سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
تۇسىنىستىك بار جەردە كەلىسىم بار
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ الدىمەن جينالعان جۇرتشىلىقتى امال مەرەكەسىمەن قۇتتىقتاپ, ءاز-ناۋرىزدىڭ باستاۋى سانالاتىن بۇل كۇننىڭ قاسيەتتى رامازان ايىنا ورايلاس كەلىپ وتىرعانىن ايتتى.
«وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ناۋرىز ايىندا ارنايى جولداۋ جاريالادىم. ونى جاقسى بىلەسىزدەر. ەلىمىزدى تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋ ءۇشىن اۋقىمدى رەفورما جاسايتىنىمىزدى ايتتىم. سول كەزدە العاش رەت ۇلتتىق قۇرىلتاي تۋرالى باستاما كوتەردىم. ءۇش جىلدىڭ ىشىندە قازاقستان جاڭا تۇرپاتتى ەل بولدى. ساياسي رەفورمالار جان-جاقتى وزگەرىستەر جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى. جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى اتا زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. پارلامەنتتىڭ قۇزىرى كەڭەيدى, ۇكىمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ارتتى. ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جۇيەسى جاقساردى. كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرىلدى. شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنە ازاماتتاردىڭ بەلسەنە قاتىسۋىنا جول اشىلدى. باسقا دا باعىتتاردا ماڭىزدى رەفورمالار جاسالدى. جەرگىلىكتى بيلىك تۇبەگەيلى جاڭعىرتىلدى. ءۇش جىلدان اسا ۋاقىت ىشىندە اۋىل اكىمدەرىنىڭ 72 پايىزى جاڭاردى. ونىڭ ۇشتەن ءبىرى – بۇرىن مەملەكەتتىك قىزمەتتە بولماعان ازاماتتار. ءبىر سوزبەن ايتساق, ايماقتارداعى اتقارۋشى بيلىككە جاڭا ادامدار كەلىپ جاتىر. پيلوتتىق جوبا رەتىندە اۋداندار مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ 45 اكىمى سايلاندى», دەدى پرەزيدەنت.
سونداي-اق ول بيىلدان باستاپ بارلىق اۋدان اكىمدەرىن حالىق تىكەلەي سايلايتىنىن, ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ءماسليحات سايلاۋى دا وكىلدى بيلىك ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنا تىڭ سەرپىن بەرگەنىن جەتكىزدى. وبلىستىق جانە اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ 90 پايىزى ءبىر مانداتتى وكرۋگتەن, ياعني تىكەلەي داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلانعانىن ايتتى. پرەزيدەنت ەل ىشىندەگى وزگەرىستەرگە ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەلەرى دە وراسان زور ۇلەس قوسقانىن, جۇرتىمىزدى ورتاق ماقساتقا ۇيىستىرىپ, يگى ىستەرگە جۇمىلدىرعانىن تىلگە تيەك ەتتى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ القالى جيىن العاشقى كۇننەن باستاپ جالپىحالىقتىق جاڭعىرۋدىڭ رامىزىنە اينالعانىن, قوعامدىق ديالوگتىڭ جاڭا ۇلگىسى قالىپتاسىپ, ءوزارا تۇسىنىستىك پەن قۇرمەت بار جەردە كەلىسىم بولاتىنىن دا ايتتى.
ءادىل سالىق جۇيەسىن قۇرۋ ماڭىزدى
وتىرىستا مەملەكەت باسشىسى, ەڭ الدىمەن, قوعامدا قىزۋ تالقىعا تۇسكەن سالىق رەفورماسىنا قاتىستى پىكىرىن ءبىلدىردى.
«سالىق جۇيەسى – بۇكىل مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ تىرەگى. بيۋدجەتتە قارجى بولماسا, مەملەكەت ءوز مىندەتىن تولىق اتقارا المايدى, الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەر دە ورىندالمايدى. بۇل تۋرالى بەلگىلى ەكونوميست جاقسىبەك قۇلەكەەۆ جاقسى ايتىپ ءوتتى. ەلىمىز ءۇشىن اسا قاجەت شارالاردىڭ ءمان-ماڭىزىن حالىققا ەگجەي-تەگجەيلى ءتۇسىندىرۋ كەرەك. جۇرتتىڭ ءبارى ەكونوميست نەمەسە قارجىگەر ەمەس. مەملەكەتتىڭ قانداي شارانى نە ءۇشىن قولعا الىپ جاتقانىن ءبارى بىردەي تۇسىنە بەرمەۋى مۇمكىن. سوندىقتان رەفورمانىڭ ءمانىن ءار ادامعا تۇسىنىكتى تىلمەن جەتكىزۋ كەرەك. ۇكىمەت سالىق رەفورماسىنا قاتىستى جاڭا تاسىلدەردى ۇسىندى. بۇل شارالار, جالپى العاندا, دۇرىس. وندا نەگىزگى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك فاكتورلار ەسكەرىلگەن. كاسىبي ماماندار دا, جالپى جۇرتشىلىق تا قوسىمشا قۇن سالىعىنىڭ مولشەرلەمەسىن كوتەرۋ قاجەتتىگىنە تۇسىنىستىكپەن قارايدى», دەدى پرەزيدەنت.
ول ۇسىنىلعان شارالارعا, سونىڭ ىشىندە قوسىمشا قۇن سالىعىنا قاتىستى سىن-پىكىرلەر دە ەستىلىپ قالىپ جاتقانىن, بىراق مۇنداي پايىم شىنايى احۋالعا نەگىزدەلمەگەنىن ايتتى. سونداي-اق ءتۇرلى سەبەپكە بايلانىستى وزىنە اۋقىمدى الەۋمەتتىك مىندەتتەمە المايتىن ەلدەر از ەمەس ەكەنىنە, الايدا ەلىمىزدىڭ بيۋدجەت قارجىسىنىڭ جارتىسىنان كوبى الەۋمەتتىك سالانىڭ ەنشىسىندە ەكەنىنە توقتالدى.
ء«بىزدىڭ ەلىمىز – الەۋمەتتىك مەملەكەت. سوندىقتان ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنا ينۆەستيتسيا سالۋدى جالعاستىرامىز. بۇل – ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق مىندەتىمىز. بىراق شىن مۇقتاج ازاماتتارعا عانا كومەك كورسەتىلۋى كەرەك. قىزمەتىن اسىرا پايدالانۋعا, اسىرەسە الاياقتىققا جول بەرىلمەيدى. سوندىقتان باسىمدىق بەرىلمەگەن جوبالارعا بولىنەتىن قارجى ازايادى. بۇل قاجەت شارا ەكەنى ايدان انىق. ۇكىمەت وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ونى قالاي وڭتايلاندىرۋ كەرەكتىگىن ءبىرجولا انىقتاپ الۋعا ءتيىس.
قازاقستاندا ءتۇرلى سالىق رەجىمى, كوپتەگەن جەڭىلدىكتەر مەن پرەفەرەنتسيالار بار. ونىڭ ءبارى ەلىمىزدە سالىق وفشورى سياقتى احۋال قالىپتاستىردى. كاسىپكەرلەردىڭ ەكى نەگىزگى توبى پايدا بولدى. ولار – زاڭناماداعى ولقىلىقتاردى پايدالانىپ, سالىق سالىناتىن تابىسىن ءوزى ءۇشىن ازايتىپ كورسەتەتىندەر جانە بارلىق سالىقتى ادال تولەيتىندەر. كاسىپكەرلەردىڭ وسى ەكىنشى توبى باسەكەگە توتەپ بەرە الماي جاتىر. ۇكىمەت سالىق تولەۋدەن جالتارۋ ءۇشىن بيزنەسىن بولشەكتەيتىندەردىڭ ارەكەتىنە ورىندى نازار اۋداردى. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي جاعداي جاپپاي بەلەڭ العان.
زاڭناماداعى ولقىلىقتار بيزنەستى بولشەكتەۋگە جول بەرىپ وتىرعانىن مويىنداۋ كەرەك. بۇل ماسەلەگە ۇكىمەت تە, دەپۋتاتتار دا جەتە ءمان بەرمەگەن. تاعى دا ادەمى كورسەتكىشتەرگە اۋەستەنىپ كەتتىك: ەلىمىزدە ەكى ميلليوننان اسا سالىق تولەۋشى, ياعني جەكە كاسىپكەرلەر مەن زاڭدى تۇلعالار تىركەلگەن دەسەدى. بىراق ولاردىڭ قانداي كاسىپورىندار ەكەنىنە, قالاي پايدا بولعانىنا, قانشا سالىق تولەيتىنىنە, ءتىپتى ونى تولەپ جاتىر ما, جوق پا دەگەنگە ەش تالداۋ جاسالماعان. بىراق قازىر قۇر كىنالاۋدان ءىس وڭعا باسپايدى.
ەندى احۋالدى شۇعىل تۇزەتۋ قاجەت. ۇكىمەت پەن پارلامەنتكە ايتارىم – زاڭناماعا جەدەل تۇردە ءتيىستى تۇزەتۋلەردى ەنگىزۋ كەرەك. ءادىل ءارى ءتيىمدى سالىق جۇيەسىن قۇرۋ ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنا, كەيىنگى ۇرپاقتىڭ تۇرمىسىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىنىن ۇعىنعان ءجون. بيلىك بيزنەسكە قولداۋ كورسەتىپ كەلدى, كورسەتە دە بەرەدى. بۇعان كۇمان بولماۋعا ءتيىس. بىراق بيزنەستىڭ ءوزى زاڭدى جانە زاڭسىز بولادى. ءبىز زاڭدى ساقتاۋ, تارتىپكە باعىنۋ كەرەك دەپ جاتامىز. ەندەشە, ۇكىمەتتىڭ جانە جالپى بيلىكتىڭ قولداۋ شارالارىنىڭ يگىلىگىن, ءبىرىنشى كەزەكتە, ادال ءارى جاۋاپتى, ەڭ باستىسى, زاڭ اياسىندا جۇمىس ىستەيتىن كاسىپكەرلەر كورۋگە ءتيىس. ولار ءتيىستى ارتىقشىلىققا يە بولادى», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونداي-اق پرەزيدەنت سالىق رەفورماسى شەڭبەرىندە باتىل شارالاردى ءدال قازىر قابىلداۋ كەرەك ەكەنىن, ايتپەسە بۇدان دا زور قيىندىققا تاپ بولاتىنىمىزدى ەسكەرتىپ ءوتتى.
مەملەكەت باسشىسى بۇدان ءارى بىرىڭعاي ۋاقىت بەلدەۋىنە كوشۋگە قاتىستى پىكىرتالاسقا توقتالدى. ۇكىمەت پەن پارلامەنت بۇل ماسەلەنى تالقىلاپ, ارنايى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلگەنىن, شەشىمگە كۇمان كەلتىرگەن قوعام بەلسەندىلەرىنىڭ قاۋپى مەن كۇمان-كۇدىگى راستالماعانىن ايتتى.
«ۇكىمەتتىڭ جانە دەپۋتاتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ, سونداي-اق مامانداردىڭ ۋاجىمەن كەلىسەمىن: ءبىزدىڭ كەڭ-بايتاق جەرىمىز بار, حالقىمىزدىڭ سانى دا سالىستىرمالى تۇردە العاندا كوپ ەمەس. سوندىقتان ەلىمىزدە بىرىڭعاي ۋاقىت بەلدەۋى بولۋعا ءتيىس. بۇل ءتاسىل مەملەكەتتى باسقارۋ ءىسىن جەڭىلدەتەدى, لوگيستيكا مەن كوپتەگەن بيزنەس-ۇدەرىستى وڭتايلاندىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. وسىمەن پىكىرتالاستى دوعارۋ قاجەت دەپ ويلايمىن, ونىڭ ۇستىنە بۇل ماسەلەنى ساياسيلاندىرۋدىڭ قاجەتى جوق», دەدى پرەزيدەنت.
قوعامدى الاڭداتقان تۇيتكىلدەر
قاسىم-جومارت توقاەۆ بىرقاتار قوعام بەلسەندىلەرى تاراپىنان كوتەرىلگەن قوعامدىق ادەپ ماسەلەسىن قوزعاپ, الەۋمەتتىك جەلىدە ادامعا ءتىل تيگىزۋ, ار-نامىسىن اياققا تاپتاۋ كوبەيىپ كەتكەنىن, جالعان مالىمەت تاراتۋشىلار دا بار ەكەنىن سىنعا الدى. سونىمەن قاتار ءماجىلىس دەپۋتاتى ەرمۇرات باپي ەلىمىزدەگى ءدىني احۋالعا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ جۇرگەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
«قۇرىلتاي مۇشەلەرى دانيا قىدىرباەۆا جانە ولجاس سۇلەيمەن جات ءدىني اعىمداردىڭ جاستار اراسىندا, اسىرەسە سپورت سالاسىندا ىقپالى كۇشەيىپ بارا جاتقانىن ايتتى. تەرىس اعىمدارعا, قازاقتىڭ بولمىسىنا جات يدەولوگيالارعا توسقاۋىل قويۋ قاجەت ەكەنىنە ەش كۇمان جوق. ەلىمىزدە ءدىن بوستاندىعىنا كەپىلدىك بەرىلگەن. بىراق جۇگەنسىزدىككە, تارتىپسىزدىككە جول بەرۋگە بولمايدى. ءدىننىڭ اسا ماڭىزدى ميسسياسى – ۇلتتى ۇيىستىرۋ. ءدىني ۇيىمداردىڭ قىزمەتىن رەتتەيتىن قۇجاتتار وسى تالاپقا ساي بولۋعا ءتيىس. بۇل ماسەلەنى جان-جاقتى قاراۋ كەرەك. سونىڭ ىشىندە زاڭنامانى جاڭا جاعدايعا بەيىمدەپ وتىرۋ وتە ماڭىزدى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ودان ءارى قاسىم-جومارت توقاەۆ قۇرىلتاي مۇشەلەرىن الاڭداتقان تاعى ءبىر جايت – ءتۇرلى الاياقتىق ارەكەتتەردىڭ جيىلەپ كەتكەنىن جەتكىزدى. تەرىس پيعىلدى ادامدار قايىرىمدىلىققا دەپ اقشا جيناپ, ونى جەكە باسىنىڭ پايداسىنا جاراتاتىنىن, سونداي-اق كوپ ادام ينتەرنەت-الاياقتاردان زارداپ شەگىپ جاتقانىن ايتتى.
«بۇعان قوسا قازىر جۇرتقا اقىل ايتىپ اقشا تاباتىن جالعان پسيحولوگتەر مەن «كوۋچتار» كوبەيىپ كەتتى. ولارعا سەنىپ, الدانىپ قالعاندار كوپ. ماعان بۇل تۋرالى كوپتەگەن شاعىم ءتۇسىپ جاتىر. جاۋاپتى ورگاندار بۇل ماسەلەنى دە نازارعا الۋعا ءتيىس.
تاعى ءبىر تۇيتكىل – قازىر كينوتەاتردا كورسەتىلەتىن فيلمدەرگە قاتىستى قوعامدىق سىن بار. بىلتىر قازاقستاندىق ماماندار تۇسىرگەن 94 فيلم شىققان, ياعني نەگىزىنەن ءوزىمىزدىڭ ءونىم شىعارىلىپ جاتىر. بۇل – جاقسى ءۇردىس. بىراق ءبىز ەڭ الدىمەن سانعا ەمەس, ساپاعا كوڭىل اۋدارۋىمىز كەرەك. كورەرمەننىڭ كوڭىلىن كوتەرىپ, كۇلكى سىيلاۋ – ءبىر بولەك, جاعىمسىز ادەتتەردى ناسيحاتتاۋ – ءبىر باسقا. زورلىق-زومبىلىقتى, قاتىگەزدىك پەن قىلمىستى ناسيحاتتايتىن فيلمدەر دە پايدا بولدى. وسى جەردە ءبىر نارسەنى ەسكەرگەن ءجون. بۇگىندە فيلمدەردىڭ باسىم كوپشىلىگى مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن ەمەس, جەكە قارجىعا تۇسىرىلۋدە. كينو ماڭىزدى يدەولوگيالىق قۇرال ەكەنىن ءبارىمىز جاقسى تۇسىنەمىز. سوندىقتان جەكە قارجىعا تۇسىرىلسە دە, ءفيلمدى كينوتەاترلارعا شىعارماس بۇرىن الدىن الا ساراپتاۋدان وتكىزۋ جولدارىن قاراستىرعان ءجون.
