كەمەڭگەر جازۋشى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى ايگىلى ء«انشى» دەگەن اڭگىمەسىن «جەتىشاتىر – جاقسى قالا» دەپ باستايتىنى ەسىڭىزدە مە؟ ءيا, بۇل شىنىمەن جاقسى قالا. ويتكەنى مۇندا حاكىم ابايدىڭ, الاش ارىستارىنىڭ ءىزى جاتىر. الەمنىڭ ۇلى جازۋشىسى فيودور دوستوەۆسكي مەن شىعىستىڭ شوق جۇلدىزى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ قادامى تۇيىسكەن جەر. ونىڭ ءبارىن بايلانىستىرىپ تۇرعان – رۋحاني وردا وبلىستىق اباي كىتاپحاناسى. ولار ءدال وسى عيماراتتا جۇرمەسە دە, سورەسىندە قولدارىنىڭ تابى قالعان كىتاپتار تۇر.
كىرەبەرىستەگى تەبىرەنىس وسى ءبىر ويعا جەتەلەي جونەلگەنى بار. مىسالى, ايگىلى الەكساندريا كىتاپحاناسى (ەگيپەت), ۆاتيكان كىتاپحاناسى (ريم), ماركازي ۇلتتىق كىتاپحانسى (يران), دانالىق ءۇيى (باعدات), رەسەي ۇلتتىق كىتاپحاناسى (سانكت-پەتەربۋرگ) سەكىلدى قۇتحانالار بار. بىزدە شە؟ ارىسى عۇن, ساق داۋىرىنەن تام-تۇمداپ جەتكەن, تۇركى قاعاناتى تۇسىندا تاسقا باسىلعان, ودان ورتا عاسىر ويشىلدارىنان جەتكەن قاداۋ-قاداۋ مۇرالار, ايگىلى التىن وردا يمپەرياسىنان ميراس بولعان شىعىستىق جاۋھارلار, اباي مەن الاش زامانىنان قالعان قازىنالاردىڭ ۇشتەن ءبىرىن ءبىر جەرگە توپتاستىرسا, بۇگىنگى قازاق بالاسىنىڭ ادامزاتقا ايتارى بار ەمەس پە. ول – اباي كىتاپحاناسى بولىپ, رۋحاني قۇندىلىققا اڭقاسى كەپكەن ادامزاتقا ەسىگىن ايقارا اشسا, كانى...
اباي الاقانىنىڭ تابى قالعان
الدىمىزدا – كەڭ فويە. اقپارات تاقتاسىنان 1883 جىلى 3 قازاندا سەمەي قالاسىندا وبلىستىق ساناق كوميتەتى ۇيىندە تۇڭعىش كىتاپحانا اشىلعانى, العاشقى جىلى قوعامدىق كىتاپحانانىڭ 130 وقىرمانى, وندا نەبارى 274 دانا كىتاپ قورى بولعانى تۋرالى ماعلۇمات وقىدىق. ءبارى دە سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي انىق بادىزدەلگەن. قوعامدىق كىتاپحانانىڭ اشىلۋىنا رەسەيدەن ساياسي جەر اۋدارىلۋشىلار سەبەپكەر بولىپتى. ولار قازاق حالقىنىڭ ۇلى اعارتۋشىسى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ سىرلاس دوسى ەۆگەني ميحاەليس باستاعان, ا.ا. لەونتەۆ, پ.د.لوبانوۆسكي, س.س.گروسس, ن.ي.دولگوپولوۆ سياقتى ورىس ينتەلليگەنتتەرى. وندا وقىمىستىلار ءجيى باس قوسىپ, پىكىر الماسىپ تۇرىپتى.
«مۇنداعى حرونولوگيالىق تۇرعىدان ادەبيەتتەر ءتىزىمى XVIII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن XIX عاسىردى قامتيدى. 2023 جىلى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى توپ-5 كىتاپحانانى تۋرالى جاريالادى. ءبىزدىڭ كىتاپحانا سول ۇزدىك بەستىككە ەنگەن» دەدى كىتاپحانا ديرەكتورى, اقىن مەرەي قارت.
باس كىتاپحاناشىنىڭ ايتۋىنشا, سەمەي تاريحى مەن مادەنيەتى ۇلى اقىننىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى, ال ابايدىڭ اقىندىق الەمىنە تاريحى تەرەڭ كىتاپحانانىڭ تيگىزگەن اسەرى زور. وعان داۋ ايتا المادىق.
