قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى بولعان كەزەڭدەگى ءبىر وقيعا جادىمدا جاڭعىردى. بىردە «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ قىزىلوردا بولىمشەسىن باسقاراتىن يبادۋللا دۇيسەنباي ۇلى حابارلاسىپ, وبلىس اكىمىمەن كەزدەسۋ بولاتىنىن, سوعان سىر ەلى رۋحانياتىنا بايلانىستى ۇسىنىستارىمدى دايىنداپ كەلۋىمدى ەسكەرتتى. كەلەسى كۇنى كەزدەسۋ ءوتتى. مەن عىلىم اكادەمياسى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى شىعارعان 100 تومدىق «بابالار ءسوزى» تۋرالى ايتا كەلىپ, عالىمداردىڭ ەندىگى ماقساتى وسى باستامانى ءالى دە بولسا تولىقتىرا بەرۋ ەكەنىن, سىر ءوڭىرىنىڭ بابالار سوزىنە ەنبەي قالعان فولكلور مۇرالارىن 3 تومعا شاقتاپ باسپادان شىعارۋ كەرەكتىگىن العا تارتتىم. وبلىس اكىمى بۇل قۇندى جۇمىستى قولدايتىنىن جانە بۇگىننەن باستاپ ىسكە كىرىسۋدى, ءوزى دە كىتاپ باسىلىپ شىققانشا قاداعالاپ وتىراتىنىن, جۇمىس باعدات كارىبوز ۇلىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن ادەبيەتشىلەر مەن تاريحشىلاردان جاساقتالعان عالىمدار توبىنا تاپسىرىلاتىن ايتتى.
ءسويتىپ, ءبىز 7-8 عالىم «سىر بويىنىڭ فولكلورلىق مۇراسى» دەپ اتالاتىن 3 تومدىق عىلىمي ەڭبەكتى باستاپ كەتكەنبىز. جۇمىستىڭ نەگىزگى مىندەتى – اڭىز-اڭگىمەلەر, جىرلار, قيسسالاردى جيناۋ, زەرتتەۋ, كلاسسيفيكاتسيالاۋ, تەكستولوگيالىق, رەداكتسيالىق جۇمىستارىن جاساۋ, قولدا بار جيناقتالعان ءارتۇرلى جانرداعى شىعارمالاردى قاي وڭىردەن, كىمنىڭ اۋزىنان جازىلىپ الىنعانىن ناقتى انىقتاپ زەردەلەۋ. مىنە, سول 3 تومدىقتى 2020 جىلى باستاپ, 2023 جىلى بىتىردىك. قازىر ءار تومى مىڭ دانادان تۇراتىن قۇندى دۇنيە قىزىلوردا وبلىستىق كىتاپحانا قورىندا حالىقتىڭ كەرەگىنە جاراپ وتىر. ايتا كەتۋىمىز كەرەك, سول كەزدە قىرەكەڭ قولداماسا, مۇنداي رۋحاني قازىنا شىعار ما ەدى, شىقپاس پا ەدى؟ جالعىز بۇل مۇرا ەمەس, سىر ەلىنىڭ رۋحانياتىن دامىتۋعا قوسقان ونىڭ ۇلەسى, ەڭبەگى – ولشەۋسىز.