سونداي-اق جاقسى مىسالدار دا بار. جاقىندا «شوقان. قاشقاريا ساپارى» دەگەن مۋلتفيلم شىعىپتى. بۇل وسكەلەڭ ۇرپاققا ايگىلى تاريحي تۇلعا شوقان ءۋاليحانوۆ تۋرالى مالىمەت بەرەتىن وتە جاقسى تۋىندى دەپ ايتۋعا بولادى. قازاق تىلىندە ۇلتتىق ناقىشتا تۇسىرىلگەن وسىنداي مۋلتفيلمدەر كوپ بولۋى قاجەت. بۇل – ۇلت بولاشاعىنا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن ماسەلە. سوندىقتان انيماتسيانى دۇرىس باعىتتا دامىتۋ ماسەلەسىن قولعا الۋ كەرەك», دەدى پرەزيدەنت.
«قازاقستان بالالارى» اتتى باعدارلاما قابىلدانادى
مەملەكەت باسشىسى وزىنە بەلگىلى ادۆوكات ايمان وماروۆا حات جولداپ, ايەلدەر كولونياسىنداعى احۋالعا توقتالعانىن, اسىرەسە, جۇكتى ايەلدەر مەن كىشكەنتاي بالالارى بار ايەلدەردىڭ جاعدايىنا باسا نازار اۋدارعانىن ايتتى. ەلىمىزدەگى قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىنىڭ ماقساتى سوتتالعان ازاماتتاردى جازالاۋ ەمەس, تۇزەتۋ بولۋى كەرەك دەگەن پىكىرمەن كەلىسەتىنىن جەتكىزدى.
«ەر ادام نەمەسە ايەل بولسىن, باس بوستاندىعىنان ايىرىلعانداردىڭ ءبارى زاڭ الدىندا بىردەي. دەگەنمەن ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتاردى باسشىلىققا الىپ, «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىن ساقتاي وتىرىپ, كامەلەتكە تولماعان بالاسى بار ايەلدەرگە قاتىستى كەيبىر زاڭدىق ۇستانىمداردى قايتا قاراۋعا بولادى دەپ ويلايمىن. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن دەپۋتاتتار وسى ماسەلەنى بايىپتى ءارى جان-جاقتى زەرتتەپ, شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن ۇسىنىستار ەنگىزۋى كەرەك», دەدى ول.
قاسىم-جومارت توقاەۆ بىرتىندەپ بارلىق سالادا اۋقىمدى رەفورمالار مەن ناقتى وزگەرىستەردى جۇزەگە اسىرىپ جاتقانىنا توقتالا كەلە ونىڭ ءبارى حالىقتىڭ تىلەگى مەن زاماننىڭ تالابىنا ساي جاسالاتىنىن ايتتى.
«بۇل جەردەگى تۇپكى ماقسات – بارلىعىن وزگەرتۋ ەمەس. ەڭ باستىسى – اتقارىلىپ جاتقان شارۋانى وڭتايلاندىرىپ, ونىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ. الدىمىزدا تۇرعان نەگىزگى مىندەتتىڭ ءبىرى – جەكەلەگەن باعىتتار بويىنشا مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ جۇمىسىن جۇيەلەپ, رەتكە كەلتىرۋ.
وزدەرىڭىزگە ءمالىم, ەلىمىزدە ءتۇرلى سالاعا قاتىستى باعدارلامالار مەن كەشەندى جوسپارلار بار. بيىل وسىنداي بىرقاتار قۇجاتتىڭ مەرزىمى اياقتالادى. ارينە, ونىڭ كەيبىرى جالعاسادى, كەيبىرى مۇلدەم توقتاتىلادى. ۇكىمەت مۇقيات ويلاستىرىپ, ناقتى شەشىم قابىلداۋى كەرەك. ەل بولاشاعى ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزى بار سالالار بويىنشا جۇمىس ۇزدىكسىز جالعاسۋعا ءتيىس.
مىسالى, ناشاقورلىققا جانە ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى كۇرەس تۋرالى جوسپاردىڭ مەرزىمى بيىل بىتەدى. بۇل قۇجات 2023 جىلى ازىرلەنگەن. مۇنداي جوسپار ەلىمىزگە قاجەت ەكەنى انىق. ويتكەنى وسى قاۋىپتى كەسەلگە قارسى كۇرەس – وتە ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى. سوندىقتان جاڭا قۇجاتتى دايىنداۋعا قازىردەن باستاپ كىرىسۋ كەرەك.
بيىل بالالاردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ, وزىنە-ءوزى قول سالۋدىڭ الدىن الۋ تۋرالى جوسپاردىڭ مەرزىمى دە اياقتالادى. ءبىز ايەلدەر مەن بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ءۇشىن ناقتى شارالار قابىلدادىق. وتكەن جىلى بارلىق ايماقتا بالالاردى پسيحولوگيالىق قولداۋ ورتالىقتارى اشىلدى. زاڭدارعا ماڭىزدى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقپەن كۇرەسكە قاتىستى زاڭ قابىلدانعان سوڭ احۋال ءبىرشاما جاقساردى. بىراق كەيبىر شالعاي اۋدانداردا ءالى كۇنگە دەيىن مۇنداي كەلەڭسىز وقيعالار تىيىلماي تۇر. جات ءدىني اعىمنىڭ جەتەگىندە جۇرگەن ادامدار جاعدايدى ءتىپتى ۋشىقتىرۋدا. جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى مەن قوعام بەلسەندىلەرى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ جۇمىسىنان شەت قالىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە وسى باعىتتاعى جۇمىستار قازىر ءارتۇرلى قۇجاتپەن رەتتەلەدى. شاشىراڭقى بولىپ تۇر. سونىڭ ءبارىن ءبىر جەرگە جيناقتاعان دۇرىس دەپ ويلايمىن. وسىعان وراي, «قازاقستان بالالارى» اتتى ءبىرتۇتاس باعدارلاما قابىلداعان ءجون», دەدى پرەزيدەنت.
ونىڭ ايتۋىنشا, وزىق ويلى ۇرپاق ءوسىرۋ ءۇشىن ءبىلىم مەن تاربيە ءاردايىم قاتار ءجۇرۋى كەرەك. سوندىقتان اتالعان باعدارلاما ماڭىزدى قۇجات بولماق. ونى دايىنداۋ ءۇشىن ۇكىمەت, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ومبۋدسمەن دينارا زاكيەۆا, قوعام قايراتكەرلەرى ءوز ۇلەسىن قوسپاق.
«اشىعىن ايتساق, بالا وقىتۋ ىسىندە بۇعان دەيىن بىلىمگە كوبىرەك نازار اۋدارىلدى. ال ۇرپاق تاربيەسىنە قاتىستى جۇيەلى ۇستانىم بولعان جوق. بۇل سالاعا ءتيىستى دەڭگەيدە كوڭىل بولىنبەي كەلدى. «تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى». سوندىقتان بىلىممەن قاتار تاربيەگە ايرىقشا نازار اۋدارۋ وتە ماڭىزدى. بىلتىر مەكتەپتەردە ء«بىرتۇتاس تاربيە» باعدارلاماسى قولعا الىندى. باعدارلامانى قابىلداۋ – ءىستىڭ باسى عانا. ەندى جاڭارعان قۇجاتتى ەلىمىزدەگى بارلىق مەملەكەتتىك ءبىلىم وشاعىنا ەنگىزۋ كەرەك. ونى الداعى ۋاقىتتا جەكەمەنشىك مەكتەپتەر دە باسشىلىققا الۋعا ءتيىس. سەبەبى تاربيە جۇمىسى بالالاردى تۇگەل قامتۋى قاجەت. سوندا عانا بۇل باستاما جالپىۇلتتىق اۋقىمعا يە بولادى. جوبانىڭ تۇپكى ماقساتى – وتانشىل, ءبىلىمدى, جاسامپاز ۇرپاق تاربيەلەۋ. مۇنىڭ ءبارى – ادال ازاماتقا ءتان قاسيەتتەر. قۇرىلتاي مۇشەلەرى الداعى ۋاقىتتا وسى باعدارلامانى «ادال ازامات» دەپ اتاۋدى ۇسىنىپ وتىر. مەن بۇل ۇسىنىسپەن تولىق كەلىسەمىن», دەدى پرەزيدەنت.
مەكەمەلىك ماراپاتتاردى رەتكە كەلتىرگەن ابزال
قاسىم-جومارت توقاەۆ قۇرىلتاي مۇشەلەرى ءزۇلفيا بايساقوۆا مەن بانۋ نۇرعازيەۆا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىستىڭ كريتەريلەرىن قايتا قاراۋ جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار تۋرالى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىن جەتكىزگەنىن تىلگە تيەك ەتىپ, ازاماتتىق سەكتور رەفورمالاردى جۇرگىزۋ جانە قوعامدى دامىتۋ ىسىندە ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىنا توقتالدى. سونىمەن قاتار مەملەكەت پەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ سەرىكتەستىگى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە, جاسامپاز قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋگە جانە ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەتىنىنە نازار اۋداردى. وسى ورايدا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن قازىرگى زاماننىڭ تالاپتارىنا ساي كەلەتىن جەكە زاڭ ازىرلەۋ كەرەكتىگىن اتاپ ايتتى.
ء«بىز كەيىنگى جىلدارى مەملەكەتتىك ناگرادالار ماسەلەسىن قايتا قاراپ, ءبىر جۇيەگە تۇسىردىك. ەندى ۆەدومستۆولىق ماراپاتتاردى رەتكە كەلتىرۋ قاجەت. مەملەكەتتىك ورگاندار بۇل جۇمىستى نازاردان تىس قالدىردى. ناقتى ەرەجە جوق, بارىنە ورتاق مالىمەتتەر قورى دا جوق. سونىڭ كەسىرىنەن كەيبىر ماراپاتتار ورىنسىز تاراتىلىپ جاتىر. ءتىپتى ءبىر مەملەكەتتىك ورگاننىڭ توسبەلگىسىن ءبىر ادام بىرنەشە رەت العان جايتتار دا كەزدەسەدى. مەكەمەلىك ماراپات – ناعىز بىلىكتى ماماندارعا عانا بەرىلەتىن, سول ارقىلى كاسىبي مارتەبەنى كوتەرەتىن ماڭىزدى ناگرادا. بۇعان بەيجاي قاراۋعا بولمايدى. سوندىقتان مەكەمەلىك ماراپاتتاردىڭ بىرىڭعاي ستاندارتىن جانە ءتىزىمىن جاساۋ قاجەت. ارينە, ءار مەكەمەنىڭ ءوز ەرەكشەلىگىن ەسكەرگەن ءجون. بىراق بارىنە ورتاق ۇستانىم بولۋى كەرەك. قۇزىرلى ورگاندارعا وسى شارۋانى قولعا الۋدى تاپسىرامىن», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ونوماستيكا سالاسىندا جۇگەنسىزدىككە جول جوق
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت ونوماستيكا سالاسىن رەتكە كەلتىرۋ ءۇشىن اۋقىمدى جۇمىس باستالعانىنا, كوشەلەر مەن ەلدى مەكەندەرگە اتاۋ بەرۋ نەمەسە اتاۋلاردى وزگەرتۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار كوپ قاتەلىك جىبەرگەنىنە, بۇل رەتتە ءتىپتى, جەرلەستىك پەن تامىر-تانىستىققا جول بەرىلگەنىنە توقتالدى. سوندىقتان بۇل ءىستى ورتالىقتاندىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعانىن جەتكىزدى.
«ناتيجەسىندە, بىزدە ونوماستيكا سالاسىنداعى جۇمىستىڭ بىرىڭعاي ءارى ناقتى رەگلامەنتى بار. الايدا ءتيىستى راسىمدەردى وزگەرتىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە, بۇل جۇمىسپەن تياناقتى اينالىسۋ كەرەك. تاريحي ادىلدىك قاعيداتىن قاتاڭ ۇستانۋ قاجەت. ءبىزدىڭ كورنەكتى تاريحي تۇلعالارىمىز ۇلىقتاۋعا ابدەن لايىق. ءسوز جوق, ولاردىڭ ەسىمىن ەل جادىندا ساقتاۋ – پەرزەنتتىك پارىزىمىز ءارى جالپىۇلتتىق بولمىسىمىزعا ءتان قاسيەت. بىراق ونوماستيكانى «تاريحي ەڭبەگى» ەشقانداي ارحيۆ قۇجاتتارىمەن راستالماعان تۇلعالاردى ۇلىقتاۋ قۇرالى ەتۋگە بولمايدى.
تاۋەلسىز قازاقستاندا جوعارى قىزمەت اتقارعان ازاماتتاردىڭ ءوزى كەڭەس ءداۋىرىنىڭ قايراتكەرلەرىن, سونىڭ ىشىندە اشارشىلىقتى ۇيىمداستىرۋعا قاتىسى بار ادامداردى اسىرە ماداقتاۋمەن اينالىسىپ ءجۇر. بۇل – وكىنىشتى ءارى تۇسىنىكسىز نارسە. جالپى, بۇل جۇمىستى رەتكە كەلتىرۋ كەرەك. ەل تاريحىندا ايرىقشا ءرول اتقارعان ايگىلى بابالارىمىزدىڭ ەسىمى كوپتەگەن ەلدى مەكەندەر مەن كوشەلەرگە بەرىلگەن. ەندى وسىمەن توقتايىق. وتكەن زامان قايراتكەرلەرىنىڭ اتىن ەل جادىندا ساقتاۋ ماسەلەسىنە مەيلىنشە سالماقتى كوزقاراسپەن قاراعان ءجون. قالالار مەن كوشەلەردىڭ اتاۋىنان حالقىمىزدىڭ ءتول تاريحى كورىنىس تابۋى قاجەت.
ءبىز ادەمى جەر-سۋ اتاۋلارىن جانە حالىق ىشىندە كەڭ تارالعان ءداستۇرلى اتاۋلاردى تولىق پايدالانباي ءجۇرمىز. بىراق اۋىل-ايماقتاردىڭ تاريحي تۇرعىدان ەسكىرگەن اتاۋلارىن وزگەرتۋ ماسەلەسىنە مۇقيات قاراعان ءجون. بۇل جەردە ەشقانداي ناۋقانشىلدىق بولماۋى كەرەك. حالىق اراسىندا جان-جاقتى ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ, تۇرعىنداردىڭ پىكىرىن ەسكەرۋ ماڭىزدى. قازىر ەلدى مەكەندەردىڭ اۋماعى ۇلعايىپ جاتىر, قالالاردا جاڭا اۋداندار بوي كوتەرۋدە. وسىعان بايلانىستى اتاۋى قايتالاناتىن نەمەسە مۇلدەم اتاۋى جوق مىڭداعان كوشە پايدا بولدى. بۇل جاعداي ءورت سوندىرۋشىلەرگە, ءتارتىپ ساقشىلارىنا, جەدەل جاردەم مەن باسقا دا قۇرىلىمدارعا قيىندىق تۋعىزادى. ەڭ الدىمەن وسىنداي كوشەلەردىڭ اتاۋىن رەتكە كەلتىرۋ قاجەت.
جەكەمەنشىك نىساندارعا اتاۋ بەرگەندە دە جۇگەنسىزدىك بولماۋى كەرەك. كەيدە قالا كوشەلەرىندە ايتۋعا ىڭعايسىز اتاۋى بار تاقتايشالار ءىلۋلى تۇرادى. كرەاتيۆ دەگەن, ارينە, جاقسى, بىراق قوعامدىق ءتارتىپ جانە ادەپ نورمالارىن ساقتاۋ كەرەك. سوندىقتان كاسىپكەرلەردىڭ دە ونوماستيكا ماسەلەسىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعانى ءجون.