ال بەلگىلى ابايتانۋشى عالىم اسان وماروۆ ءبىر ەستەلىگىندە: «1878 جىلدىڭ قىسىندا 12 ىسپەن تەرگەلگەن 33 جاستاعى اباي بىرىڭعاي وي ەڭبەگىنە اۋىستى. سول جىلى سەمەيدە قوعامدىق كىتاپحانا اشىلدى. ورىس زيالىلارىمەن دوستاستى», دەپتى. قاراپ تۇرسام, ول كەزدە اباي اتامىز ءدال بۇگىنگى مەنىڭ جاسىمدا ەكەن. مۇنى ءبىر عاجايىپ سايكەستىككە بالادىم...
تاريحى تەرەڭ كىتاپحانانىڭ شەجىرەسىنە ءسال شەگىنىس جاساساق, حIح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا سەمەي جەرى پاتشالىق رەسەي ءۇشىن ساياسي ايىپتىلاردى جازالاۋ ورىندارىنىڭ بىرىنە اينالعانى ءمالىم. الايدا ساياسي جەر اۋدارىلعاندار قالانىڭ مادەني-رۋحاني ومىرىنە تىڭ وزگەرىستەر اكەلىپتى.
ماسەلەن, 1869 جىلى سەمەي قالاسىنا جەر اۋدارىلىپ كەلگەن ە. ميحاەليس جازاسىن وتەي ءجۇرىپ ۇلكەن الەۋمەتتىك جۇمىستارمەن اينالىسادى, ءتۇرلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزەدى. سول ۋاقىتتا ميحاەليس ورىس جاعىرافيا قوعامىنىڭ «يزۆەستياسىنا» مايەكتى ماقالا جازىپ, سەمەي قالاسىنداعى وبلىستىق ساناق كوميتەتىن ۇيىمداستىردى. بۇل كوميتەت قازاق ولكەسىندەگى ەكونوميكا, تاريح, شارۋاشىلىق جانە تابيعات سالاسىن سارالايتىن عىلىمي مەكەمەگە اينالادى. سونىڭ قاسىنان شاعىن كىتاپحانا قورىن اشادى. ءوزى وسى مەكەمەنىڭ تۇڭعىش توراعاسى بولىپتى. ساناق كوميتەتىنە ءوزىنىڭ دوسى, قازاقتىڭ ويشىلى اباي قۇنانباي ۇلىن مۇشەلىككە كىرگىزەدى.
ول تۋرالى سيرەك باسىلىمدار قورىنداعى سەمەي وبلىستىق ساناق كوميتەتىنىڭ 1897 جانە 1900 جىلدارداعى مالىمەتتەرىندە جازىلىپتى. ساناق كوميتەتىنىڭ تولىق مۇشەلەرى جايلى دەرەكتەر تىزىمىندە: «ە.پ.ميحاەليستىڭ وزىنەن كەيىن كىتاپحانانى ۇيىمداستىرۋعا قارجىلاي كومەك كورسەتكەن پاۆلودارلىق كوپەس ا.ي.دەروۆ پەن يبراگيم قۇنانباەۆ», دەلىنگەن. ياعني اباي ۇشەۋىنىڭ ءبىر كۇندە – 1886 جىلى 4 مامىر كۇنى قابىلدانعانى تۋرالى مالىمەت كەلتىرىلگەن (پامياتنايا كنيجكا سەميپالاتينسكوي وبلاستي نا 1897 گ. – سەميپالاتينسك, 1897. – س. 26. 37).
ال ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ: «ميحاەليس وزىنە كەرەك ءبىر كىتاپتى ىزدەپ كىتاپحاناعا كەلىپ تۇرعاندا, سول جەردە تولستويدىڭ كىتابىن سۇراپ اباي دا تۇر ەكەن. ميحاەليسكە قىر قازاعىنىڭ سول كىتاپتى سۇراۋى تاڭسىق كورىنەدى. سوندىقتان ول ابايدان «تولستوي نەگە كەرەك؟» دەپ سۇراعاندا, اباي ءوزىنىڭ كىتاپ قاراستىرىپ جۇرگەن جايىن ايتادى. سودان ەكەۋى كىتاپحانادان بىرگە شىعىپ اڭگىمەلەسىپ-اق كەتەدى. تاياۋ ارادا سىيلاس, ايىرىلماس دوس ادامدار حالىنە جەتەتىنىن كىم بىلگەن», دەپتى.
