سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «ەQ»
قاي تۇرعىدان قاراساق تا, جاڭارۋ كۇنىنىڭ تامىرى تەرەڭدە. ناۋرىزدىڭ شۋاقتى كۇنىندە بابالارىمىز كۇنادان تازارۋدى مۇرات تۇتىپ, ءبىر-ءبىرىن كەشىرىپ, كيىم-كەشەكتەردى تازارتىپ, ءۇيدى جيناپ, وكپە-رەنىش پەن وشپەندىلىكتى ۇمىتقان. سونداي-اق بۇل كۇنى ەجەلدە شىعىس ەلدەرى كەز كەلگەن سوعىستى توقتاتقان دەسەدى. قازاق اقساقالدارى داۋلاسقاننىڭ داۋىنا توقتاۋ ايتىپ, رۋ-تايپالاردىڭ وداعىن بىتىمگە كەلتىرگەن. ەتنوگراف بولات بوپاي جاڭارۋ كۇنىنىڭ ماعىناسى جونىندە بىلايشا وي وربىتەدى.
– تابيعات جاڭارىپ جاتىر, ايۋ, جاندىكتەر توعىزىنشى ناۋرىزدان باستاپ ويانا باستايدى. جەردىڭ استىنداعى وسىمدىكتەردىڭ تامىرى تىرس ەتىپ جارىلىپ, كوكتەۋگە بەت الادى. ىندەگى تىشقاندار جەردىڭ بەتىنە شىعىپ, جورعالاي باستايدى, – دەپ ەتنوگراف ءوز ويىن جالعادى.
– تابيعات-انامىز وسىلاي جايقالىپ, جاڭارىپ جاتقان كەزدە ادامدار دا جاڭارۋعا بەت العان. سىنىق ىدىس, ەسكى كيىمدەردى تاستاپ, جاڭا كيىم كيۋگە, جاڭا نيەتكە, جاڭا ومىرگە ۇمتىلعان. وسىلاي دۇنيە تۇلەپ جاتقان كەزدە قىدىر اتا جەرگە تۇسەدى دەپ, قازاقتار تورگە قوس شىراق جاعىپ, ەسىكتى اشىپ قويىپ, قىدىر اتانى كۇزەتىپ وتىرعان. قىدىر اتا – باق يەسى, ونىڭ قاسىندا باق بالاسى ەرىپ جۇرەدى ەكەن, قولىندا باق قامشى دەگەن بولادى. سونىمەن بىرگە جۇرتىمىز بۇل كۇنى تال ەگۋدى, ورمان ەگۋدى باستاعان. «اتادان مال قالعانشا تال قالسىن» دەگەن ناقىل بار. «ورمان – ەلدىڭ داۋلەتى, جەردىڭ ساۋلەتى» دەيدى, «مىڭ اعاش ەكسەڭ, ەلگە سالعان قورعانىڭ, ءبىر اعاشتى قيراتساڭ, ەلگە سالعان ويرانىڭ» دەيدى. ورماندى كۇزەتەتىن ميزان اتا دەگەن ورمان ءپىرى بولادى, – دەيدى ەتنوگراف.
راسىندا, جاڭارۋ كۇنى بۇگىنگى ۋاقىتقا دەيىن وزەكتىلىگىن جوعالتپاي, كەرىسىنشە جاڭعىرىپ وتىر. بۇل شاقتا ادامدار الدىنا جاڭا ماقساتتار قويىپ, جاڭا جوبالار باستاپ, ءومىرىن جاقسارتۋ باعىتىندا شەشىمدەر قابىلدايدى. ەسىك الدىنا اعاش وتىرعىزىپ, جارقىن بولاشاققا نيەت ەتەدى.