قازىر دەپۋتاتتار ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ كەلىسىمىمەن عانا جەكە نىساندى ادام اتىمەن اتاۋعا رۇقسات بەرەتىن تۇزەتۋلەردى قاراپ جاتىر. بۇل – دۇرىس شەشىم. ونوماستيكا سالاسىن, مەملەكەتتىك جانە مەكەمەلىك ماراپاتتار جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, جاسامپازدىق قۇندىلىقتارىن دارىپتەۋ, الەۋمەتتىك كەسەلدەردى جويۋ, ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ – مۇنىڭ ءبارى اۋقىمدى يدەولوگيالىق جۇمىستىڭ اجىراماس بولىگى. سوندىقتان ىشكى ساياساتتاعى شارۋانىڭ ءبارىن جۇيەلەيتىن ءبىرتۇتاس تۇجىرىمدامالىق قۇجات كەرەك دەگەن پىكىرمەن كەلىسەمىن», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ۇلتتىق كيىمگە قىزىعۋشىلىق ارتا ءتۇستى
قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز سوزىندە ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەلەرى – ەدىل جاڭبىرشين, ايدوس سارىم, نيكيتا شاتالوۆ, گۇلميرا يلەۋوۆا, اندرەي چەبوتارەۆ, دانيار اشىمباەۆ, مارات شيبۇتوۆ, باسقا دا ازاماتتاردىڭ ءوز باستامالارىمەن ىشكى ساياسات تۇجىرىمداماسىنىڭ جوباسىن ازىرلەگەنىنە توقتالىپ, مەملەكەتتىك ورگاندار بۇل جوبانى جان-جاقتى زەردەلەپ, بارلىق ماسەلەنى پىسىقتاۋى قاجەت ەكەنىن ايتتى.
«قۇجاتتا قۇزىرلى ورگاندار مەن مۇددەلى تاراپتاردىڭ قىزمەتى ءبىر ارناعا توعىسۋى كەرەك. وندا مەملەكەتتىك يدەولوگيا جۇمىسىنىڭ ماقسات-مىندەتتەرى مەن باسىمدىقتارى ناقتى بەلگىلەنۋگە ءتيىس. تۇجىرىمدامادا حالقىمىزدىڭ بىرەگەي بولمىسىن, ءومىر سالتىن سيپاتتايتىن جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن نەگىزگى نىشاندار ايقىن كورسەتىلۋى كەرەك. بۇل, ەڭ الدىمەن, وسى قۇندىلىقتار مەن نىشانداردى قوعامدا ورنىقتىرۋ, ولاردى كەڭىنەن دارىپتەۋ جانە قورعاۋ ءۇشىن قاجەت.
كەلەسى ماسەلە. ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدى نىعايتۋ جولىندا مادەنيەت سالاسى ايرىقشا ءرول اتقارادى. اسىرەسە ءتول مادەنيەتىمىزدەگى ءاز-ناۋرىز مەيرامىنىڭ ورنى بولەك. ناۋرىز مەرەكەسى تۋرالى جاڭا تۇجىرىمداما ازىرلەندى. ەلىمىز ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىن 14 ناۋرىزدان, ياعني امال كۇنىنەن باستاپ, ون كۇن بويى اتاپ وتەتىن بولدى. ءار كۇنگە ناقتى اتاۋ بەرىلدى. جۇرتشىلىق بۇل باستامانى جاقسى قابىلدادى. اسىرەسە ناۋرىزناماداعى «ۇلتتىق كيىم كۇنى» قوعامنىڭ زور قولداۋىنا يە بولدى.
ۇلتتىق كيىمدەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتا ءتۇستى. مەكتەپتەردە, ءتۇرلى مەكەمەلەردە, سونداي-اق ءىرى كومپانيالاردا ۇلتتىق كيىمگە ءمان بەرىلە باستادى. سۇرانىسقا ساي تىگىن تسەحتارى اشىلىپ, جاڭا برەندتەر, دۇكەندەر پايدا بولدى. وسىلايشا, ۇلتتىق كيىم كيۋ بىرتىندەپ قالىپتى كورىنىسكە اينالىپ كەلەدى. بۇل – وتە جاقسى ءۇردىس. بەت ءجۇزىن تۇمشالايتىن قارا كيىمنەن گورى ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق كيىمدەرىمىز الدەقايدا ارتىق. اسىرەسە ايەلدەردىڭ ءداستۇرلى كيىمى وتە عاجاپ كورىنەدى. سەبەبى ۇلتتىق كيىم – ءبىزدىڭ بىرەگەي بولمىسىمىزدىڭ ماڭىزدى كورىنىسى. ونى جان-جاقتى دارىپتەۋىمىز كەرەك» دەدى پرەزيدەنت.
ونىڭ ايتۋىنشا, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا مادەنيەت سالاسىندا كوپ جۇمىس اتقارىلدى. كلاسسيكالىق جانە زاماناۋي مۋزىكاعا ارنالعان ساۋلەتتى عيماراتتار سالىندى. كوپتەگەن تەاتر اشىلدى. قازاقستاندا تەاتر ونەرىنە قىزىعۋشىلىق ارتىپ كەلەدى. زال كورەرمەنگە تولى, قويىلىمداردىڭ پرەمەراسىنا بيلەتتەر ەكى-ءۇش اپتا بۇرىن ساتىلىپ كەتەدى.
«ساحنا ونەرىنە قۇشتار جانداردىڭ اراسىندا جاستاردىڭ كوپ بولۋى كوڭىلگە ەرەكشە قۋانىش ۇيالاتادى. قازىر قازاقستاندا 46 ايماقتىق تەاتر بار. الايدا ونىڭ كوپشىلىگىنىڭ جاي-كۇيى ءماز ەمەس. مىسالى, سەمەيدە ءبىر عيماراتتا ءۇش بىردەي تەاتر سىعىلىسىپ وتىر. اسىرەسە ايماقتاردا تەاترلاردى سالۋعا جانە دامىتۋعا باسا نازار اۋدارۋ كەرەك. حالقىمىزدىڭ مادەني ارالۋاندىعىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ورىس جانە باسقا دا ۇلتتىق تەاترلاردى قولداۋ ماڭىزدى. ەلىمىزدە ونەردىڭ بۇل ءتۇرى دە تابىس اكەلەتىنىن دالەلدەپ جۇرگەن جەكە تەاترلار از ەمەس. سوندىقتان بيزنەس وكىلدەرىن ايماقتاعى تەاترلارعا بەلسەنە قولداۋ كورسەتۋگە شاقىرامىن», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
كەلەسى قۇرىلتاي قىزىلوردادا وتەدى
بيىل ۇلى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ تۋعانىنا 180 جىل تولادى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بەس جىل بۇرىن ۇلى ويشىلدىڭ تۋعانىنا 175 جىل تولۋىنا وراي سەمەيدە ابايتانۋشى عالىمدارمەن كەزدەسىپ, اباي ينستيتۋتىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتقانىن ەسكە الدى. بۇگىندە بۇل باستاما تسيفرلىق پلاتفورما فورماتىندا ىسكە اسىرىلىپ, ەلدەگى دياسپورالار مەن باسقا دا شەتەلدىكتەرگە قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ قۇرالى رەتىندە جۇمىس ىستەپ تۇر. ونىڭ ايتۋىنشا, ەندىگى ماقسات – وسى جوبانى تولىققاندى مادەني-اعارتۋ مەكەمەلەرىنە اينالدىرۋ. بۇل قۇرىلىم كونفۋتسي, گيوتە, سەرۆانتەس ينستيتۋتتارى سياقتى جۇمىس ىستەۋى كەرەك.
«اباي ينستيتۋتى نەگىزگى سەرىكتەس ەلدەردىڭ بارىندە ءتول مادەنيەتىمىزدى ناسيحاتتايتىن ورتالىق بولۋعا ءتيىس. بىرقاتار ەلدە, مىسالى, قىتاي, تۇركيا, موڭعوليا جانە باسقا دا مەملەكەتتەردە وسىنداي ورتالىقتار اشىلاتىن بولدى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەن «وتانداستار» قورىنا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, شەتەلدە وسىنداي ورتالىقتار اشۋ ماسەلەسى بويىنشا ءتيىستى جۇمىستى جالعاستىرۋدى تاپسىرامىن.
تاعى ءبىر ماسەلە. حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى بەلسەندى جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇل – قۋانتارلىق جايت. وسى ۇيىمنىڭ باستامالارىن ءبىز تۇتاس قوعام بولىپ ءارى قاراي قولداۋىمىز كەرەك. مادەنيەت دەگەنىمىز جاي عانا عيماراتتار مەن مەكەمەلەر ەمەس, بۇل – ۇلتتىق سانا-سەزىمدى جاھاندىق اۋقىمدا نىعايتا تۇسەتىن مىقتى تۇعىر. ءبىز يۋنەسكو-مەن ىنتىماقتاستىق اياسىندا قازاقستاننىڭ ماتەريالدىق جانە ماتەريالدىق ەمەس مۇرالارىن حالىقارالىق تىزىمدەرگە ەنگىزۋگە ايرىقشا ءمان بەرىپ جاتىرمىز. ۇكىمەت ءتۇرلى ۇلتتىڭ بارشا ادامزاتقا ورتاق ءبىلىم قازىناسىنا قوسقان زياتكەرلىك ۇلەسىن كورسەتەتىن «الەم جادى» تىزىمىنە دەرەكتى مۇرالارىمىزدى ەنگىزۋ جۇمىسىن جانداندىرۋ قاجەت.
جاڭا زاماندا ءبىزدىڭ الدىمىزدا جاڭا مىندەتتەر تۇر. كوپتەگەن ەل ءوزىنىڭ سالت-ءداستۇرى مەن قازىرگى يننوۆاتسيالاردى ءوزارا ۇيلەستىرۋ ارقىلى دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكەنىن تاريحتان كورىپ-ءبىلىپ وتىرمىز. سول سەكىلدى ءبىز دە ءتول مادەنيەتىمىزدى قازىرگى الەمدەگى شىنايى جاعدايعا بەيىمدەۋىمىز قاجەت», دەدى پرەزيدەنت.
سونىمەن قاتار ول كەيىنگى جىلدارى ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدىڭ ماڭىزدى فاكتورى تاريح عىلىمىنىڭ دامۋىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ جاتقانىمىزعا, بۇل قۇرىلتاي ەل استاناسىن قىزىلورداعا كوشىرۋ تۋرالى تاريحي شەشىمنىڭ قابىلدانعانىنا ءجۇز جىل تولۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەنىنە توقتالدى. حالقىمىزدىڭ «قازاق» دەگەن بايىرعى اتاۋى دا ءبىر عاسىر بۇرىن قايتارىلعانىن ەسكە سالدى.
ء«بىزدىڭ مەملەكەتتىگىمىز مىڭجىلدىقتاردان باستاۋ الادى, ونىڭ تامىرى تىم تەرەڭدە جاتقانى داۋسىز. بىراق وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن ۇلتىمىزدىڭ ءوز اتاۋىنىڭ ورالۋى تاريحي ادىلدىك ورناتۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام بولعانىن اشىق ايتۋىمىز كەرەك. بۇل ىستە سول كەزدەگى ۇكىمەت باسشىسى ساكەن سەيفۋللين ايرىقشا ءرول اتقاردى. ول «قازاقتى قازاق دەيىك, قاتەنى تۇزەتەيىك» دەگەن ماقالا جازىپ, ارنايى يدەولوگيالىق ناۋقاندى باستاپ بەردى. مۇنداي ماڭىزدى وقيعالار ەل جادىندا ساقتالۋعا ءتيىس. وسى رەتتە قۇرىلتايدىڭ كەلەسى وتىرىسىن سىر بويىندا, كەزىندە قازاق ەلىنىڭ استاناسى بولعان قىزىلوردا قالاسىندا وتكىزۋدى ۇسىنامىن.
وسى جيىندا مەن كورنەكتى قالامگەر تولەن ابدىكتىڭ جىل باسىندا «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىن اتاپ وتكىم كەلەدى. جازۋشى «اتانىڭ بالاسى بولما, ادامنىڭ بالاسى بول» دەپ ورىندى پىكىرىن ايتتى. وسى رەتتە قوسىمشا ايتارىم: ءوز ۇلتىڭدى وزگەلەردەن بيىك قويۋ ءتۇپتىڭ تۇبىندە جارعا جىعادى. قازاق حالقى وزگەلەردەن كەم ەمەس, بۇل – اقيقات, بىراق ارتىق تا ەمەس دەپ ايتۋىمىز كەرەك. قازاق حالقىن دانىشپان دەپ ايتساق, قاتەلەسپەيمىز. دەگەنمەن دۇنيەجۇزىندە دانىشپان حالىقتار از ەمەس. بۇل دا – اقيقات. مۇنداي پىكىر كەيبىر ادامعا ۇناماۋى مۇمكىن. الايدا كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعامىن دەپ تۋرا سوزدەن جاڭىلۋعا بولمايدى. شىن مانىندە, ءار ەل باسقا جۇرتتان دامۋ دەڭگەيىنە قاراي وزباق. جالپى, ءبىز ءتول تاريحىمىزعا كوكجيەگى كەڭ, تامىرى تەرەڭ وركەنيەتتىك كوزقاراسپەن قاراۋىمىز كەرەك. بۇل – وتە ماڭىزدى. سوندا عانا حالقىمىزدىڭ وتكەنىنە, بۇگىنى مەن بولاشاعىنا مۇلدە جاڭا كوزقاراس پايدا بولادى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
كوشپەندىلەر ءداستۇرى – قۋات كوزى
قاسىم-جومارت توقاەۆ ودان ءارى قازىر وتاندىق تاريح عىلىمىنىڭ جانە ءبىزدىڭ زياتكەرلەرىمىزدىڭ الدىندا ءتول تاريحىمىز تۋرالى تۇسىنىكتى جاھاندىق وركەنيەت پاراديگماسى تۇرعىسىنان كەڭەيتۋ مىندەتى تۇرعانىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, كوپتەگەن عالىمدار مەن قوعام بەلسەندىلەرى ءالى كۇنگە دەيىن قازاقستاننىڭ جىلناماسىنا ۇلتتىڭ جادىنا جارا سالعان تاريحي وقيعالار تۇرعىسىنان قارايدى. بۇل جاعداي ءتول تاريحىمىزعا كوزقاراس اۋقىمىن تارىلتادى.
«وسى ءساتتى پايدالانا وتىرىپ, كەڭەستىك كەزەڭگە قاتىستى بىرجاقتى تالداۋلار مەن پايىمداۋلاردان ساقتاندىرعىم كەلەدى. مەنىڭ پىكىرىمشە, ءبىز ءۇشىن بۇل ورتاق تاريحتىڭ كۇڭگىرت تۇستارى بولدى, بىراق جارقىن تۇستارى دا بار. مۇنى دۇرىس ءتۇسىنۋ كەرەك. ايتپەسە, ءبىز الەۋمەتتىك-ساياسي دامۋ جولىندا سالدارى اۋىر سوعاتىن اداسۋدىڭ قۇرساۋىندا قالۋىمىز ىقتيمال. از زەرتتەلگەن نەمەسە مۇلدە زەرتتەلمەگەن تاقىرىپتاردى عانا زەردەلەۋ جەتكىلىكسىز. ءبىز قازاقستاندى الەم وركەنيەتىنىڭ دەربەس بولىگى رەتىندە تانىتۋىمىز كەرەك. قازاق حالقىنىڭ امبەباپ ءارى بىرەگەي ومىرلىك تاجىريبەسىن تولىق اشىپ كورسەتۋ ماڭىزدى. بۇل قازىرگى قازاقستاننىڭ ميسسياسىن تەرەڭ تۇسىنۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى.
كوشپەندىلەر وركەنيەتىنىڭ بەسىگى بولۋ دەگەنىمىز ءوز ەلىڭنىڭ وتكەنىن ەستە ساقتاۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بۇل – ءتۇرلى حالىقتار مەن مادەنيەتتەردى, داۋىرلەر مەن كەڭىستىكتەردى ورتاق يگىلىك ءۇشىن جۇمىلدىرۋ دەگەن ءسوز. تاريحىمىزدىڭ ءار بەلەسى بىزگە ءبولىنۋدى ەمەس, بىرىگۋدى, قيراتۋدى ەمەس, جاسامپاز بولۋدى ۇيرەتىپ كەلەدى. سوندىقتان قازاقستان ۇلى دالا جۇرەگى رەتىندە بۇگىن دە ءوزىنىڭ تاريحي ميسسياسىن جالعاستىرا بەرۋى كەرەك.
