كوپ ءۇمىتى اقتالاتىن الاڭ

ەلىمىزدە ايەلدەر جازاسىن وتەيتىن 6 مەكەمە بار. ونىڭ ەكەۋى 1937 جىلى سالىنعان. سونىڭ ءبىرى – الماتى وبلىسىنداعى جاۋ­­عاش­ت­­ى كەنتىندە ورنالاسقان مە­­كە­مە­دە ادام سىيماي جاتىر. ولار­دىڭ سانى بەلگىلەنگەن مەجە­دەن 100-دەن اسا ادامعا اسىپ كەت­كەن. بۇل ايەلدەردىڭ كوبىنىڭ با­لا­­سى بار.

2019 جىلدان باستاپ 2024 جىلدىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعان بالالى ايەلدەردىڭ سانى 125 پايىزعا ارتقان. قازىر جازاسىن وتەپ جاتقان, ءتۇرلى دەرتكە شال­دىققان ايەلدەردىڭ 66,5 پا­يىزىندا ايتۆ ينفەكتسيا­­­­سى, 25 پا­يىزىندا ونكولوگيا, قالعانىندا تۋبەر­كۋلەز بەن باسقا دا اۋرۋلار انىقتالىپ وتىر.

پرەزيدەنتكە جولداعان حات­تارىمدا وسىنىڭ ءبارىن ايتا كەلە, ايەلدەردىڭ جازاسىن جەڭىل­دەتۋ كەرەك ەكەنىن كوتەردىم. سونداي-اق ونى شەشۋ جولدارىن دا ۇسىندىم. مۇندا تەك راقىمشىلىق جاساۋ­­­مەن شەكتەلمەۋ كەرەك. ويتكەنى راقىم­­­شىلىق – ءبىر رەتتىك اكت. ونى قىلمىستىق جانە  قىلمىستىق پروتسەسسۋالدىق كودەكستىڭ قۇقىق قولدانۋ جولدارى ارقىلى شەشۋ كەرەك. سوتتار كوبىنەسە بالالى ايەلدەرگە جازاسىن كەيىن­گە شەگەرۋ, جازاسىنىڭ وتەل­مەگەن بولىگىن شارتتى تۇردە ۋاقىتىنان بۇرىن بوستاندىق بەرۋ سەكىلدى جەڭىل جازاعا اۋىس­تىرۋدان باس تارتادى. سونىڭ سالدارىنان تۇرمەلەردە ادام شەكتەن تىس كوبەيىپ جاتىر.

وسى ماسەلەنى وزگە دە سالا مامان­دارىمەن بىرگە زەردەلەگەن كەزدە تۇرمە تۇر­عىن­دارىنىڭ ىشىندە بەس بالاسى بار ايەلدەردىڭ دە جازاسىن وتەپ جاتقانىنا, ونىڭ تورتەۋىن ۇيىندە قالدىرىپ, بىرەۋىمەن وتىرعانىنا كوز جەت­كىزدىم. مۇنداي جاعدايدى بول­دىرماۋ ءۇشىن بالالى ايەل­گە جازا تاعايىن­داۋ ماسەلەسىن قاي­تا قا­راۋ كەرەك ەكەنىن ءتۇسىن­دىم.

ءسوزىمنىڭ سوڭىندا ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىستارى ەل ىشىن­دەگى تولعاعى جەتكەن ماسەلەلەر كوتەرىلەتىن ماڭىزدى الاڭعا اينالعانىن ايتقىم كەلەدى. ءبىز بۇعان دەيىن تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق, پەدوفيليا, ەسىرتكى قىلمىسى سەكىلدى پروب­لەمالاردى كوتەردىك. بىلتىر ونىڭ ءبارى ءتيىستى ورىندارعا جەتىپ, ەل كۇتكەن وڭ شەشىمدەر قابىلداندى. تۇرمىستىق زور­لىق-زومبىلىق بۇدان بىلاي جاي عانا قۇقىق بۇزۋشىلىق ەمەس, قىلمىس رەتىندە قارا­لاتىن بولدى. پەدوفيليا ءۇشىن ەندى تەك ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىندالادى. ەسىرتكى جاسىرىپ كەتەتىن جاس­وسپىرىمدەر ءۇشىن جازانى ديف­فەرەنتسيالاۋ­عا دا قول جەتكىزىلدى. ويتكەنى بۇعان دەيىن ولار جاي عانا ەسىرتكىنى تاسى­مالداعانى ءۇشىن ەسىرتكى وندى­رۋشىلەرمەن بىردەي جازاعا تار­تىلاتىن. ۇلتتىق قۇرىل­تاي وتىرىستارىندا بۇل پروب­لەمانىڭ ءبارىن پرەزيدەنت ايتتى, ءتيىستى تاپسىرما بەردى, ودان ءارى زاڭ­دا كورىنىس تاپتى. مۇنىڭ ءبارى ايەل­دەر مەن بالالار قۇقىعىن قور­عاۋ ماقساتىندا ورىن­دالعان اسا ماڭىزدى جۇ­مىس­تار بولعانى راس.

ايمان وماروۆا,

قۇقىق قورعاۋشى