مىنا ءبىر دەرەكتى وقىعاندا بۇل كىتاپحانانىڭ اباي اتامىز ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى بولعانىن شىن سەزىنە ءتۇستىم. «ۇلتتىق اۋىز ادەبيەتىمىزدى انا سۇتىمەن بويىنا ءسىڭىرىپ, مەيىرى قانا سۋسىنداعان, ودان سوڭ شىعىستىڭ ءىنجۋ-مارجاندارىن يگەرگەن اباي ءۇشىن ەندىگى تاڭسىق الەم ورىس ادەبيەتى بولدى. ادەتتە اباي كىتاپحانادا تۇنگە دەيىن وتىراتىن. وقيتىن, تولعاناتىن, قايتا وقيتىن... سپەنسەر, بوكل, دارۆين, ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىكتەر, انىقتامالىقتار, اتلاستار. بىراق بارىنەن بۇرىن ونى ورىس ادەبيەتى قىزىقتىراتىن: پۋشكين, لەرمونتوۆ, كرىلوۆ, تولستوي, سالتىكوۆ-ششەدرين...» دەپ جازىپتى. ورىس ادەبيەتىن مەيلىنشە مەڭگەرگەن اباي بۇدان كەيىن باتىس ادەبيەتىنىڭ اندەرسەن, گوتە, بايرون, شەكسپير, شيللەرمەن تانىس بولعانى بايقالادى.
بۇدان وزگە سورەلەردەن ءسوز العان ايگىلى ابايتانۋشىلار كوكباي جاناتاي ۇلى, مۇحتار اۋەزوۆ, قايىم مۇحامەدحان ۇلى, مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى بولىپ جالعاسا بەرەدى. الاشتىڭ سوڭعى تۇياعى قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ كوپ تومدىعىنىڭ ءبىرىن پاراقتاپ كوردىك. وندا بۇگىن ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان قالالىق كىتاپحانا قورىندا سول زاماندا مىڭ تومعا جۋىق كىتاپ قورى بولعانى ايتىلىپتى.
«ول زامانداعى ءسىبىر قالالارىنداعى كىتاپحانالاردىڭ ىشىندەگى ەڭ بايى دەپ تانىلعان. تاريح, فيلوسوفيا, تابيعاتتانۋ, تاعى باسقا عىلىم سالالارىنا ارنالىپ جازىلعان كىتاپتاردى جانە سول كەزدە رەسەيدە شىعىپ تۇراتىن «ۆەستنيك ەۆروپى», «نابليۋداتەل», «رۋسسكي ۆەستنيك», «رۋسسكايا مىسل», «يستوريچەسكي ۆەستنيك», «نوۆوە ۆرەميا», تاعى باسقا جۋرنالداردى جازدىرىپ الىپ تۇردى» دەپ جازىپتى عالىم.
تۇراقتى وقىرماندارى قاتارىندا پولياك رەۆوليۋتسيونەرى ا. يانۋشكەۆيچ, ورىستىڭ ايگىلى ساياحاتشىسى پ. سەمەنوۆ تيان-شانسكي سياقتى ءىرى تۇلعالار دا كىتاپحاناعا باس سۇققانى ايتىلادى.
«سوناۋ XIX عاسىردان بەرى عۇلامالار مۇراسىن عاسىردان عاسىرعا دەيىن ساقتاپ, تالاي وقىرمان ءۇشىن ءبىلىم ورداسى بولعان كيەلى شاڭىراق بۇگىندە جاڭا زامان تالاپتارىنا ساي قىزمەت كورسەتەدى. ەندىگى ماقساتى – قالا جۇرتشىلىعىنىڭ سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كىتاپحانانىڭ اقپاراتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ, وقىرمان قاۋىمنىڭ تالاپ-تىلەكتەرىن ورىنداۋ, ەلەكتروندىق رەسۋرستاردى ءتيىمدى قولدانۋ», دەيدى كىتاپحانا قىزمەتكەرلەرى.
الاشتان اقش-قا جەتكەن اتاعى
ال 1885 جىلى امەريكالىق جيھانگەر-قالامگەر دجوردج كەننان (1845–1924) مەن سۋرەتشى دجوردج فورست سەمەيگە كەلىپ, جاڭادان اشىلعان كىتاپحانامەن تانىسىپ, ونىڭ باي قورىنا ءتانتى بولادى. دجوردج كەننان 1885–1986 جىلدارى سەمەيدە بولىپ, ورىس رەۆوليۋتسيونەرلەرىنىڭ جەر اۋدارىلعان ورىندارى مەن تۇرمەلەرىنە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى.