كونە زاماننان كەلە جاتقان كوشپەندىلەر ءداستۇرى ەلدى ارتقا تارتاتىن ەمەس, بولاشاققا باستايتىن مىقتى قۋات كوزى بولۋعا ءتيىس. دەي تۇرعانمەن, تاريحتى اڭىزعا اينالدىرىپ, ەسكى زاماننىڭ شىرماۋىندا قالىپ قويۋعا دا بولمايدى. تاريحي-مادەني مۇرامىزدى ءححى عاسىرعا ساي جاڭعىرتىپ, جۇيەلى تۇردە دارىپتەۋىمىز قاجەت. عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ, تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قالپىنا كەلتىرۋ, ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جانداندىرۋ, مۋزەي ءىسىن دامىتۋ, شەتەل مۇراعاتتارىن زەردەلەۋ, سالت-ءداستۇرىمىزدى جاڭعىرتۋ – وسى جۇمىستىڭ ءبارىن ءبىر جوسپارعا كەلتىرۋ كەرەك», دەدى پرەزيدەنت.
تۇتاس تورعاي ءوڭىرىن جاڭعىرتاتىن جوبا
ء«بىز ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ وتىرىستارىندا ۇنەمى الەۋمەتتىك جانە مادەني-گۋمانيتارلىق ماسەلەلەرگە قاتىستى ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداپ قانا قويماي, ەل دامۋىنىڭ باسقا دا باعىتتارى بويىنشا باستى باسىمدىقتاردى ايقىندايمىز», دەگەن پرەزيدەنت ايماقتارداعى ەكونوميكانىڭ وركەندەۋىنە سەرپىن بەرەتىن جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشۋ جانە وڭىرلەردىڭ دامۋ دەڭگەيىندەگى تەڭسىزدىكتى جويۋ قازىر مەملەكەت الدىندا تۇرعان نەگىزگى مىندەتتىڭ ءبىرى ەكەنىنە نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بيىل ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنا جۇمسالاتىن قارجى كولەمىن ەكى ەسەگە جۋىق كوبەيتىپ, 8 ترلن تەڭگەگە دەيىن جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. الداعى جىلدارى ۇكىمەت ناقتى سەكتورعا بولىنەتىن قارجى كولەمىن 10 ترلن تەڭگەگە دەيىن جەتكىزۋگە ءتيىس. بۇل جەردە بيزنەستى قولداۋدىڭ ەلىمىزدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان اۋقىمدى شارالارى تۋرالى ايتىلىپ وتىر. وسى ورايدا ول ەلىمىزدە جۇزەگە اسىپ جاتقان بىرقاتار ءىرى جوباعا ارنايى توقتالدى.
«سوندىقتان بيلىكتىڭ, ۇكىمەتتىڭ بيزنەسكە قىسىم كورسەتىپ جاتقانى جونىندەگى اڭگىمەلەر مۇلدە نەگىزسىز. بيزنەس ءاردايىم ۇكىمەت نازارىندا بولعان, الداعى ۋاقىتتا دا تىس قالمايدى. قازىر بۇكىل ەلىمىزدە ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, 2025–2026 جىلداردىڭ وزىندە قاشاعان كەنىشىندە گاز وڭدەۋ زاۋىتىن, سونىمەن قاتار «تالدىقورعان – ءۇشارال» ماگيسترالدى گاز قۇبىرى مەن «بەينەۋ – بوزوي – شىمكەنت» گاز قۇبىرىنىڭ ەكىنشى جەلىسىن ىسكە قوسۋ كوزدەلگەن. ۇكىمەت قىزىلوردا جانە تۇركىستان وبلىستارىندا بۋ-گاز قۇرىلعىسىنا نەگىزدەلگەن ەلەكتر ستانساسىن سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. الماتىداعى جەو-2 جانە جەو-3 جاڭعىرتىلادى.
«كەندىرلى» دەمالىس ايماعىندا سۋ تۇششىتاتىن زاۋىت جۇمىس ىستەي باستايدى. كاسىپورىن جاڭاوزەن قالاسى تۇرعىندارىن اۋىزسۋمەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتەدى. قاراعاندىدا جانە ەكىباستۇزدا بولات قورىتاتىن زاۋىتتار, جامبىل وبلىسىندا مينەرالدى تىڭايتقىش وندىرەتىن حيميا كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلەدى. الماتى قالاسىندا جانە قوستاناي وبلىسىندا اۆتوكولىك زاۋىتتارى اشىلادى.
«دوستىق – مويىنتى» تەمىرجول ۋچاسكەسىنىڭ جانە الماتى بەكەتىن اينالىپ وتەتىن تەمىرجول جەلىسىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالادى. «قىزىلجار – مويىنتى» باعىتىندا جاڭا جوبا باستالادى. اقتاۋدا كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنداعى كونتەينەر حابى سالىنىپ بىتەدى. «قورعاس – شىعىس قاقپا» ەەا اۋماعىندا حالىقارالىق اۋەجاي جۇمىس ىستەي باستايدى. زايسان, كاتونقاراعاي مەن كەندىرلى دەمالىس ايماقتارىندا دا اۋەجاي اشىلادى. كاسپي تەڭىزىنىڭ ۇلتانىمەن تالشىقتى-وپتيكالىق بايلانىس جەلىسى تارتىلادى, بۇل قادام ەۋروپا مەن ازيا اراسىندا تسيفرلىق ءدالىز جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ەلىمىزدىڭ اۆتوكولىك جولدارى جەلىسىن دامىتۋ جۇمىسىنىڭ ءمان-ماڭىزى وتە زور. وسى تۇستا تاعى ءبىر ماڭىزدى ينفراقۇرىلىمدىق جوبا قولعا الىناتىنى تۋرالى جاريالاعىم كەلەدى. مەن ۇكىمەتكە استانادان ارقالىق, تورعاي جانە ىرعىز ارقىلى ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك دالىزىنە تۋرا شىعاتىن اۆتوكولىك جولىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋدى تاپسىردىم. جاڭا كۇرە جول ورتالىق جانە باتىس ايماقتاردىڭ اراسىن 560 شاقىرىمعا قىسقارتادى. بۇل – تۇتاس تورعاي ءوڭىرىنىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەتىن اۋقىمدى جوبا.
بۇعان قوسا ارقالىقتاعى اۋەجايدى قالپىنا كەلتىرىپ, جاڭا اەروۆوكزال سالعان ءجون. بۇل جوبا ىشكى كولىك قاتىناستارىن ەداۋىر جاقسارتادى. سونداي-اق ورتالىق ايماقتاعى اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن يگەرۋگە جانە مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا تىڭ سەرپىن بەرەدى. ەلىمىزدە ماشينا جاساۋ, مەتاللۋرگيا, مۇناي-حيميا, اگروونەركاسىپ جانە كولىك-لوگيستيكا سالالارىندا مۇنداي جوبالار از ەمەس», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
وڭىرلەردى دامىتۋ تۇجىرىمداماسى ازىرلەنىپ جاتىر
مەملەكەت باسشىسى 2022 جىلى جاڭادان ءۇش وبلىس قۇرىپ, وسى ايماقتاردىڭ دامۋىنا كۇشتى سەرپىن بەرىلگەنىنە, سونىڭ ارقاسىندا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر ەداۋىر ارتىپ, ينۆەستيتسيا كەلە باستاعانىنا توقتالدى. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ تۇرمىس ساپاسى دا جاقسارا تۇسكەن.
«مەنىڭ تاپسىرماممەن اباي جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا شەكارا ماڭىنداعى بىرنەشە اۋدان قالپىنا كەلتىرىلدى. مۇنى جۇرت وتە جاقسى قابىلدادى. جاڭا اۋدانداردا تىرشىلىك جانداندى, ينفراقۇرىلىم جاقسارا باستادى. اۋىلدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىندا شەكارالىق اۋماقتارعا قاتىستى جۇمىستىڭ نەگىزگى باعدارى ايقىندالعان. شەتكەرى جاتقان ەلدى مەكەندەردىڭ احۋالى ەل ىرگەسىنىڭ بەكەم بولۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. بۇل – ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ماسەلە. سوندىقتان وسى باعىتتاعى جۇمىستى بەلسەندى تۇردە جالعاستىرۋ كەرەك.
«Amanat» پارتياسى شەكارا ماڭىنداعى اۋدانداردى دامىتۋعا قاتىستى جاڭا زاڭ قابىلداۋدى ۇسىنىپ وتىر. ۇكىمەتكە دەپۋتاتتارمەن بىرگە بۇل باستامانى جان-جاقتى قاراستىرۋدى تاپسىرامىن. ادەتتە شەكارا ماڭىنداعى اۋداندار ارقىلى ماڭىزدى كولىك-لوگيستيكا دالىزدەرى وتەدى. بيىل اۆتوكولىكتەرگە ارنالعان 9 كەدەن بەكەتىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن اياقتاۋ كەرەك. سونىڭ ناتيجەسىندە مۇنداي بەكەتتەردىڭ وتكىزۋ مۇمكىندىگى 6 ەسە ارتادى. بۇل جوبا ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن نىعايتۋعا ەداۋىر ۇلەس قوسادى.
ايماقتاردىڭ دامۋىنداعى الشاقتىقتى جويۋ ءۇشىن ناقتى ستاندارتتارعا سۇيەنە وتىرىپ ينفراقۇرىلىم, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ, ەكولوگيالىق كورسەتكىشتەر جانە باسقا دا ماڭىزدى ولشەمدەر بويىنشا ارتتا قالعان وڭىرلەردى انىقتاۋ قاجەت. ورتالىقتىڭ كۇش-جىگەرىن وسىنداي الشاقتىقتى جويۋعا جۇمىلدىرۋ كەرەك. سول ءۇشىن قازىر وڭىرلەردى دامىتۋ تۇجىرىمداماسى ازىرلەنىپ جاتىر. قۇجاتتا ايماقتار اراسىنداعى تەڭسىزدىكتى جويۋعا جانە مەكەمەلەر اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى جاقسارتۋعا باعىتتالعان تىڭ تاسىلدەر قاراستىرىلادى. وڭىرلەردىڭ ءىس-قيمىلى ناقتى سالاعا جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە اتقارىپ جاتقان جۇمىستارىنا سايكەس جۇرگىزىلۋى قاجەت. ءىس-شارالار ۇيلەسىمدى بولۋعا ءتيىس.
بۇل – بارلىق سالاعا قاتىستى ماسەلە. مىسالى, سولتۇستىككە كوكتەم ەندى كەلىپ جاتىر. قار ەرىپ, ەلدى مەكەندەردى قارعىن سۋ باسۋ قاۋپى تۋىندايدى. بىلتىرعى تاسقىننان ورتالىق تا, جەرگىلىكتى بيلىك تە ءتيىستى قورىتىندى جاسادى دەگەن اقپاراتتى الىپ جاتىرمىن. جاز شىققان سوڭ ءورت قاۋپى كۇشەيەدى. تابيعات اپاتتارىنىڭ الدىن الۋ, ساقتانۋ شارالارى ۇنەمى نازاردا بولۋى كەرەك. مەن جاپپاي تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتىنى بارلىق سالاعا كەڭىنەن ەنگىزۋ ماسەلەسىنە ۇنەمى نازار اۋدارامىن», دەدى پرەزيدەنت.
«جاساندى ينتەللەكت – جەكە باقىلاۋىمدا»
قاسىم-جومارت توقاەۆ ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسى جانە ەڭبەك نارىعى جاساندى ينتەللەكتىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن تۇبەگەيلى وزگەرىپ, سونىڭ سالدارىنان ادامزات تىرشىلىگىنىڭ ءمانى مەن قالىبى باسقاشا سيپات الىپ بارا جاتقانىنا نازار اۋداردى. وسى ورايدا يننوۆاتسيالار ەكونوميكاسى دەگەن جاڭا قۇبىلىس پايدا بولدى. وندا وزگەشە ويلاۋ قابىلەتى, شىعارماشىلىق تۇرعىداعى جاڭاشىلدىق جانە الەۋمەتتىك داعدىلار الدىڭعى قاتارعا شىعادى.
«جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ بيۋدجەت قاراجاتىن پايدالانۋ تيىمدىلىگىن بارىنشا ارتتىرۋعا, سالىق جانە كەدەن ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ سالاسىن وڭتايلاندىرۋعا, سونداي-اق ازاماتتار مەن مەملەكەت اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل ۇردىستەرىنىڭ ءبارىن ودان ءارى جەڭىلدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سول سەبەپتى تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت ماسەلەلەرىمەن جەكە ءوزىم اينالىسىپ جاتىرمىن. شەتەلدىك ماماندارمەن, كاسىپكەرلەرمەن كەزدەسىپ ءجۇرمىن. جۇزدەسۋلەردىڭ بارلىعى رەسمي جاريالانا بەرمەيدى. بىراق بۇل ماسەلە – مەنىڭ باقىلاۋىمدا. تاياۋ ارادا, مۇمكىن جىل سوڭىنا دەيىن استانادا Smart city جوباسى ەنگىزىلگەنىن حابارلايمىز. بۇل ىستە ءباا, اقش كومپانيالارىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتتىق. قىتايدىڭ قۇرىلىمدارىمەن دە تىعىز قارىم-قاتىناس جولعا قويىلعان. ءدال وسى باعىتتا ەلىمىز ناقتى پروگرەسكە قول جەتكىزەدى دەپ ويلايمىن», دەدى پرەزيدەنت.
ونىڭ ايتۋىنشا, قۇزىرلى مەملەكەتتىك ورگاندار ساراپشىلارمەن جانە ءىت-ماماندارمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەي وتىرىپ, ارتىق شىعىنداردى ازايتۋعا, بارلىق سالانىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتىپ, ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ارنالعان تىڭ تاسىلدەر ىزدەپ تاۋىپ, ونى قولدانىسقا ەنگىزىپ وتىرۋعا ءتيىس. ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىنا تسيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ ەنگىزىلۋى ەلىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتىن ارتتىراتىن ەڭ باستى فاكتور بولۋى كەرەك. بۇل جەردە تسيفرلىق اكتيۆتەر يندۋسترياسى مەن بلوكچەين تەحنولوگياسىن دامىتۋ ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
«تسيفرلىق اكتيۆتەردىڭ زاڭدى اينالىمىن قامتاماسىز ەتۋ, كريپتوايىرباستاۋ قىزمەتىن جۇرگىزۋ جانە تسيفرلىق ماينينگكە ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشىن وسى سالانى رەتتەۋ ءىسىن ىرىقتاندىرۋدا شۇعىل شارالار قابىلداۋ قاجەت. بۇل قادام ەلىمىزدىڭ وسى ايماقتاعى تسيفرلىق قارجى تەحنولوگيالارىنىڭ ورتالىعى رەتىندەگى ءرولىن ارتتىرادى. سونداي-اق تسيفرلىق اكتيۆتەردىڭ كولەڭكەلى اينالىمىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى ءارى سالىق ءتۇسىمىن كوبەيتۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. مۇندا امەريكا اشىپ وتىرعان جوقپىن, پرەزيدەنت ترامپ باسقاراتىن اقش اكىمشىلىگى وسى باعىتقا دەن قويدى. ءبىز مۇنى ەسكەرۋىمىز كەرەك.
قازىرگى زاماندا ەكونوميكا يننوۆاتسياعا نەگىزدەلۋى كەرەك ەكەنى ءسوزسىز. ءبىز عىلىمدى دامىتۋ, سونىڭ ىشىندە قولدانبالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. عىلىمي جاڭالىقتاردى كوممەرتسيالاندىرۋعا, عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ بايلانىسىن كۇشەيتۋگە باسا ءمان بەرىلىپ وتىر.
