مۇمكىندىكتەر اشۋدا. قازىرگى ۋاقىتتا بىرقاتار يراندىق كومپانيالار قازاقستاندا قۇرىلىس, تۇرعىن ءۇي سالۋ, اۋىل­شارۋاشىلىعى جانە جول قۇرىلىسى سالالارىندا بەلسەندىلىك كورسەتۋدە. قوسجاقتى ەكونوميكالىق كەلىسىمدەر اسىرەسە 2014 جىلى تەھراندا وتكەن ەكى مەملەكەتتىڭ ۇكىمەتارالىق بىرلەسكەن كوميسسياسىنىڭ 13-ءشى وتىرىسى مەن جەكە مەنشىك سەكتورلارى اراسىنداعى كاسىبي وتىرىستارداعى كەلىسىمدەرىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىمەن, ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستار كولەمى قازىرگى 1 ملرد. دوللارعا جۋىق مولشەردەن الداعى ۋاقىتتا 2 ملرد. دوللاردان استام كورسەتكىشكە جەتەدى دەپ كۇتىلۋدە. بۇۇ مەن وعان قاراستى ۇيىمدار ءتارىزدى حالىقارالىق شەڭبەردەگى ىنتىماقتاستىقتا پارلامەنتارالىق قارىم-قاتىناستار ەكى ەلدىڭ الەمدىك ساحناداعى بايلانىستارىنىڭ ماڭىزدى بولىگىن قۇرايدى. يران ايماقتىق جانە حالىقارالىق ارىپتەستىكتەردە قازاقستانعا – دۇنيەجۇزىنىڭ ءتۇرلى ايماقتارىمەن تەڭ بايلانىستا بولۋدى قالايتىن مەملەكەت رەتىندە ىنتىماقتاستىق جاساۋعا زور ءمان بەرەدى. وسى ورايدا وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا جەنەۆادا بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىعى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا ەكى مەملەكەت ءبىر-ءبىرىنىڭ ۇستانىمدارىن قولدادى. قازاقستان 2017-2018 جىلدارعا جانە يران 2029-2030 جىلدارعا بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقسىز مۇشە بولۋعا ۇمىتكەرلىكتەرىن جاريالادى جانە دوكتور رۋحاني مىرزانىڭ قازاقستانعا سوڭعى ساپارى بارىسىندا, تاراپتار وسى ۇدەرىستە ءوزارا قولداۋ كورسەتۋدى ۇيعاردى. ورتاق مۇددەلەر نەگىزىندە حالىقارالىق جۇيەنى رەتتەۋگە اتسالىسۋ جانە الەمدىك شەشىمدەر قابىلداۋ ۇدەرىسىنە بەلسەندى قاتىسۋ ەكى ەلدىڭ وسى فورماتتاعى ىنتىماقتاستىعىن قۇرايدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن سوڭ ەلدەگى كەڭەس زامانىنان قالعان يادرولىق قارۋلاردى رەسەيگە تاپسىرىپ, قارۋسىزداندىرۋ مەن يادرولىق قارۋلاردى تاراتپاۋ سالاسىنداعى بەلسەندى مەملەكەتكە اينالدى. سوڭعى جىلدارى اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋدا جانە كۇن سايىن ۇلعايىپ كەلە جاتقان ءوزىنىڭ ەنەرگيا سالاسىنداعى قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەپ وتىرعان, الەمدەگى ەڭ ءىرى ۋران ءوندىرۋشى رەتىندەگى قازاقستان, يراننىڭ بەيبىت يادرولىق قۋاتقا يە بولۋ قۇقىعىن قولدايدى. 2011 جىلعى جەلتوقساندا يرانعا قارسى قىسىمدار مەن سانكتسيالار ءورشىپ تۇرعان كەزدە قازاقستان پرەزيدەنتى يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنا قاتىستى قوسارلى ستاندارتتار قولدانۋ مەن ايماقتاعى وزگە ەلدەردىڭ يادرولىق قارۋلارى جونىندە جاق اشپاۋدى سىنعا الدى. وتكەن جىلعى تامىز ايىندا ەكى مەملەكەت باسشىسى قابىلداعان بىرلەسكەن مالىمدەمەدە دە بۇل تاقىرىپ قۋات­تالدى. وسىنداي دوستىق ۇستانىم, 2013 جىلعى ناۋرىز بەن ساۋىردە الماتىدا يراننىڭ ال­تىلىق توپپەن يادرولىق كەلىسسوزدەرىنىڭ ەكى كەزەڭىنىڭ وتكىزىلۋىنە سەبەپ بولدى. حالىقارالىق ساح­ناداعى ماڭىزدى ۇدەرىستىڭ ءبىرى بولىپ ەسەپ­تەلەتىن بۇل كەلىسسوزدەر, قازاقستاننىڭ ال­ماتىنى ايماقتىڭ ديپلوماتيالىق بايلانىس­تار ورتالىعىنا اينالدىرۋ تالپىنىستارىنا ايتارلىقتاي سەپتىگىن تيگىزدى. قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرلان ىدىرىسوۆ 2014 جىلى جەلتوقساندا, مەملەكەتىنىڭ كەلىسسوزدەردى قايتا قابىلداۋعا