قىرەكەڭنىڭ حالىقپەن قارىم-قاتىناسىنداعى ادامگەرشىلىك پەن قاراپايىمدىلىق – تابيعي ەرەكشە قاسيەتتەرى. كەيىپكەرىمىزدىڭ ازامات رەتىندە قالىپتاسۋىندا اكەسى ەلەۋ كوشەرباەۆتىڭ ەڭبەگى زور. قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردە ءۇش اۋداندى باسقارعان, ەلگە دەگەن ادىلدىگىمەن, جاناشىرلىعىمەن تانىلعان ابزال ازامات ۇلىنىڭ بويىنا ەل مەن جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى ءسىڭىرىپ ءوسىردى. حالقىمىزدا «تەكتىدەن تەكتى تۋادى, تەكتىلىك جولىن قۋادى» دەگەن دانالىق ءسوز بار. بۇل تۇرعىدان العاندا, قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى – ناعىز تەكتىلەردىڭ تۇقىمىنان. ونىڭ ۇلكەن اتاسى كوشەرباي اقساقال – اتاقتى جىلقىشى, ەڭبەك ەرى. ول كىسى ءوز ءداۋىرىنىڭ اقىلگويى, اۋزى دۋالى, ويى ورەلى بەدەلدى كىسى بولعان. اقساقال تۋرالى ارال, قازالى, شالقار وڭىرىندە بۇگىنگە دەيىن نەبىر اڭىز اڭگىمەلەر ايتىلىپ كەلەدى. ەل اراسىندا «كوشەرباي اقساقالدىڭ الدىنان ەشكىم كەسە وتپەگەن» دەگەن ءسوز قالعانى – وسى قۇرمەتتىڭ بەلگىسى. قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى – وسى كوشەرباي اقساقالدىڭ باۋىرىندا وسكەن سۇيىكتى نەمەرەسى. بۇل ونىڭ جاستايىنان ۇلكەندەردىڭ تاعىلىمىن كورىپ, ەلدىك ۇستانىمدى بويىنا ءسىڭىرىپ وسكەنىن اڭعارتادى. قازاق داستۇرىندە اۋلەتتىڭ دانالىعىن, ۇلگى-ونەگەسىن جالعاۋ تاربيە ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرى بولسا, قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى – اتا مەن اكە ءتالىمىن قاتار كورگەن تۇلعا.
اسىل اناسى دانەش – قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ارداقتى ۇلىنىڭ ءبىرى تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ ەتجاقىن قارىنداسى. وسىنداي رۋحاني تۋىستىق ۇرپاق تاربيەسىندە ماڭىزدى ءرول اتقارعانى ءسوزسىز.
اكەسى ەلەۋ كوشەرباەۆتىڭ ءجونى ءبىر بولەك. اق سويلەپ, ادىلدىگىنەن اۋىتقىمايتىن, قىزمەتكە ادال, ءوز زامانىنىڭ زيالىسى, ىسىنە وتە مۇقيات, ەلگە ماڭداي تەرىن سىڭىرگەن ازامات ەدى. قىلىشىنان قان تامعان, ءدىن دەسە باس الاتىن كەڭەس وكىمەتى كەزىندە قورقىت مازارىن ساقتاپ قالۋىنىڭ ءوزى اردا تۋعان حالقىنىڭ ۇلى ەلەۋ كوشەرباەۆتىڭ قولىنان عانا كەلدى. سول ءۇشىن ۇستىنەن ماسكەۋ مەن الماتىعا قانشا ارىز ءتۇستى. بۇگىندە قانشاما جۇرت ءتاۋ ەتەتىن تاريحي ورىنعا اينالعان قورقىت كەسەنەسىن تىكتەگەن ەلەكەڭنىڭ باتىلدىعى, الىستى كورە بىلگەنى, ارۋاقتى ريزا ەتكەنى – ازاماتتىق پەن ەلدىك ءىستىڭ ۇلگىسى.
قازىرگى كەزدە «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» كۇرە جولىنىڭ بويىندا ەڭسەسى بيىك قورقىت اتا كەشەنىنىڭ جاڭعىرۋىنا وسى اۋلەتتىڭ ۇلەسى زور. ەلەۋ كوشەرباەۆتىڭ ۇلى, بەلگىلى قوعام قايراتكەرى قىرەكەڭ دە زامان تالابىنا ساي تاريحي ورىندى جاڭعىرتىپ, مۇراجاي, نامازحانا, قوناقۇي سەكىلدى نىسانداردى حالىق يگىلىگىنە ۇسىندى. قاسيەتتى مەكەننىڭ تورىنەن ورىن العان كەسەنە وتكەن مەن بۇگىندى جالعاپ, ۇلتتىق رۋحىمىزدىڭ اسقاق رامىزىنە اينالىپ وتىر.