دەگەنمەن قازاقستاندا ءالى كۇنگە دەيىن بىردە-ءبىر عىلىم قالاشىعى جوق. الماتى ىرگەسىندەگى «الاتاۋ» يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركىنىڭ اۋماعىندا عىلىم قالاشىعىن قۇرۋ تۋرالى يدەيا بار ەكەنىن بىلەمىن. ۇكىمەت وسى باستامانى جان-جاقتى زەردەلەپ, ءتيىستى زاڭ دايىنداۋى كەرەك. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, ءتيىستى تاجىريبەسى مەن ءداستۇرى بار كۋرچاتوۆ قالاسى ەكىنشى عىلىم قالاشىعى بولا الادى. بىراق مىنانى ەسكەرتكىم كەلەدى: وسى جوسپاردىڭ ءبارى شىنايى ەسەپ-قيساپقا جانە تاباندى جۇمىسقا نەگىزدەلۋگە ءتيىس. كوزبوياۋشىلىق پەن كوپىرمە سوزگە ابدەن تويدىق. ەندى ونىڭ سۇراۋى قاتتى بولادى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
مەملەكەت باسشىسى ءبىزدىڭ باستاما كوتەرىپ, كەيىننەن ونى ۇمىتىپ كەتەتىنىمىزگە, ونىڭ جازىلماس دەرتكە اينالعانىنا ارنايى توقتالدى.
«جوسپاردا ءبارى ادەمى, اسىرەسە ونى عالىمدار ءتۇزىپ جاتسا, بۇل – جاقسى. بىراق ناقتى ەسەپ كەرەك. ونىڭ ىشىندە بيۋدجەتتىڭ مۇمكىندىگى ەسكەرىلگەنى ءجون. باستىسى – وسى جوسپارلاردىڭ ءتيىمدى ورىندالۋى. سوندىقتان مەن ۇسىنىستىڭ جالپى قابىلدانعانىن ەسكەرتىپ وتىرمىن. شىن مانىندە, عىلىم قالاشىعى كەرەك. ولاردى الماتىدا, كۋرچاتوۆتا سالۋ اقىلعا قونادى. بىراق ۇكىمەت تە, عالىمدار مەن سالالىق مينيسترلىك تە ناتيجە شىعارۋ قاجەت ەكەنىن تۇسىنگەنى ءجون. ءبىز عالىمداردى شەتەلدە تاعىلىمدامادان وتكىزۋ تاجىريبەسىن ەنگىزدىك. بىراق عىلىمعا مۇلدە قاتىسى جوق عالىمدار شەتەل استى. مەن 78 جاسىندا «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن وقۋعا بارعان كىسىنى بىلەمىن. 78 جاستا قايداعى «بولاشاق؟». كوپ ءىستىڭ سوڭى وسىنداي تۇسىنىكسىز جاعدايلارعا ۇلاسىپ كەتەدى», دەدى ول.
تۋريزم – بيزنەس پەن ەكونوميكانىڭ تۇتاس سالاسى
مەملەكەت باسشىسى تۋريزم سالاسىنىڭ دامۋىنا ارنايى توقتالدى. جەرگىلىكتى جەردەگى رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق ءىس-شارالار وڭىرلەردىڭ تۋريستىك الەۋەتىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتىنىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بيىل تارازدا وتەتىن «دوستاستىق جارمەڭكەسى» وسىنداي جوبانىڭ ءبىرى بولماق. جارمەڭكەگە كوپتەگەن ەلدىڭ قولونەرشىلەرى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارى شاقىرىلدى. بۇل ءىس-شارا سەرىكتەس ەلدەرمەن ەكونوميكالىق بايلانىسىمىزدى ودان ءارى كۇشەيتەدى.
«سونىمەن قاتار ەڭ كونە ساۋدا جانە مادەنيەت ورتالىعىنىڭ ءبىرى تاراز قالاسىنىڭ بەدەلىن ارتتىرا تۇسەدى, وبلىسقا جاڭا ينۆەستيتسيا تارتۋعا جانە تۋريستەردىڭ كوپتەپ كەلۋىنە سەپتىگىن تيگىزەدى. جالپى, ءار ايماقتا جۇرتشىلىق اسىعا كۇتەتىن ءارى داستۇرگە اينالعان وسىنداي ماڭىزدى مادەني-تۋريستىك ءىس-شارالار ءوتىپ تۇرادى. ونى نەگىزىنەن دەمەۋشىلەردىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن ۇيىمداستىرعان ءجون. ءىس-شارالاردى جىل بويى جالعاساتىنداي ەتىپ بىركەلكى ءبولۋ, برەند رەتىندە قالىپتاستىرىپ, جارنامالاۋ قاجەت. ءاربىر وقيعا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى كورسەتىلىپ, ەل ىشىندە جانە شەتەلدەردە جۇرت نازارىنا ىلىگۋگە ءتيىس. مۇنىڭ ءبارى ادامداردىڭ ايماقتارعا قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرىپ, ءتۋريزمدى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
تۋريزم – بيزنەس پەن ەكونوميكانىڭ تۇتاس سالاسى. مامانداردى دايارلاۋ قاجەت. تابيعي بايلىعىمەن, جان-جانۋارلار دۇنيەسىمەن بۇكىل الەمگە تانىمال ەلىمىزدىڭ بيولوگيالىق ارالۋاندىعىن قورعاۋ ايرىقشا ماڭىزدى مىندەتكە اينالدى. كەشە جۇمىس سەكتسياسى كەزىندە «اۋىل» پارتياسىنىڭ وكىلدەرى كيىكتەر تۋرالى ماسەلە كوتەرگەنىن بىلەمىن. ايماقتارداعى شارۋالاردان دا وسىعان قاتىستى وتىنىشتەر-حاتتار كەلىپ جاتىر. رۇقساتسىز اڭ اۋلاعاندارعا جازانى كۇشەيتۋ ءۇشىن مەنىڭ باستاماممەن 2019 جىلى زاڭنامالىق شارالار قابىلداندى. وسى جانە باسقا دا جان-جاقتى شارالاردىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدەگى كيىك سانى كۇرت ارتتى. قازىر ولارعا جويىلىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعان جوق.
بىراق ەندى باسقا ماسەلە تۋىندادى. اۋىل شارۋاشىلىعى زارداپ شەگىپ جاتىر. ەپيزووتيالىق احۋالدىڭ دا كۇردەلەنىپ كەتۋ قاۋپى بار. جالپى, ەكوجۇيەگە تۇسەتىن سالماق ارتتى. ۇكىمەتكە بىلىكتى مامانداردى جۇمىلدىرا وتىرىپ, وسى ماسەلەنى جان-جاقتى زەردەلەۋدى جانە بايىپتى شەشىم قابىلداۋدى تاپسىرامىن», دەگەن پرەزيدەنت بالقاش كولىنىڭ اينالاسىندا تۇران جولبارىسىنىڭ پوپۋلياتسياسىن قالپىنا كەلتىرۋ باستالعانىن, كەلەسى كەزەكتە ىلبىستەردى ساقتاپ, ونىڭ سانىن كوبەيتۋ كەرەكتىگىن ايتتى.
«ادامزاتتىڭ بۇلدىرگى ءىس-ارەكەتىنىڭ كەسىرىنەن كاسپي يتبالىعى, قىزعىلت قوقيقاز جانە باسقا دا ەرەكشە جان-جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر الەمىنە قاتەر ءتونىپ تۇر. اششى دا بولسا شىندىق – وسى. ءبىز تابيعاتتىڭ وسى ءبىر سىيىنا بارىنشا نازار اۋدارىپ, ونى ساقتاي ءبىلۋىمىز قاجەت. سوندىقتان حالىقارالىق بيولوگيالىق ارالۋاندىقتى قورعاۋ قورىن قۇرۋ كەرەك دەپ سانايمىن. مەن مەملەكەت باسشىسى رەتىندە بۇل اۋقىمدى جۇمىستىڭ ماڭىزى وراسان زور ەكەنىن كورسەتۋ ءۇشىن وسى قوعامدىق ۇيىمعا ءوزىم جەتەكشىلىك ەتۋگە دايىنمىن.
بۇعان قوسا ءبىز تاعى ءبىر قازىنامىز – تازىنى حالىقارالىق تىزىمگە ەنگىزە العانىمىزدى ايتا كەتكىم كەلەدى. اڭ اۋلايتىن ايرىقشا قاسيەتتەرى بار قازاقى ءيتتىڭ تۇقىمىن ەندى بۇكىل الەم بىلەدى. جاقىندا مەن پاريجدە ەليسەي سارايىندا بولدىم. فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانيۋەل ماكرونعا سىيلاعان قوس تازىنى كوردىم. فرانتسيالىقتار تازىلاردىڭ ەرەكشە قابىلەتىنە ءتانتى», دەدى ول.
الەۋمەتتىك ماسەلەلەر – قاشاندا باستى نازاردا
مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەكى جىل بۇرىن «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسى باستالعانىن ايتا كەلە جوبانىڭ نەگىزگى ماقساتى مەكتەپتەگى ورىن تاپشىلىعىن جويۋ, سونداي-اق اپاتتى جانە ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپتەر ماسەلەسىن شەشۋ بولعانىنا نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, اقمولا وبلىسى ۇلتتىق جوبا بويىنشا سالىناتىن بارلىق مەكتەپتىڭ قۇرىلىسىن ءبىرىنشى بولىپ اياقتاعان. ايماقتا 12 مىڭنان اسا وقۋشىعا ارنالعان جاڭا ءبىلىم وشاقتارى اشىلعان. ال باسقا وبلىستاردا قۇرىلىس بارىسى ءماز ەمەس.
«بيىل ەلىمىزدە 500 مىڭ وقۋشىعا ارنالعان 200-دەن اسا مەكتەپ سالىنادى. مىنا جايتتى قاپەردە ۇستاعان ءجون: بارلىق جەردە تەك «جايلى مەكتەپ» جوباسى اياسىندا مەكتەپ سالۋ مىندەتتى ەمەس. ساپالى سالىنعان قاراپايىم مەكتەپتەرگە دە سۇرانىس جوعارى. جۋىردا تالدىقورعانعا باردىم. ونداعى قازاق مەكتەبى قاراپايىم بولسا دا تارتىمدى. وسىنداي مەكتەپتەردى بارلىق جەردە سالۋ كەرەك. ويتكەنى «جايلى مەكتەپتەر» ايتارلىقتاي قىمبات, ونى ءار وبلىسقا سالا بەرۋدىڭ قاجەتى دە شامالى. ءۇش جىلدا 1 300, سونىڭ ىشىندە اۋىلداعى 900 ءبىلىم ورداسىن جاڭعىرتۋ قاجەت. جاڭا وقۋ جىلىنا دەيىن مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك مەكتەپتىڭ بارلىعى بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ارنايى قۇرالدارمەن جابدىقتالۋعا ءتيىس», دەدى پرەزيدەنت.
سونىمەن قاتار ول ەل بويىنشا مەديتسينا ينفراقۇرىلىمىن بارىنشا دامىتۋ جۇمىستارى جالعاساتىنىنا توقتالدى. وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن «اۋىلدا دەنساۋلىق ساقتاۋدى جاڭعىرتۋ» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا 188 مەديتسينا نىسانى سالىنباق. ريددەردە كوپبەيىندى اۋرۋحانانى, وسكەمەندە گەماتولوگيا ورتالىعىن, اقتاۋدا جەدەل جاردەم ستانساسىن, الماتىدا جۇقپالى اۋرۋلار ۇلتتىق عىلىمي ورتالىعىن, استانادا ۇلتتىق عىلىمي ونكولوگيا ورتالىعىنىڭ جاڭا عيماراتى پايدالانۋعا بەرىلەدى. 2026 جىلى 32 اۋداندىق ورتالىق اۋرۋحانانى جاڭعىرتۋدى, سونداي-اق قىزىلوردا جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىنداعى اۋرۋحانالاردى سالىپ ءبىتىرۋدى تاپسىردى.
بۇعان قوسا پرەزيدەنت تۇرعىندارعا, اسىرەسە الەۋمەتتىك جاعىنان وسال توپتاعى ازاماتتارعا باسپانانىڭ قولجەتىمدى بولۋى تۇرمىس ساپاسىنىڭ جاقسارعانىن بىلدىرەتىن نەگىزگى كورسەتكىش ەكەنىن ايتىپ, بىلتىر مەملەكەت وسى ساناتتاعى ادامدار ءۇشىن 21 مىڭعا جۋىق پاتەر ساتىپ العانىن جەتكىزدى. ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار ادامدارعا ارنالعان زاماناۋي وڭالتۋ ورتالىقتارى بوي كوتەرگەنىنە, باسقا دا قالالاردا وسىنداي ورتالىقتار اشۋ قاجەتتىگىنە, ءاربىر وبلىس ورتالىعىندا ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار, سونىڭ ىشىندە اۋتيزمگە شالدىققان بالالاردى وڭالتۋ جانە دامىتۋ ورتالىقتارىن قۇرۋ كەرەك ەكەنىنە توقتالدى.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ وتىرىستارىن ءار وبلىستا وتكىزۋدىڭ ۇتىمدى تۇسى بار. القالى جيىندا ايماقتىڭ دامۋىنا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەر دە قارالادى. مەملەكەت باسشىسى اقمولا وبلىسىنداعى كەيبىر باستامالار مەن جوبالارعا نازار اۋداردى.
«وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, مەن 2025 جىلدى «جۇمىسشى ماماندىقتارى جىلى» دەپ جاريالادىم. بۇل – كاسىپتىك جانە تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ سالاسىن جاڭعىرتۋعا جانە جۇمىسشى مامانداردىڭ قوعامداعى بەدەلىن ارتتىرۋعا ارنالعان ماڭىزدى شەشىم. جاستاردىڭ مۇمكىندىگىن ارتتىرىپ, كاسىبي باعىت-باعدار بەرۋگە باسا نازار اۋدارۋ قاجەت. ولاردىڭ سۇرانىسقا يە جۇمىسشى ماماندىقتاردى مەڭگەرۋىنە جاعداي جاساۋ كەرەك. بۇل – ءوڭىر باسشىلارىنىڭ ءبارىنىڭ مىندەتى.
جاستاردىڭ زامان تالابىنا ساي ءبىلىم الۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇكىمەت پەن وبلىس اكىمدىگى قوسشى قالاسىندا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كوللەدج اشۋى كەرەك. قالانىڭ استانا ىرگەسىندە تۇرعانىن جانە تۇرعىندارىنىڭ سانى تەز ءوسىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرسەك, بۇل – وتە وزەكتى ماسەلە.
قازىردىڭ وزىندە الىس-جاقىن شەتەلدەرگە كەڭىنەن تانىمال بۋراباي جەرىنىڭ مول مۇمكىندىكتەرى بار. وسى كۋرورتتىق ايماقتى دامىتۋدىڭ 2029 جىلعا دەيىنگى كەشەندى جوسپارى قابىلداندى. ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن شامامەن 140 ملرد تەڭگە بولىنەدى.
ەڭ الدىمەن ششۋچينسك-بۋراباي كۋرورتتىق ايماعىنداعى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ قاجەت. بارلىق ەكولوگيالىق تالاپتار قاتاڭ ساقتالۋعا ءتيىس. تۋريستەرگە الەمدىك ستاندارتتارعا ساي قىزمەت كورسەتىلۋى كەرەك. جاڭادان سالىناتىن كونگرەسس-ورتالىق بۋرابايدىڭ بەتكەۇستار ورنى بولۋى قاجەت. ورتالىق ىسكە قوسىلاتىن بولسا, دەمالىس ايماعىنا جۇرتتىڭ قىزىعۋشىلىعى دا ارتا تۇسەدى. سونداي-اق تۋريستىك ماۋسىمنان تىس ۋاقىتتا ادامدار كوپتەپ كەلە باستايدى. ۇكىمەت پەن اكىمدىككە وسى ماسەلەنى تىڭعىلىقتى قاراستىرۋدى تاپسىرامىن», دەدى ول.