ناۋرىزدىڭ تاريحناماسىن پاراقتاساق, ءبىز ىزدەگەن بارلىق قازىنا تابىلارى حاق. ەۋروپالىق ساياحاتشىلاردى مامىراجاي ءداستۇر-ادەبىمەن تاڭداندىرعان ۇلىق مەرەكە تاتۋلىقتى تۋ ەتىپ, ۇلتتىق كودتى ايگىلەيتىن بەلگىلەرگە تولى. ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى تۋراسىندا تاريحشى عالىم جامبىل ارتىقباەۆ:
– ناۋرىزعا قاتىستى مەيرامداردىڭ, داستۇرلەردىڭ كوپشىلىگى ءالى ورىندالماي كەلەدى. بۇل – ەتنوگرافتاردىڭ جانە كوپ نارسەنى قۇلاققا ىلمەيتىن قوعامنىڭ كىناسى. ناۋرىزدان ءبىر اپتا بۇرىن باستالاتىن كورىسۋ عۇرپى بار. كورىسۋدىڭ ءوزى شاپ بەرىپ قول الىسىپ, قۇشاقتاسۋ عانا ەمەس. ەرتەدەگى جۇرت ءبىر-بىرىمەن «قىستان امان شىقتىڭ با, مال-جان امان با, شارۋاشىلىعىڭ جاقسى ما» دەگەن سارىندا ولەڭدەتىپ كورىسكەن. ناۋرىز مەيرامى ايدىڭ 21-ىنەن 22-سىنە قاراعان ءتۇنى تويلانعان. ەرتە ۋاقىتتا ءار ەلدىڭ ەسەپشىلەرى كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلگەنىن ەسەپتەپ وتىرعان عوي. مەن جاقسى كورەتىن سۇيىكتى اۆتورلار – فون گەرن, نەلسون فەلل قازاق دالاسىندا كوپ بولعان ەكەن. سول عالىمدار «ەۋروپالىقتار ساعاتىنا قالاي قاراسا, قازاقتار دا اسپانعا سولاي قارايدى» دەپ ەستەلىك جازىپ كەتىپتى. بۇل ءبىزدىڭ دالا ەسەپشىلەرىنىڭ, ۇلى دالا عۇلامالارىنىڭ دانالىعىن بىلدىرسە كەرەك-ءتى. نەلسون فەلل: «قازاقتاردىڭ ناۋرىزدى قارسى الۋى وتە قىزىق. ولار الدىن الا دايىندالادى. اقساقالدار قىردىڭ باسىنا شىعىپ, كۇن مەن ءتۇن تەڭەلگەنىن كۇتەدى. جاڭا اي تۋدى دەگەن ۋاقىتتا تويلاۋدى باستاپ كەتەدى» دەپ جازىپتى. سوندىقتان تۋرا ناۋرىزدىڭ 21-ءى نەمەسە 22-ءسى دەگەن قاتىپ قالعان ۋاقىتى جوق. بارلىعى استرونوميالىق كۇن قوزعالىسىنا بايلانىستى, – دەيدى.
ءيا, قازاقتىڭ دۇنيەتانىمى, رۋح شەجىرەسى دانالىققا تولى. ناعىز قازاق بولا ءبىلۋ قيىن, بىراق قازاق بولۋ – ۇلكەن باقىت.
جاڭارۋ كۇنى – ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ ەڭ قۇندى بولىگى. ءتىپتى مەرەكەنىڭ نەگىزگى ءمانىن اشاتىن بىرەگەي كونتسەپتسياسى دەسە بولادى. ناۋرىز ءسوزى «جاڭا كۇن» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى دەسەك, جاڭارعان كۇن – بىزگە تولاعاي ماعىنا جۇكتەپ تۇر. جاڭارۋدىڭ ەڭ ۇلكەن دارەجەسى – ويدىڭ, اقىلدىڭ, رۋحتىڭ جاڭارۋى. ال بۇل قاسيەتتەردىڭ توركىنى كىسىنى كەشىرە بىلۋدە جاتقانى داۋسىز. بابالارىمىز وسى كۇنى ءبىر-ءبىرىن كەشىرسە, جۇرەكتەگى داقتى وشىرگەنى, اقىلدى نۇرلاندىرعانى دەپ تۇسىنسەك بولادى. ءماشھۇر ءجۇسىپ «قازاقتا ەكىنىڭ ءبىرى – اۋليە» دەگەنى بار, سول اۋليەلىكتىڭ قۇپياسى جان تازالىعىندا, ۇنەمى جاڭعىرىپ وتىرۋىندا, كەشىرىمشىل بولۋىندا تۇرسا كەرەك. سوندىقتان جاڭارۋ كۇنى – ۇلتىمىز ءۇشىن ماڭىزى زور مەرەكە. بولاشاقتا بۇل كۇننىڭ رۋحاني تۇرعىدان زامانعا ساي جاڭا كونتسەپتسياسىن جاساي بىلسەك, نۇر ۇستىنە نۇر.