قىرەكەڭ – سىر ەلىنىڭ تاريحي, ارحەولوگيالىق جانە رۋحاني بايلىقتارىن زەرتتەپ-زەردەلەۋگە زور ۇلەس قوسقان ازامات. ول تۋعان جەردىڭ تاريحى مەن تاعدىرىنا بەيجاي قاراماي, ءوڭىر بولاشاعى تۋرالى ۇنەمى تولعانىپ, وزەكتى ماسەلەلەردى شەشىپ وتىردى. زيالىلارمەن كەزدەسە قالسا, تۋعان ولكەنىڭ وتكەنى مەن كەلەشەگى جايىندا تەرەڭ اڭگىمەلەر ءوربىتىپ, ەلدىك مۇددە توڭىرەگىندە وي بولىسەدى. مىسالى, قىرىمبەك ەلەۋ ۇلىنىڭ كورەگەندىلىگىنىڭ ءبىر دالەلى – بۇگىندە ايتەكە بي اتاۋىن العان بۇرىنعى قازالى اۋدانىنىڭ تاريحي اتاۋىن قايتارۋى دەر ەدىك. بۇل جونىندە ۇسىنىس ايتىپ, «سىر بويى» وبلىستىق گازەتىنە «تاريحي ادىلەتتىلىك بولار ەدى» اتتى ماقالا جاريالاعانىمىزدا, قايراتكەر ماسەلەنىڭ شەشىلۋىن رەتىمەن جۇيەلەگەنى ەسىمىزدە.
تاعى ءبىر بايقاعانىم, قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى – كول-كوسىر ءبىلىم يەسى. اسىرەسە حالقىنىڭ رۋحانياتى دەگەندە قامشى سالدىرمايدى, قۇددى ءبىر دايىندالىپ جۇرگەندەي كوسىلە جونەلەدى, تولعاۋلى دا ويلى اڭگىمەنى رەت-رەتىمەن ادەمى باياندايدى. ادەبيەتشىنىڭ ەمەس, مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ الەم ادەبيەتىن, تاريحىن, الەم حالىقتارىنىڭ سالت-ءداستۇرىن سونشالىقتى تەرەڭ ءبىلۋى – سيرەك كەزدەسەتىن جاعداي. قىرەكەڭ سۇڭعىلا ءبىلىمىن كەز كەلگەن جەردە كورسەتە بەرمەيدى, رەتىنە قاراي اسقان مادەنيەتتىلىكپەن جەتكىزەدى. ونىڭ تانىمدىق اڭگىمەسى تىڭداۋشىنىڭ كوڭىل كوزىن اشىپ, قۇلاق قۇرىشىن قاندىرىپ قانا قويماي, ساليقالى ويعا كەنەلتىپ, سالقىن سابىرعا شاقىرادى.
قىرىمبەك ەلەۋ ۇلىنىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرى دە – ونىڭ تەرەڭ ءبىلىمىنىڭ, ازاماتتىق ۇستانىمىنىڭ ايقىن كورىنىسى. ول ەلىمىزدىڭ وتكەنى, بۇگىنى, بولاشاعى تۋرالى وزەكتى ماسەلەلەردى قوزعاپ, تاريحىمىزدىڭ ەڭ كۇردەلى كەزەڭدەرىن قوزعاپ قالام تارتتى. سونىڭ جارقىن مىسالى – جاقىندا قولىمىزعا تيگەن «زۇلمات» اتتى ەڭبەگى. بۇل – اۋىر تاقىرىپ, ونى جازۋ ءۇشىن اسقان جاۋاپكەرشىلىك پەن تەرەڭ ءبىلىم قاجەت. كىتاپ اتاۋىنان-اق اڭعارىلاتىنداي, حالىقتىڭ قاسىرەتكە تولى جىلدارداعى تاعدىرىن, سول ءداۋىردىڭ قانقاساپ شىندىعىن زەردەلەگەن تۋىندى وقىرماندى بەيجاي قالدىرمايدى. «زۇلماتتى» تولىق وقىپ شىعۋ دا وڭاي ەمەس – جۇرەگىڭ سىزداپ, ساناڭ سان تاراپقا كەتەدى. مۇنداي كۇردەلى تاقىرىپتى تاريحشى دا, ادەبيەتشى دە ەمەس, ساياساتكەردىڭ جازۋى – تاڭعالارلىق ءارى قۇپتارلىق جاعداي. ءبىلىمدى, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, حالقىنا جاناشىر قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى تاقىرىپتى بارىنشا تەرەڭنەن قاۋزاپ, جان-جاقتى اشا بىلگەن. كىتاپتا قازاق حالقىنىڭ باسىنان وتكەن زۇلمات جىلدارى تۋرالى تىڭ دەرەكتەر مەن سالماقتى تۇجىرىمدار از ەمەس. بۇل ەڭبەك – تەك تاريحي شەجىرە عانا ەمەس, وقىرماندى ويلاندىرۋعا, وتكەننىڭ قاتەلىكتەرىنەن ساباق الۋعا شاقىراتىن تۋىندى. «زۇلماتتىڭ» ءىزىن الا وسى تاقىرىپتى كەڭىنەن زەرتتەگەن جاڭا شىعارمالار دۇنيەگە كەلەرىنە سەنىمىمىز مول.