كلۋبتىق فۋتبولعا بيزنەس رەتىندە قاراۋ كەرەك
قاسىم-جومارت توقاەۆ سپورتتىڭ ءتۇرلى سالاسىن, اسىرەسە, قىسقى سپورتتان ۇلتتىق قۇرامالاردى دايارلاۋ ءۇشىن وڭىردەگى سپورت بازالارىن دامىتا بەرۋ كەرەك ەكەنىنە دە ارنايى كوڭىل اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە فۋتبولدى دامىتۋعا باسا ءمان بەرۋ كەرەك. دەمەۋشىلەر قارجىسى ەسەبىنەن وبلىستىق ستاديونداردىڭ كوپشىلىگىن جاڭعىرتۋ قاجەت نەمەسە جاڭا فۋتبول ستاديوندارىن سالۋدى قولعا العان ءجون.
ء«اربىر وبلىس, اۋدان ورتالىعىندا, كەنت پەن اۋىلدا بالالارعا ارنالعان فۋتبول الاڭى بولۋعا ءتيىس. بۇل – الداعى ەكى جىلدىڭ مىندەتى. ونىڭ ورىندالۋىن تەكسەرەمىز. سوندا عانا ءبىز بۇكىل الەمگە تانىمال ءارى الەۋمەتتىك, بۇقارالىق سپورت سانالاتىن وسى ويىندى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرە الامىز. بالالاردى, جاسوسپىرىمدەردى فۋتبولعا قىزىقتىرۋ ارقىلى لۋدومانيا, ناشاقورلىق ماسەلەسىن ءبىرشاما شەشۋگە بولادى. وسى سالاعا جاۋاپتى مينيسترلىك, فۋتبول فەدەراتسياسى, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار, كاسىپكەرلەر كلۋبتىق فۋتبولدى كوممەرتسيالاندىرۋعا ناقتى كىرىسۋى كەرەك.
كلۋبتار وبلىستىق بيۋدجەتتەرگە عانا ارقا سۇيەمەي, شەتەلدەردەگى سەكىلدى وزدەرى دە تابىس تابۋدى ۇيرەنۋى كەرەك. سوندىقتان مەن كاسىپكەرلەردى كلۋبتىق فۋتبولعا بيزنەس رەتىندە قاراۋعا شاقىرامىن. فۋتبول كلۋبتارى جەكەمەنشىككە وتپەي, ءىس العا باسپايدى. بۇل – الەمدىك تاجىريبە. كلۋبتار جەكەمەنشىك بولسا, شەتەل سپورتشىلارىن شاقىرۋ قۇقىعىنا يە بولادى.
سپورتتى ناسيحاتتاۋ, ونى اسىرەسە بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىندا دارىپتەۋ – ۇلت ساۋلىعىنىڭ كەپىلى. كەيىنگى جىلدارى مەملەكەت قولداۋىنىڭ ناتيجەسىندە بالالار سپورتى قارقىندى دامي باستادى. بىراق بۇل – جەتكىلىكسىز. سونداي-اق بيزنەس وكىلدەرى وسكەلەڭ ۇرپاقتى دەنە شىنىقتىرۋعا جانە سپورتقا باۋلۋ ىسىنە زور ۇلەس قوسا الادى دەپ ويلايمىن.
استانادا شىعارماشىلىققا ارنالعان ۇيىرمەلەردى دە, جەكەلەگەن سپورت سەكتسيالارىن دا اشىپ, كوپكە ۇلگى بولىپ وتىرعان جەكەمەنشىك بالالاردى دامىتۋ ورتالىعى بار. بۇل تاجىريبەنى باسقا ايماقتاردا دا قولدانعان ءجون. مەملەكەت بارلىق ايماقتا سپورت ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا باسا ءمان بەرەدى. بيىل استانادا ۇلتتىق سپورت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, تۇركىستاندا ەسكەك ەسۋ سپورتىنا ارنالعان كانالدىڭ, قىزىلوردادا فۋتبول ستاديونىنىڭ, جەتىسۋ وبلىسىندا دەنە شىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنىنىڭ, ورالدا ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار ادامدارعا ارنالعان سپورت كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالادى.
بيىل كوكشەتاۋدا كوپفۋنكتسيونالدى سپورت كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى باستالادى. بۇل قازاقستاندا تەڭدەسى جوق ورتالىق بولماق. وسى جوبانى ارناۋلى مەملەكەتتىك قوردان, ياعني زاڭسىز اكتيۆتەردى قايتارۋ ەسەبىنەن قارجىلاندىرۋ كەرەك. ۇكىمەتكە وسى ماسەلەنى پىسىقتاۋدى تاپسىرامىن», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ەلىمىز «ورتا دەرجاۆاعا» اينالدى
قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىقارالىق ارەنادا بۇرىن-سوڭدى بولماعان قاقتىعىستار, ۋشىعا تۇسكەن سەنىم داعدارىسى, قادىر-قاسيەتى كەتە باستاعان حالىقارالىق قۇقىق, ەكونوميكالىق شايقاستار قازىرگى الەمنىڭ باستى سيپاتىنا اينالعانىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنىڭ ءبارى جاڭا تەحنولوگيالىق قالىپ ورنىققان, ماڭىزدى رەسۋرستار ءۇشىن تالاس-تارتىس كۇشەيە تۇسكەن, ءوندىرىس جانە ساۋدا-لوگيستيكا بايلانىستارى قايتا قۇرىلىپ جاتقان, تەحنوگەندىك جانە تابيعي اپاتتار تۋىنداعان كەزەڭگە تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. بەدەلدى ساياساتكەرلەر مەن ساراپشىلار «دۇنيە ءجۇزى جاپپاي بەرەكەسىزدىك جايلاعان نەمەسە بولاشاعى ب ۇلىڭعىر جاڭا زاماننىڭ قارساڭىندا تۇر» دەگەن پىكىر بىلدىرە باستاعان.
«دەموكراتيالىق مورالدىق دەلىنىپ جۇرگەن قۇندىلىقتار, ونىڭ ىشىندە لگبت كوپتەگەن ەلگە ونداعان جىل بويى تاڭىلىپ كەلدى. وسىنداي جەلەۋمەن حالىقارالىق ۇكىمەتتىك ەمەس قورلار مەن ۇيىمدار كوپتەگەن ەلدىڭ ىشكى ىسىنە نەگىزسىز ارالاستى. ونىڭ تۇپكى ماقساتى بار بولعانى ۇرلىق, ياعني سان ميللياردتىق بيۋدجەتتى قالتاعا باسۋ ەكەن. «دامۋ مەن دەموكراتيا», «ادام قۇقىقتارى», ء«باسپاسوز بوستاندىعى», «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس» دەپ ۇرانداتىپ جۇرگەندەردىڭ ءبارىنىڭ دەرلىك جەكە بايلىعى جالاقىسىنىڭ مولشەرىنە ەش ساي كەلمەيدى. سوندىقتان پرەزيدەنت ترامپ باستاعان امەريكا اكىمشىلىگىنىڭ جاپپاي قىزمەت بابىن اسىرا پايدالانۋعا قاتىستى وقيعالاردى انىقتاۋعا جانە «تۇڭعيىق مەملەكەت» ۇعىمىنا ءتان ساياسي ەكىجۇزدىلىكتى اشكەرەلەۋگە, ءداستۇرلى مورالدىق قۇندىلىقتاردى قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالعان جۇمىستارى قولداۋعا لايىق. اقش-تا جاسالىپ جاتقان شارۋانىڭ ءبارى بۇكىل الەمگە تىكەلەي اسەر ەتەتىنى بارشاعا ءمالىم», دەدى ول.
پرەزيدەنت جۇرتتى ساياسي پراگماتيزمگە شاقىرىپ, قوعامدا زاڭ مەن ءتارتىپتى ورنىقتىرۋ ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى. قازىر الەمدە بولىپ جاتقان وقيعالار ءبىزدىڭ باعدارىمىزدىڭ دۇرىس ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. سونداي-اق ۇلتتىق مۇددەمىزدى قورعاۋ ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا دا ۇتىمدى ءارى بايىپتى ارەكەت ەتۋگە شاقىردى. تالاي زاماننان كەلە جاتقان وكپە-رەنىشتەردەن, وتكەنگە قۇر ماقتانۋدان جانە ءبارىن ورىنسىز سىناپ-مىنەۋدەن ارىلۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
«كەز كەلگەن ماسەلەدە وزگەلەردى ايىپتاپ, قارا بۇلتتى توندىرە بەرۋگە بولمايدى. قوعام ساناسىنداعى وسىنداي قۇبىلىستار ۇلتىمىزدى يدەولوگيالىق جانە مادەني تۇرعىدان السىرەتەدى. ءتىپتى ەلىمىز قازىرگى قاتىگەز الەمدە وزگەلەرگە جەم بولۋى مۇمكىن. ءبىر سوزبەن ايتساق, ءبىزدىڭ ۇلتتىق وي-سانامىز مىقتى بولۋى كەرەك. جاھاندى بەلگىسىزدىك جايلاعان ب ۇلىڭعىر زاماندا باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى بولۋ ءۇشىن بارلىق جاعىنان كەمەل ۇلت بولۋىمىز قاجەت. بۇل – وركەنيەتتى, يكەمدى, ماقساتشىل جۇرت بولۋ دەگەن ءسوز. سوندىقتان ۇلت رەتىندە العا باسۋعا نە كەدەرگى بولسا, سونىڭ بارىنەن ارىلىپ, ساپالى ۇلت بولۋعا ءتيىسپىز», دەدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلدە قولعا الىنعان رەفورمالار ەلدىڭ دامۋىنا زور سەرپىن بەرگەنىنە, 2019 جىلدان بەرى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ناقتى ءوسىمى 15,5 پايىز بولعانىنا توقتالدى. ناقتى ايتقاندا, ىشكى جالپى ءونىم 288 ملرد دوللارعا جەتتى, ال جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم 46 پايىزعا دەيىن ارتىپ, 14 مىڭ دوللاردان استى.
«سىرتقى ساۋدا اينالىمى 45 پايىزعا جۋىق ءوسىپ, 140 ملرد دوللار بولدى. نەگىزگى كاپيتالعا سالىناتىن ينۆەستيتسيا ءبىر جارىم ەسەگە ۇلعايدى. بىلتىر ونىڭ كولەمى 19 ترلن تەڭگەدەن استى. ينۆەستيتسيا ءبىلىم-عىلىم سالاسىنا 5 ەسەدەن استام, كولىك سالاسىنا 3 ەسەگە جۋىق, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنا 3,5 ەسە كوپ سالىندى. 4 400 شاقىرىمعا جۋىق اۆتوكولىك جولدارى سالىندى جانە جوندەلدى. جاڭا تەمىرجول جەلىلەرى پايدالانۋعا بەرىلدى. ونداعان ءوندىرىس ورنى ىسكە قوسىلدى. مەملەكەت اۋىل ەڭبەككەرلەرىن قولداۋدى بارىنشا كۇشەيتتى. بىلتىر كۇزدە 27 ملن توننا استىق جيناپ, رەكوردتىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزدىك», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
وسى ورايدا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ءاردايىم باسا نازار اۋدارىلاتىنىن, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ قارقىنى ەداۋىر ءوسىپ, بىلتىر 19 ملن شارشى مەتر باسپانا پايدالانۋعا بەرىلگەنىن ايتتى. 2019 جىلدان بەرى ەلىمىزدە 250-دەن اسا جاتاقحانا سالىنعان. سونىڭ ناتيجەسىندە ورىن تاپشىلىعى 6 ەسە قىسقاردى.
«ەلىمىزدىڭ 90 مىڭنان اسا ازاماتى شەتەلدە وقيدى. بۇل ءبىزدىڭ قوعامنىڭ اشىقتىعىن كورسەتەدى. ازاماتتارىمىز دەمالۋ ءۇشىن شەتەلگە ءجيى شىعاتىن بولدى. ءبىزدىڭ كوك تولقۇجاتىمىز الەمدەگى 92 مەملەكەتتىڭ اۋماعىنا ۆيزاسىز ەمىن-ەركىن كىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستان – حالىقارالىق ارەنادا زور قۇرمەتكە يە مەملەكەت, ءبىزدىڭ ەلىمىزدى «ورتا دەرجاۆا» دەپ اتايتىن بولدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسى الماتىدا ورتالىق ازيا مەن اۋعانستان ءۇشىن ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى جونىندەگى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ايماقتىق ورتالىعىن اشۋ تۋرالى قارار قابىلدادى», دەدى پرەزيدەنت.
ءۇش اەس سالىنادى
قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدىڭ كەمىندە ءتورت سالادا وراسان زور مۇمكىندىكتەرى بار ەكەنىن جەتكىزدى. اتاپ ايتقاندا, تسيفرلاندىرۋ ءىسى مەن جاساندى ينتەللەكت, كولىك تاسىمالى, ەنەرگەتيكا, اگروونەركاسىپ كەشەنى سالالارىندا ەلىمىزدى قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, ايماقتىق, ءتىپتى جاھاندىق اۋقىمدا ىقپالىمىزدى جۇرگىزە الامىز. بۇل قاتارعا ادام كاپيتالىن دا قوسۋعا بولادى.
«تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ ىسىندە ەلىمىز زور جەتىستىككە جەتە الادى. ءبىز قازىردىڭ وزىندە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ەلەكتروندى ۇكىمەتتىڭ دامۋ دەڭگەيى جونىندەگى رەيتينگىندە 190 مەملەكەتتىڭ ىشىنەن العاشقى 25 ەلدىڭ قاتارىنا كىرىپ تۇرمىز. بىراق مۇنىمەن شەكتەلىپ قالۋعا ەش بولمايدى. قازاقستانعا كەلگەن شەتەلدىكتەردى مۇنداعى ەلەكتروندىق جۇيەنىڭ ايتارلىقتاي دامۋى تاڭعالدىرادى. جوعارى تەحنولوگيالار ەكونوميكانىڭ جانە مەملەكەتتى باسقارۋ ءىسىنىڭ بارلىق سالاسىن دامىتۋعا تىڭ سەرپىن بەرىپ, العا باستايدى. ۇكىمەت وزىق تسيفرلىق تاسىلدەردى جانە جاساندى ينتەللەكتىنى جاپپاي ەنگىزۋ ءۇشىن قولايلى ورتا قالىپتاستىرۋعا ارنالعان جۇمىستى ەسەلەپ كۇشەيتۋگە ءتيىس.
ءبىز مالىمەتتەردى ساقتايتىن جانە وڭدەيتىن مىقتى جەلى ءتۇزىپ, تەحنولوگيالىق ونىمدەردى جاپپاي ەكسپورتتاۋعا كىرىسۋىمىز كەرەك. تسيفرلاندىرۋ ءىسىن تابىستى جۇرگىزۋ جانە جاساندى ينتەللەكتىنى جاپپاي ەنگىزۋ ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق الەۋەتىنە تىكەلەي بايلانىستى. الەمنىڭ تسيفرلاندىرۋ ىسىنە جانە جاساندى ينتەللەكتىگە نەگىزدەلگەن جاڭا تەحنولوگيالىق قالىپقا كوشۋى ەنەرگيانى كوپ قاجەت ەتەتىن ۇدەرىس ەكەنىن ءتۇسىنۋ كەرەك. مۇنداي جاعدايدا ايماقتاعى جانە دۇنيە جۇزىندەگى ەنەرگيا تاپشىلىعى ۇزدىكسىز ارتا بەرەدى. سوندىقتان قازاقستان ءوزىن ەلەكتر قۋاتىمەن تولىق قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, ونى الەمدىك ەنەرگەتيكا نارىعىنا دا ەكسپورتتايتىن ءىرى ەلگە اينالۋى كەرەك. بۇل – ۋاقىت تالابى.
ازاماتتارىمىز رەفەرەندۋمدا ءبىرىنشى اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ تۋرالى شەشىمگە قولداۋ كورسەتىپ, وسى ستراتەگيالىق مىندەتتى ورىنداۋعا جول اشىپ بەردى. بۇل قادام الىس بولاشاقتاعى احۋال قالاي بولاتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, ەنەرگەتيكا سالاسىن كەشەندى تۇردە, جان-جاقتى ويلاستىرىپ دامىتۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى. ماسەلە ەلىمىزدىڭ ەنەرگياعا دەگەن قازىرگى سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋعا عانا تىرەلىپ تۇرعان جوق.