ىنتالى ەكەندىگىن قايتالاپ, يران مەن التىلىق اراسىنداعى يادرولىق كەلىسسوزدەر 2015 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ناتيجەگە جەتەر دەگەن ءۇمىت ءبىلدىردى. «يران مەن باتىس اراسىنداعى كەلىسىم قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى, ول ايماققا اسىرەسە ەكونوميكالىق تۇرعىدان اسا وڭتايلى اسەر ەتەدى», دەپ قۋاتتادى ول. يران مەن قازاقستاننىڭ قۇرىلىقتاعى ورتاق شەكاراسى بولماعانىمەن, كاسپي تەڭىزى ارقىلى كورشىلەس بولىپ سانالادى. ەكى مەملەكەتتىڭ كاسپي ماسەلەلەرى جونىندەگى ارىپتەستىگى قوسجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ ماڭىزدى بولىگىن قۇرايدى. يران مەن قازاقستان كاسپيگە بايلانىستى ىستەردە ءۇشىنشى تاراپتىڭ ارالاسپاۋى مەن قاتىسپاۋى, كاسپيدىڭ قورشاعان ورتاسى مەن جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ, ساۋدا كەمەلەرىنىڭ ءجۇزۋ ەركىندىگى مەن وسى تەڭىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءتارىزدى ماسەلەلەردە ورتاق پىكىرگە يە. رەسەيدىڭ استراحان قالاسىندا كاسپي تەڭىزى جاعالاۋ مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ سوڭعى ءسامميتى بارىسىندا دوكتور رۋحاني جانە نازارباەۆتىڭ قولداۋىمەن, ۇلتتىق ەگەمەندىك ايماعى ءۇشىن 15 ميلدىك اۋماقتى تاعايىنداۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى, بۇل, كاسپيدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن تولىقتىرۋ باعىتىنداعى ايتارلىقتاي ىلگەرىلەۋ بولىپ سانالادى. بۇعان قوسا, ەكى مەملەكەتتىڭ پورتتارى اراسىندا دا وسى تەڭىز اۋماعىندا جۇيەلى ساۋدا قارىم-قاتىناستار بار. يراندا 11- ءشى ۇكىمەت قىزمەتكە كىرىسكەن سوڭ, ونى العاشقى قولداعان مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى قازاقستان بولدى جانە نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2013 جىلدىڭ تامىزىندا دوكتور ءرۋحانيدىڭ ۇلىقتاۋ راسىمىنە قاتىستى. يران يسلام رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ وتكەن جىلى قىركۇيەكتەگى استاناعا رەسمي ساپارى, ياعني دوكتور ءرۋحانيدىڭ ورتالىق ازياعا العاشقى قوسجاقتى ساپارى, يراننىڭ ايماقتىق ساياساتتاعى قازاقستاننىڭ الاتىن ورنىن عانا ەمەس, ەكى تاراپتىڭ ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدىڭ الدىندا جاڭا باعىتتار تۇرعاندىعىن كورسەتتى. وسى ساپار بارىسىندا قول قويىلعان ۇكىمەتتىك قۇجاتتارمەن قاتار, دوكتور رۋحاني مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ەكى مەملەكەت كاسىپكەرلەرىنىڭ بىرلەسكەن فورۋمىندا يران مەن قازاقستاننىڭ جەكەمەنشىك سالالارىنىڭ اراسىندا كوپتەگەن ساۋدا كەلىسىمدەرى جاسالدى. ەكى پرەزيدەنت سودان كوپ ۇزاماي تاعى ەكى ماڭىزدى ايماقتىق وقيعاعا, ياعني دۋشانبەدە وتكەن شىۇ باسشىلارىنىڭ سامميتىنە جانە استراحان قالاسىندا وتكەن كاسپي تەڭىزى جاعالاۋ ەلدەرى پرەزيدەنتتەرىنىڭ سامميتىنە قاتىستى. وتكەن ءبىر جىل ىشىندە ەكى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى باعدارلامالار اياسىندا جەتى رەت كەزدەسۋى, تاراپتاردىڭ بايلانىسىنداعى قولايلى ارەكەتتى اڭعارتادى, وسى ساياسي جاقىندىق ءىس-جۇزىندە, اتاپ ايتقاندا, ەكونوميكالىق جانە حالىقتار اراسىنداعى الىس-بەرىستەگى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتاردى دامىتۋعا اسەرىن تيگىزەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز. حاسان كاررابي, يران يسلام رەسپۋبليكاسى ەلشىلىگىنىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرى بويىنشا مامانى.