قىرەكەڭ حالقىمىزدىڭ قادىرمەندى پەرزەنتتەرى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, زەينوللا قابدولوۆ, ءابىش كەكىلباەۆ سىندى دانالارمەن ءجيى پىكىرلەسىپ, اڭگىمەلەسىپ تۇراتىنىن بىلەتىن ەدىم. قايران زەيناعاڭ قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى مەن يمانعالي تاسماعامبەتوۆتى ەرەكشە ىقىلاس پەن رياسىز كوڭىلمەن جاقسى كورۋشى ەدى. ءۇيىنىڭ ءتور قابىرعاسىندا – تورتەۋىنىڭ تۇسكەن سۋرەتى ءىلىنىپ تۇراتىن. اكادەميك سول سۋرەتكە ۇزاق قاراپ, ءجۇزى بال-بۇل جانىپ: «وسى دوسىم مەن ەكى ءىنىم امان بولسىنشى, باعداتجان!» دەپ باقىتقا بولەنىپ, جانارى جايناپ كەتەتىن. بۇل دا تەگىن ەمەس, تالانت, دارىن ءبىر-ءبىرىن تانيدى, سەزەدى. قازاقتىڭ قابدولوۆى اتانعان ءبىزدىڭ ۇلى ۇستازىمىز «قاراپايىمدىلىق – ۇلىلىقتىڭ الىپپەسى» دەگەن ءسوزدى ءجيى ايتۋشى ەدى. قىرىمبەك ەلەۋ ۇلىمەن سىر كەزەڭىندە جيىرەك ارالاسقانىمدا ول كىسىنىڭ بويىنان زەكەڭ ايتقان ۇلىلىق پەن قاراپايىمدىلىق ۇيلەسىمىن اڭعاردىق.
قىرەكەڭنىڭ رۋحاني سەرىگى, سۇيگەن جارى, وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى گۇلنار مۇستافاقىزى – زيالى ايەل زاتى. ول – رەسەيدە فيلوسوفيادان ديسسەرتاتسيا قورعاعان عالىم مۇستافا ماتاەۆ پەن كوركەم مىنەزدى اقزيا حانىمنىڭ ايالاپ وسىرگەن پەرزەنتى. كوشەرباي باباسىنىڭ تەكتىلىك جولىن قۋعان شوبەرەلەرىن, ەلەۋ اتاسى مەن دانەش ەنەسىنىڭ اسىل نەمەرەلەرىن دۇنيەگە اكەلىپ, اۋلەتتىڭ انالىق, دانالىق ءداستۇرىن جالعاستىرىپ وتىرعان گۇلنارجاننىڭ ءتالىمى بولەك.
حالقىمىزدىڭ قادىرلى قايراتكەرى, ەلشىلدىگى, ەلشىلىگى, مادەنيەتى ەرەكشە قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى ەل اعاسى كەزەڭىندە دە تالاي يگى ءىستى جۇزەگە اسىرادى دەپ سەنەمىز.
باعدات كارىبوز ۇلى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