ءبىز ءۇشىن ەل ەكونوميكاسىنىڭ ونداعان جىل بويى قارقىندى دامۋىنا بەرىك نەگىز بولاتىن جاڭا ەنەرگەتيكا سالاسىن قالىپتاستىرۋدىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى بار. مەن ءدال سول سەبەپتى قازاقستانعا ءبىر ەمەس, ءۇش اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالىپ, اقىرىندا تولىققاندى يادرولىق كلاستەر قالىپتاستىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. وسى مىندەتتىڭ ايرىقشا ماڭىزدى ەكەنىن ەسكەرىپ, مەن پرەزيدەنت جانىنداعى يادرولىق ەنەرگەتيكا اگەنتتىگىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىم.
ءبىز گاز بەن كومىر ءوندىرۋ ىسىندەگى مۇمكىندىكتەرىمىزدى, سونداي-اق جاڭارتىلاتىن قۋات كوزدەرىنىڭ الەۋەتىن تولىق پايدالانۋىمىز كەرەك. بۇعان كەشەندى كوزقاراس قاجەت. جەر كولەمى جونىنەن الەمدە توعىزىنشى ورىن الاتىن ەلىمىزدىڭ, جالپى, كولىك-ترانزيت سالاسىندا زور مۇمكىندىكتەرى بار. بۇل – ايرىقشا نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەتىن ستراتەگيالىق باعىت. دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا-ساتتىققا تىكەلەي بايلانىستى بولعاندىقتان وعان بارلىق الەمدىك دەرجاۆالار كوڭىل بولەدى. قازىر حالىقارالىق قاتىناس كولىك-لوگيستيكالىق باعىتتار مەن مۇمكىندىكتەردى دامىتۋعا دەن قويادى. بۇل ىسپەن اينالىسۋعا ءبىزدىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋىمىز ىقپال ەتىپ وتىر», دەدى پرەزيدەنت.
سونىمەن قاتار ول اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى قوردالانعان ماسەلەلەرگە, الداعى 10 جىل ىشىندە بيدايدى تەرەڭ وڭدەپ, دايىن ءونىم وندىرەتىن جانە ونى الەمدىك نارىققا شىعاراتىن ەڭ ۇزدىك ون ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا ءتيىس ەكەنىمىزگە, ازاماتتارعا دۇنيەگە كەلگەننەن باستاپ ءومىر بويى جاردەم بەرەتىن ءتيىمدى مەملەكەتتىك قولداۋ جۇيەسى جۇمىس ىستەيتىنىنە توقتالدى.
«ۇلتتىق قور – بالالارعا» جانە «كەلەشەك» باعدارلامالارى, تەگىن ورتا ءبىلىم, كوللەدجدەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋعا بولىنەتىن وتە كوپ گرانتتار – مۇنىڭ ءبارى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ قادامى نىق بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزەتىن سان الۋان شارانىڭ ءبىر بولىگى عانا. ادامعا سالىنعان ينۆەستيتسيا – مەملەكەتتىڭ ەڭ سەنىمدى ءارى دۇرىس سالىمى. ءبىز ءبىلىم-عىلىم, مەديتسينا, سپورت, كرەاتيۆتى يندۋستريا سالالارىنا قوماقتى قارجى ءبولۋدى جالعاستىرا بەرەمىز. ازاماتتاردىڭ ءوزىن جان-جاقتى دامىتۋى ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاسايمىز. سەبەبى قازىرگى زاماندا جەكەلەگەن ادامداردىڭ تابىستى بولىپ, باقۋاتتى ءومىر ءسۇرۋى ناعىز قۋاتتى مەملەكەتتىڭ كورسەتكىشى سانالادى.
مەن جوعارىدا اتاپ وتكەن باسىمدىقتار, ياعني ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار, تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكت, كولىك ءترانزيتى مەن ەنەرگەتيكا, اگروونەركاسىپ سەكتورى جانە ادام كاپيتالى قازاقستاننىڭ جاڭا الەمدەگى ورنىقتى دامۋىنا جول اشاتىن نەگىزگى فاكتورلار بولاتىنى انىق», دەدى پرەزيدەنت.
ىشكى ساياسات تۇجىرىمداماسى قاجەت
پلەنارلىق وتىرىستا ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ بىرقاتار مۇشەسى ءسوز الىپ, بايانداما جاسادى. ءماجىلىس دەپۋتاتى ايدوس سارىم ىشكى ساياسات پەن يدەولوگيا تاقىرىبىندا ءسوز قوزعاپ, وسى سالاداعى جەتى ماسەلە بويىنشا ۇسىنىسىن ورتاعا سالدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – يدەولوگيانىڭ ورنىقپاۋ سەبەپتەرىن ايقىنداۋ مەن ودان ارىلۋ.
«وسى كەزگە دەيىن ەلىمىزدە بىرنەشە رەت يدەولوگيالىق ساياسات تۇجىرىمداۋعا تالپىنىس جاسالعانى بەلگىلى. الايدا ونىڭ كوپشىلىكتىڭ قولداۋىنا يە بولماۋىنا پوستسوۆەتتىك, پوستكوممۋنيستىك ينەرتسيا, قوعامنىڭ ەتنودەموگرافيالىق قۇرامى, ەل قوعامى مەن ونىڭ ايماقتارىنىڭ اركەلكىلىگى, يدەولوگيالىق نارراتيۆتەردىڭ اركەلكىلىگى, يدەولوگيا مەن شىنايى ءومىر, ءسوز بەن ءىس اراسىنداعى الشاقتىق سەكىلدى سەبەپتەر كەدەرگى بولدى. مىسالى, ۇزاق جىلدار بويى بايلىقتى, باي اتاۋلىنى جاماندىقتىڭ ءسينونيمى دەپ تۇسىنگەن قوعام ىشىندە نارىق تۋرالى كەرەعار پىكىرلەر قالىپتاستى. بۇنىڭ كەيبىر قايشىلىقتارى مەن سارقىنشاقتارىن ءالى كۇنگە دەيىن كورىپ كەلەمىز. تاعى ءبىر مىسال. بۇگىندە كەڭەس زامانىن ءبىر كەرەمەت تازا, ىزگى كەزەڭ دەگەن جالعان نارراتيۆ كەڭ تاراعان. ال شىن مانىندە, بىزدەگى قىلمىس تا, قىلمىستىق سانا دا, جەمقورلىق تا, پاراقورلىق تا – كەڭەستىك كەزەڭنەن باستالىپ, جالعاسىپ, ۇدەپ كەتكەن قۇبىلىستار. ولارعا نارىقتىق ەكونوميكانىڭ نەمەسە دەموكراتيانىڭ قاتىسى شامالى.
تاعى ءبىر مىسال. قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىندە كەڭەس كەزەڭىندە قولدان جاسالعان «اۋىل» مەن «قالا» اراسىنداعى قاقتىعىس, اۋىلدىق پەن قالالىق سانا اراسىنداعى كونفليكت ءالى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. بۇل اۋىلدى قالا دارەجەسىنە كوتەرۋ ەمەس, قالانى اۋىل دارەجەسىنە تۇسىرۋگە الىپ كەلەدى», دەدى ا.سارىم.
ءماجىلىس دەپۋتاتى ەكىنشى ۇسىنىسى رەتىندە ىشكى ساياسات تۇجىرىمداماسىن قابىلداۋدى العا تارتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, كۇن وتكەن سايىن «جاڭا مەملەكەتتىك يدەولوگيا قاجەت» دەگەن سىڭايداعى پىكىرلەردىڭ كوبەيۋى مەن يدەولوگياعا دەگەن سۇرانىستىڭ ارتۋى بەلگىلى ءبىر تاريحي كەزەڭنىڭ اياقتالعانىن بىلدىرەدى.
«جالپى العاندا ەل تاريحىنىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ ء«بىز كىمبىز؟», «قايدان شىقتىق؟», «قايدا بارا جاتىرمىز؟», «كىم جانە قانداي بولۋىمىز شارت؟» دەگەن سۇراقتاردان باستالۋىن ءوز باسىم جاقسىلىققا جورىعىم كەلىپ وتىر. وسى سۇراقتارعا شىنايى جاۋاپ بەرە الساق, بولاشاقتاعى بولمىسىمىزدى ايقىنداپ, قيىن كەزەڭدەردەن, تاريحي سىناقتاردان امان شىعا الامىز. وسى سەبەپتى كوپشىلىكتىڭ تالاپ-تىلەگىن ەسكەرىپ, پرەزيدەنتىمىز كەيىنگى ءۇش جىلدا ايقىنداعان, ءۇش قۇرىلتايدا تالقىلانعان, ۋاقىت ەلەگى مەن قوعام تالقىسىنان وتكەن يدەولوگەمالار مەن قۇندىلىقتاردى توپتاستىرعان, كەمى 2030 جىلعا دەيىنگى ۋاقىتتى قامتيتىن ىشكى ساياسات دوكتريناسى, نە كونتسەپتسياسى قابىلدانۋى كەرەك», دەدى ول.
ا.سارىم يدەولوگيانىڭ ساياسات پەن مادەنيەتتى جالعايتىن ومىرلىك وزەك, تابيعي ارنا ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن وسى باعىتتا ءبىرشاما جۇمىس اتقارىلىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى.
«سونىڭ ءبىرى – ارحيۆتىك رەۆوليۋتسيا. پرەزيدەنت قۇرعان مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ ۇيعارىمىمەن 700 مىڭنان اسا نكۆد, كگب ورگاندارىنىڭ قۇجاتتارى مەن ىستەرى قۇپياسىزداندىرىلدى. كەيىنگى ءۇش جىلدا زۇلمات كەزەڭدەگى ەل تاريحىنا قاتىستا مىڭداعان قۇجات جاريالانىپ, عىلىمي اينالىمعا ەندى. توم-توم تاريحي قۇجاتتىق جيناقتار جارىق كوردى. تاعى ءبىر ۇلكەن جەتىستىگىمىز, ەلىمىزدىڭ جاڭا تاريحىندا قازاق عالىمدارى تۇڭعىش رەت ءوز تاريحىن تۇگەندەپ, وتكەنىن تاۋەلسىز سارالاۋعا مۇمكىندىك الدى. قازاقستان تاريحىنىڭ كوپتومدىق اكادەميالىق تاريحىن جازۋعا بۇگىنگى تاڭدا جۇزدەگەن وتاندىق جانە الەمدىك عالىمدار تارتىلىپ, بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. بۇل قادامدار وسى سالاداعى ءبىراز سۇراققا جاۋاپ الۋعا تولىق مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.
ا.سارىم ەلىمىزدىڭ جاڭا يدەولوگياسى ءومىر شىندىعىنان, ۇلتتىڭ كۇردەلى تاريحىنان, ساياسي مۇراتى مەن ەكونوميكالىق مۇددەسىنەن, جاڭا قوعامنىڭ الەۋمەتتىك قۇندىلىقتارىنان تۋىنداپ, تابيعي تۇردە ءوربۋى شارت ەكەنىن ءتورتىنشى ۇسىنىسى رەتىندە جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, باستى ماقسات – قازاق ۇلتى مەن مەملەكەتىنىڭ تاۋەلسىزدىگى, زاڭ مەن ءتارتىپتىڭ بارشاعا ورتاق قاعيداتقا اينالۋى, ەلىمىزدىڭ بار سالادا ءوز-ءوزىن قورعاۋعا, جەرى مەن رۋحانياتىن قامتاماسىز ەتۋگە دايىندىعى.
«بوتەن» مەن «جاقىن» دەيتىن ۇعىمدارعا كەلسەك, الداعى جىلدارى قازاق ەشكىمدى جاۋ سانامايتىن يدەولوگيانى ۇستانۋى كەرەك. يدەولوگيا بىرەۋدى جاۋ قىلۋ نەمەسە بىرەۋدەن كەك الۋ ءۇشىن جاسالمايدى. نەگاتيۆتىك موتيۆاتسيا ەرتە مە, كەش پە, بارشانى تىعىرىققا تىرەپ, بولاشاقتاعى سوعىستارعا جول اشادى. وزگەرىس, بەتبۇرىس ەنەرگياسى سىرتقا ەمەس, ىشكە بۇرىلۋى شارت. ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدەگى «جات» – بۇرىنعى كەيپىمىز, ارحايكالىق بولمىسىمىز. ال «بوتەن» – كەڭەستىك, كوممۋنيستىك, وتارلانعان سانامىز», دەدى دەپۋتات.
سونىمەن قاتار ول كونستيتۋتسيوناليزم, ينستيتۋتسيوناليزم, كونۆەنتسياليزم سىندى جاڭا يدەولوگيالىق ۇشتاعان جايىندا دا وي قوسىپ, ارقايسىنىڭ ۇعىمىنا توقتالدى.
«جاڭا كەزەڭدەگى قازاق مەملەكەتىنىڭ يدەولوگياسى – ءبىرىنشى قازاق رۋحانياتى مەن تاريحىنان سۋسىنداپ, ۇلت پەن مەملەكەتتىڭ تۇبەگەيلى قۇندىلىقتارىنا نەگىزدەلۋگە ءتيىس. دەمەك, وسى تاريحي پلاتفورمادا ەلىمىزدىڭ زيالى قاۋىمى مەملەكەت جانىنا توپتاسىپ, مەملەكەتتىك قۇندىلىقتاردى شىن نيەتپەن ناسيحاتتاۋعا جۇمىلۋى كەرەك. سەبەبى بيلىك كەلەدى, كەتەدى, ال مەملەكەت, مەملەكەتتىك قۇندىلىقتار مىزعىماي ساقتالىپ, جالعاسىپ جاتۋعا ءتيىس. بۇل دا ءبىر مودەرنيزاتسيالىق جوبا اياسىندا جاسالاتىن قوعامدىق كەلىسىمنىڭ ءبىرى بولماق. وسىنداي جۇمىستارعا ەلىمىزدەگى نەگىزگى ساياسي كۇشتەر, ياعني پارلامەنتتىك پارتيالار ءبىرىنشى كەزەكتە باستاماشى بولۋى كەرەك», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ا.سارىم.
ادام قۇقىعىن قورعاۋ – ايرىقشا مىندەت
پلەنارلىق وتىرىستا ءسوز العان ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى, قوعام بەلسەندىسى, قۇقىق قورعاۋشى ايگۇل ورىنبەك ءبىر كۇن بۇرىن سەكتسيالىق وتىرىستاردا كوتەرىلگەن وزەكتى ماسەلەلەرگە توقتالدى. قازىرگى تاڭدا ەل ىشىندە ءتۇرلى قايىرىمدىلىق قورلارى كوبەيىپ كەتكەنىن ايتقان ول حالىقتان اقشا جيناپ جۇرگەن ءتۇرلى ۇيىمداردىڭ بارلىعى بىردەي ادال جولمەن ءجۇرىپ, شىنايى ماقساتتارعا قىزمەت ەتىپ جاتقانىنا سەنبەيتىنىن جەتكىزدى.
ء«بىر كۇدىكتى جايتقا توقتالعىم كەلەدى: مىسالى, «كاسپي قوسىمشاسىندا» 358 قايىرىمدىلىق قورى حالىقتان ەلەكتروندى تۇردە جىلۋ جيناۋ ءۇشىن تىركەلگەن ەكەن. تاڭدانارلىعى سول – بۇل قورلاردىڭ كەيبىرى ءتىپتى قانداي ماقساتتا جانە نە ءۇشىن قۇرىلعانى بەلگىسىز. باسشىلارى دا كورسەتىلمەگەن. كەيبىر قوردىڭ ينتەرنەتتە اتقارعان جۇمىسى جايىندا ەسەپتەرىن تاپپادىم. ال دۇكەندەر مەن ساۋدا سورەلەرىندەگى قايىرىمدىلىق ءۇشىن قويىلعان جاشىكتەردىڭ سانىن بىلمەيمىز. كۇن ساناپ كوبەيىپ جاتىر, بىراق ول اقشانىڭ دا سۇراۋى جوق. ەلىمىزدە ءتىپتى كۇدىك تۋدىراتىن كۇماندى قورلار ارانداتۋشىلار مەن راديكالدى توپتاردى قارجىلاندىرۋى مۇمكىن دەگەن ويمەن مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاعىنا, قاۋىپسىزدىگىنە الاڭدايمىن. بۇل – شۇعىل شەشۋدى قاجەت ەتەتىن ەڭ باستى ماسەلە», دەدى ول.