«...مەن ونىمەن ەكى مارتە اڭگىمەلەسكەنىمدە درەپەردىڭ «ۋمستۆەننوە رازۆيتيە ەۆروپى» ەڭبەگىن جاقسى يگەرگەنىن ءبىلدىم, ءسىزدى سەندىرە الامىن» دەپتى ءوز ەستەلىگىندە ا.لەونتەۆ. بۇل كەنناندى قايران قالدىرادى. ءدارۆيندى, بوكلدى تەرەڭ زەرتتەپ جۇرگەن, ءوزىن تاڭداندىرعان يبراگيم كونونباي (يبراگيم قۇنانباەۆ) تۋرالى ول «سيبير ي سسىلكا» كىتابىندا جازىپتى. «دج. كەننان ابايمەن كەزدەسكىسى كەلگەن, بىراق ونىڭ ءساتى تۇسپەگەن» (ۋنيۆەرسيتەت ابايا / ۆ كن. سەميپالاتينسكۋ -250 لەت. – الما-اتا: كازاحستان, 1968. – 46-55).
1870 جىلى نيۋ-يوركتە كەنناننىڭ ء«سىبىر جانە سۇرگىن» دەگەن كىتابى جارىق كورەدى. ەڭبەك امەريكادا 20 رەت باسىلىپ, كوپتەگەن تىلگە اۋدارىلدى. ەۋروپا ەلدەرىنە دە كەڭىنەن تارالادى. كەنناننىڭ بۇل كىتابى رەسەيدە دە بىرنەشە رەت جارىق كورىپتى.
بۇل دەرەككە قاراپ, بۇگىنگى سەمەي قالاسىنداعى اباي كىتاپحاناسىن الەمگە ايگىلى كىتاپحانالاردىڭ ءبىرى دەپ ايتۋعا ابدەن نەگىز بار. اباي جانە سەمەي كىتاپحاناسى تۋرالى ماعلۇمات كەلتىرىلگەن كىتاپتىڭ الەمگە كەڭ تارالعانى ايتىلىپ وتىر.
كونە كىتاپتار كومبەسى
كىتاپحانانىڭ سيرەك قورىنداعى قۇندى مۇرالار ابايدىڭ كىتاپحانا اشىلعان كەزەڭنەن باستاپ تۇراقتى وقىرمانى بولعانىن كورسەتەدى. التىن قوردى قۇرايتىن ولكەتانۋ دەرەكتەرى, ويشىلدىڭ ەل يگىلىگى ءۇشىن عاسىردان ۇزاق ۋاقىت بۇرىن اتقارعان قوعامدىق قىزمەتتەرى كورسەتىلىپتى. ونىڭ قايراتكەرلىك تۇلعاسىن ايعاقتايتىن تۇپنۇسقا جازبالار ابايتانۋ عىلىمىنىڭ ءالى دە قۇندى دەرەككوزدەرى بولىپ قالا بەرمەك.
«بۇگىندە كىتاپحانادا بەس مىڭنان استام سيرەك قور بار. ولار سوناۋ 70-80-جىلداردىڭ جاڭالىعى مەن جاڭعىرىعىن جەتكىزەتىن تاريح پاراعى. سيرەك قورلاردا اباي, شاكارىم مۇرالارى, لاتىن قارپىندەگى باسىلىمدار, سول زاماننىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى تۋرالى, الاش ارىستارىنىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ تۇپنۇسقاسى ساقتالعان», دەيدى قازىناسى مول مەرەي قارت.
ديرەكتور ايتسا ايتقانداي ەكەن, سيرەك كىتاپتار بولىمىنە كىرگەندە قايران قالدىق. ءتىپتى مۇنى كونە كىتاپتار كومبەسى دەپ اتاسا دا بولعانداي-اق بار. كونە كىتاپتاردى ساقتاۋدىڭ ماشاقاتى وتە مول. مۇنى مەن استاناداعى سيرەك كىتاپتار مەن قولجازبالار ۇلتتىق ورتالىعىندا قىزمەتتە جۇرگەنىمدە ءوز كوزىممەن كورگەنىم بار. سوندىقتان ونىڭ كۇتىمىنە مەملەكەت تاراپىنان قوماقتى قولداۋ قاجەت.
«140 جىلدان استام تاريحى بار سەمەي قالاسىنداعى اباي اتىنداعى وبلىستىق كىتاپحانانىڭ تاريحى تەرەڭدە جاتىر. وقىرمانداردىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەن مادەنيەت وشاعىنىڭ شاڭىراق كوتەرگەنىنە عاسىردان ارتىق ۋاقىت ءوتتى. كىتاپحانانىڭ ىرگە تاسىن قالاۋشىلاردىڭ, العاشقى وقىرماندارىنىڭ قاتارىندا – قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي قۇنانباي ۇلى تۇر. بۇل كىتاپحانادا قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلدارى – م.اۋەزوۆ, ق.ساتباەۆ, ق.مۇحامەدحان ۇلى, ءا.نۇرشايىقوۆ سىندى الىپ تۇلعالار ءبىلىم جينادى. ۇلى ابايدىڭ قولىنىڭ تابى قالعان سيرەك قورلار قاشان دا قۇندى. وسىنداي باي مۇرانى ساقتاپ كەلە جاتقان, قارت كىتاپحاناعا «ۇلتتىق» مارتەبە بەرىلسە دەگەن تىلەگىمىز بار. ۇلى اباي ەسىمىن يەمدەنگەن بۇل كىتاپحانانىڭ الدا الار اسۋى مەن ماقساتتارىنا «ۇلتتىق» دەگەن انىقتاۋىشتىڭ ۇلكەن كۇش بەرەتىنىن دە ايتا كەتكەنىمىز ءجون. ەلىمىزدەن شىققان قارىمدى قالامگەرلەر دە, تانىمال زەرتتەۋشى عالىمدار دا وسى كىتاپحانانىڭ قورىمەن ءالى تالاي سۋسىندايتىنى ءسوزسىز. الاشتىڭ استاناسىندا, بيىلعى اباي اتامىزدىڭ 180 جىلدىعىندا ۇلتتىق كىتاپحانا دارەجەسىن السا ۇلكەن قۋانىشتى جاڭالىق بولار ەدى», دەپ كىتاپحانا باسشىسى بازىناسىن دا تىلگە تيەك ەتتى.
مىڭ پاراقتان ءبىر قاداق
مىنا ءبىر پاپكاداعى تىزىمدە كورسەتىلگەن ەسىمدەردى وقىپ وتىرىپ قايران قالماسقا امالىڭ جوق. الاش ارىستارى وقىرمانى بولعان «م.اۋەزوۆ, ق.ساتباەۆ, س.دونەنتاەۆ, س.تورايعىروۆ, ي.بايزاقوۆ, س.بەگالين, ءنازيپا مەن نۇرعالي قۇلجانوۆتار, ق.بەكحوجين, ق.امانجولوۆ, ە.بەكماحانوۆ, ا.شامكەنوۆ, ج.جۇماقانوۆ, ءى.جانسۇگىروۆ, س.مۇقانوۆ, ت.مولداعاليەۆ, ق.ءجۇمادىلوۆ, ك.ورازالين, ە.پەرميتين, ت.ءابدىراحمانوۆا, ن.انوۆ, ءا.نۇرشايىقوۆ, ءا.ءشارىپوۆ, د.چەرەپانوۆ, ا.س.يۆانوۆ, پ.كۋزنەتسوۆ, ق.مۇحامەدحان ۇلى, ى.مۋسين, ت.يبراگيموۆ, ت.ب. سياقتى اتاقتى قالامگەرلەر ءار جىلدارى كىتاپحانامىزدا بولىپ, قازىنا قورلارىمەن تانىس بولدى», دەپ جازىلىپتى. وسى ءبىر-اق ءتىزىم بۇل كيەلى كىتاپحانانىڭ قۇدىرەتىن تايعا تاڭبا باسقانداي ايگىلەپ تۇرماي ما؟
ءبىر عاسىردىڭ جۇگىن ءبىر-اق بەتتىك پاراققا ارتۋ قيانات. بۇل قاسيەتتى قۇتحانانىڭ ءبىر پاراعى عانا. «قازىنا ارالىن» ارمانسىز ارالاپ جۇرگەنىمىزدە كۇن ۇياسىنا باتىپ, كەش كىرىپ قالىپتى. ءوزىمدى بەينە ءبىر شامبالانىڭ قازىنا تولى ۇڭگىرىنە كىرىپ, ءار التىندى ءبىر ۇستاي بەرگەن پەندەگە بالادىم. قارمانعانىم كوپ ەدى, قارماعانىم وسى بولدى. باياعىداي كونسپەكت جازبادىق, بۇرىنعىداي فوتوسۋرەتىن دە ءتۇسىرىپ جاتپادىق, بۇگىنگى ديجيتال ءداۋىرىنىڭ ءبىر يگىلىگى – Text Fairy قوسىمشاسىمەن كەز كەلگەن دەرەكتى قاز-قالپىندا ەلەكتورندى نۇسقاسىمەن كوشىرىپ وتىرۋدىڭ ارقاسىندا – اباي كىتاپحاناسى تۋرالى از-كەم ماعلۇمات جيناپ قايتتىق. بۇل جاڭا جاساقتالىپ, قايتا قۇرىلعان اباي وبلىسىنداعى رۋحاني تىنىس-تىرشىلىكتىڭ ءبىر كورىنىسى وسى ەدى.
اباي وبلىسى