قۇقىق قورعاۋشى ا.ورىنبەك ادام تاعدىرىنا قاتىستى تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلەگە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, سوت ساراپتامالارى ورتالىعى ادىلەت مينيسترلىگىنە تىكەلەي باعىنىستى بولعاندىقتان, ساراپشىلارعا قۇزىرلى ورگاندار تاراپىنان قىسىم وتە جوعارى. سونىڭ اسەرىنەن بۇگىندە زورلىق-زومبىلىق, فونوسكوپيالىق, فونوگرافيالىق, فيلولوگيالىق, اۋديت قورىتىندىسى جانە تاعى دا باسقا ساراپتامالار كەزىندە سىبايلاستىق ارەكەتتەرىنە ءجيى جول بەرىلىپ, زاڭدى بەلشەسىنەن باسۋ جايتتارى كوبەيىپ كەتكەن. ول سوت ساراپتامالارىن ادىلەت مينيسترلىگىنەن ءبولىپ, مەملەكەت باسشىسىنا عانا ەسەپ بەرەتىن «ۇلتتىق قۇقىقتىق ساراپتاما ورتالىعى» رەتىندە قۇرۋدى ۇسىندى.
«ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ مىنبەرىندە كوتەرىلۋى قاجەت تاعى ءبىر ماسەلە – ونلاين-نەسيە مەن الاياقتىق ماسەلەسى. كەيىنگى جىلدارى ەكىنشى دارەجەلى بانكتەر ۇسىناتىن «ونلاين-نەسيەلەردىڭ» قولجەتىمدىلىگى ارتىپ, بۇل الاياقتار ءۇشىن وڭاي تابىس كوزىنە اينالدى. انشەيىندە قاراپايىم ادامدار اقشاعا شىن مۇقتاج بولىپ بانككە ارنايى بارىپ سۇراعاندا, «تولەۋگە تابىسىڭىز جەتكىلىكسىز» نەمەسە «نەسيە تاريحىڭىز قارا تىزىمدە» دەپ بەرە قويمايتىن قولجەتىمسىز نەسيەنى, الاياقتار «مونيتور-ەكراننىڭ» ارعى جاعىندا وتىرىپ-اق وپ-وڭاي الىپ, ولجاعا كەنەلە سالاتىنى كۇمان تۋدىرادى. مۇنىڭ سەبەبى بانك كليەنتتەرى دەرەكتەرىنىڭ الاياقتاردىڭ قولىنا وڭاي تۇسۋىندە دەپ ويلايمىن. وعان قوسا ينتەرنەت-الاياقتىق تا جاھاندىق ماسەلەگە اينالىپ وتىر. بىراق بۇنى توقتاتۋدىڭ جولدارى قيىن ەمەس» دەگەن ول بىرقاتار ۇسىنىسىن جەتكىزدى. اتاپ ايتقاندا, الدىمەن كيبەر قىلمىسكەر جابىرلەنۋشىنى بايلانىستىراتىن بايلانىس وپەراتورلارى وزدەرىنە جۇكتەلگەن جاۋاپتىلىقتى سەزىنۋگە ءتيىس.
«ماسەلەن, ينتەرنەت الاياقتار جالعان, ياعني تىركەۋسىز نومىرلەردى قولدانىپ, ءوز قۇرباندارىنا قوڭىراۋ شالادى. وسى ارەكەتتىڭ ءبارىن بايلانىس وپەراتورلارى كورىپ تۇرىپ, ونى بۇعاتتاۋدىڭ ورنىنا ەكى جاقتى ءبىر-بىرىمەن بايلانىستىرىپ وتىر. سوندىقتان مەملەكەتىمىزدەگى ۇيالى وپەراتورلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن «بايلانىس تۋرالى» زاڭمەن مىندەتتەۋدى سۇرايمىن», دەدى زاڭگەر.
سونىمەن قاتار ا.ورىنبەك قىلمىستىق كودەكستىڭ 423-بابىندا كوزدەلگەن سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ مەن جابىق سوت وتىرىستارىنىڭ قۇپيالىلىعىن ساقتاۋ ماسەلەسىنە پرەزيدەنتتىڭ نازارىن اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, اتالعان باپتىڭ قولدانىلۋى ادۆوكاتتار مەن قۇقىق قورعاۋشىلار ءۇشىن ۇلكەن كەدەرگىلەر تۋدىرىپ, ولاردىڭ جۇمىسىن ەداۋىر شەكتەپ وتىر. كوپ جاعدايدا مۇنداي مالىمەتتەردى جاريالاۋ – ادىلەتسىزدىكتى اشكەرەلەۋ, زاڭسىزدىقتاردى دەر كەزىندە توقتاتۋ, سىبايلاستىق پەن جەمقورلىقتىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ ماقساتىندا جاسالادى.
«سوندىقتان بۇل ارەكەت مەملەكەتتىك نەمەسە قۇزىرلى ورگانداردىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىن اشۋعا, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان بولسا, تەرگەۋ دەرەكتەرىن جاريا ەتۋ قىلمىس رەتىندە قاراستىرىلماۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن», دەدى ول.
ققس – وتاندىق وندىرۋشىلەردى قورعاۋ تەتىگى
ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى, مەملەكەت قايراتكەرى, ەكونوميست جاقسىلىق قۇلەكەەۆ مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ سالىق ساياساتىن جەتىلدىرۋگە قاتىستى ويلارىمەن ءبولىستى. ونىڭ ايتۋىنشا, بيۋدجەتكە نەعۇرلىم كوبىرەك قاراجات تۇسسە, سوعۇرلىم مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالاردى شەشۋ الەۋەتى ارتا تۇسەدى. ال كەرىسىنشە جاعدايدا قالتاسى قالىڭدار بايىعان ۇستىنە بايىپ, كەدەيلەردىڭ كەدەيلەنە بەرۋىنە جول اشىلا بەرەدى. وڭىرلەر اراسىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق الشاقتىق ۇلعايىپ, ەلدىڭ ساياسي تۇتاستىعىنا قاۋىپ تونەدى.
«وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە جىل وتكەن سايىن بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىقتىڭ كولەمى ىشكى جالپى ونىممەن سالىستىرعاندا تومەندەپ بارا جاتىر. مىسالى, 2005 جىلى بيۋدجەتكە تۇسكەن سالىق ءىجو-ءنىڭ 26 پايىزىنا تەڭ بولسا, كەيىنگى جىلدارى بۇل كورسەتكىش ءىجو-ءنىڭ 12-13 پايىزىنان اسپايتىن جاعدايعا جەتتىك. بۇل – وتە قاۋىپتى ءۇردىس. وسى ماسەلە مەنى ەكونوميست رەتىندە قاتتى تولعاندىراتىنىن جاسىرا المايمىن. ءبىز كەيىنگى جىلدارى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە ەرەكشە ەكپىن بەردىك, سونىڭ ارقاسىندا از قامتىلاتىن توپتاردى قولداۋعا كەڭ جول اشىلۋدا. ارينە, بۇل بارشامىزدىڭ كوڭىلىمىزدەن شىعاتىن جايت ەكەنى بەلگىلى. مىسالى, بيىل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىسى 25,7 ترلن تەڭگەنى قۇرايتىن بولسا, سونىڭ 9,6 ترلن-ى نەمەسە 40 پايىزى, ال جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن ءبولىنىپ وتىرعان 15,5 ترلن تەڭگەنىڭ 54 پايىزى الەۋمەتتىك پروبلەمالاردى شەشۋگە باعىتتالادى. وسىنىڭ ءبارى مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋدى الدىڭعى ورىنعا قويىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. دەگەنمەن كەيىنگى كەزدە قالىپتاسقان جاعدايعا بايلانىستى مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە قاراجاتى جەتكىلىكسىز بولا باستادى. سونىڭ سالدارىنان مەملەكەت ىشكى جانە سىرتقى قارىزدى جىل سايىن ءوسىرىپ جاتىر. قارىزعا ءومىر ءسۇرۋدىڭ قاۋىپتى ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ويلايمىن. وسى جاعدايدى جان-جاقتى تالقىلاي كەلە ۇكىمەت مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن سالىق كودەكسىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا كەيىنگى ەكى جىلدا ۇلكەن جۇمىس اتقاردى. سونىڭ ءبىرى – سوڭعى كەزدە قوعامدا قىزۋ تالقىعا ءتۇسىپ وتىرعان ۇسىنىس – ول بيۋدجەت كىرىسىن ۇلعايتۋ ءۇشىن قوسىلعان قۇن سالىعىن 12 پايىزدان 16 پايىزعا دەيىن كوتەرۋ», دەدى ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى.
ج.قۇلەكەەۆ بۇل باستامانى ءوزىنىڭ قولداعانىن ايتا كەلە, ەكونوميست رەتىندە ونىڭ پايدالى جاعىن ءتۇسىندىرىپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قوسىلعان قۇن سالىعى – سىرتقى ساۋدا اينالىمىن رەتتەۋدىڭ بىردەن-ءبىر ءتيىمدى قۇرالى.
«مىسال رەتىندە قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ساۋدا قاتىناسىن الايىق. رەسەي – ءبىزدىڭ نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەسىمىز. شەتەلدەن كەلەتىن يمپورتتىڭ 40 پايىزى وسى ەلدىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. ەكى مەملەكەت تە ورتاق كەدەن ايماعىنا كىرەدى, دەمەك تاۋار الماسۋ كەدەندىك باج سالىعىنسىز اتقارىلادى. رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ الەۋەتى بىزگە قاراعاندا بارلىق جاعىنان اناعۇرلىم كۇشتى. سونىڭ سالدارىنان بۇگىندە ءبىزدىڭ ىشكى نارىقتا رەسەيلىك تاۋارلار باسىم. كوپتەگەن وتاندىق ءوندىرۋشى وسى جاعدايعا بايلانىستى رەسەيلىك كاسىپكەرلەرمەن باسەكەگە ءتۇسۋدىڭ قيىن ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, قۇزىرلى ورگانداردان ىشكى نارىقتى ارنايى تەحنيكالىق توسقاۋىلدار ورناتۋ ارقىلى قورعاۋدى تالاپ ەتىپ جاتىر. بۇل جەردە قاراپايىم شەشىم تابۋ قيىن, سەبەبى تەحنيكالىق كەدەرگىلەردى ورناتۋ بىرىڭعاي ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ نەگىزگى قاعيدالارىنا قايشى. بۇل ماسەلەنى رەتتەۋدىڭ بىردەن-ءبىر زاڭدى جولى – قوسىلعان قۇن سالىعىنىڭ مولشەرىن رەسەيدەگى جاعدايمەن تەڭەستىرۋ. رەسەيدە ول 20 پايىز, ال بىزدە 12 پايىز. وسى ەكى ستاۆكانىڭ اراسىنداعى الشاقتىق رەسەي كاسىپكەرلەرىنە باسەكەلەستىكتە ارتىقشىلىق بەرەدى. ويتكەنى ەلىمىزگە تاۋار ەكسپورتتاۋ كەزىندە رەسەيلىك وندىرۋشىلەر ققس-تان بوساتىلادى, ال ءبىز ءوز كەزەگىمىزدە كەلگەن زاتتارعا 12 پايىز مولشەرىندە سالىق سالامىز. دەمەك, رەسەيلىك تاۋار ەكسپورتتاۋشىلار بىردەن 8 پايىز باسىمدىققا يە بولادى. سوندىقتان وتاندىق وندىرۋشىلەر ءۇشىن قازاقستان مەن رەسەيدەگى قوسىلعان قۇن سالىعى ستاۆكالارىنىڭ بىردەي بولۋى اسا ماڭىزدى», دەدى ەكونوميست.
ءدىني وقۋدىڭ ساپاسىن قاداعالاعان ءجون
ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى, قاراعاندى وبلىسى قوعامدىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بەكزات التىنبەكوۆ جاھاندانۋ داۋىرىندە ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى, ءتىل تازالىعى مەن ۇرپاق ساباقتاستىعىن ساقتاۋدىڭ ماڭىزىن ايتا كەلە قازىرگى توي وتكىزۋ مادەنيەتىندەگى كەلەڭسىزدىكتەرگە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, حالىق ءتۇرلى نەگىزسىز جورالعىلاردى ءوز بەتىنشە ويلاپ تاپقان. توي-جيىنداعى اسابالاردىڭ انايى انەكدوت پەن ەبەدەيسىز ويىن وتكىزۋى, اراسىندا بەيپىل سوزگە ەرىك بەرۋى دە – كوپتىڭ شامىنا ءتيىپ جۇرگەن ماسەلە.
«اقساقالدار كەڭەسى جەرگىلىكتى ونەر ادامدارى جانە اسابالارمەن كەزدەسۋ وتكىزىپ, كوپشىلىك جيىنداردىڭ تاربيەلىك مازمۇنىن ارتتىرۋ, ءتىل مادەنيەتىن كوتەرۋ سياقتى ماسەلەلەردى تالقىلاۋدى قولعا الدى. الايدا ارنايى بەكىتىلگەن ەتيكالىق ەرەجە بولماعاندىقتان, بۇل جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى كوڭىل كونشىتەدى دەپ ايتا المايمىز. سوندىقتان بۇل ماسەلەگە قوعامدىق باقىلاۋ تەتىگىن كۇشەيتىپ, ارنايى ەتيكالىق ەرەجە قابىلداۋ كەرەكتىگىن باسا ايتقىم كەلەدى. اتالار مەن اجەلەر مەكتەبىنىڭ ۇلاعاتىن كادەگە جاراتۋعا ءتيىسپىز», دەدى ول.
ب.التىنبەكوۆ قازىرگى كۇردەلەنىپ تۇرعان ءدىني احۋال دا بايىپپەن تالقىلانىپ, شەشىلۋگە ءتيىس وزەكتى ماسەلە ەكەنىن ايتتى.
«مەنى اكە رەتىندە قوعامداعى ءدىني احۋال الاڭداتادى. جاستارىمىزدىڭ جات اعىمنىڭ جەتەگىنە كەتىپ, اداسىپ جاتقانى بەلگىلى. وسى كەلەڭسىزدىكتىڭ جولىن كەسۋ ءۇشىن ەلىمىزدەگى ءدىني مەدرەسەلەردەگى وقۋ-تاربيە جۇمىستارىن جەتىلدىرىپ, جۇيەلەۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. ء«دىن مەملەكەتتەن بولىنگەن» دەپ قول قۋسىرىپ وتىرا بەرسەك, ول كەسەل ۋشىعا بەرەدى. مۇنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ بەيقامدىعىمىزدان شىعىپ وتىر. وسى ماسەلەگە مەملەكەتتىك تۇرعىدان زور ءمان بەرىپ, ءدىني وقۋ ورىندارداعى ءبىلىم ساپاسى مەن تاربيە جۇمىستارىن قاتاڭ قاداعالاۋ كەرەك. وسى ورايدا ۇلتتىق قۇرىلتايداعى ارىپتەسىم قايرات جولدىباي ۇلى ءدىني ماماندار قىزمەتىن ليتسەنزيالاۋ مۇمكىندىگىن, ءدىني مازمۇنداعى ادەبيەتتەردى ارنايى دۇكەندەردە ساتۋ بويىنشا ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. سونىمەن قاتار كەيبىر مەدرەسەلەردىڭ قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىن دە نازارعا العان ءجون دەپ ەسەپتەيمىن. مىنە, وسى جايتتاردى وڭتايلى شەشۋ جولدارىن بىرلەسە قاراپ, جۇمىلا شەشىم قابىلدايتىن ۋاقىت جەتتى», دەدى ول.
ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءتورتىنشى پلەنارلىق وتىرىسىندا بۇدان بولەك قوستاناي اۆتوموبيل كولىگى كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى دميتري پاۆلەنكو نارىق سۇرانىسىنا وراي تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ, سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك تىلدە وقىتۋ ماسەلەسىنە توقتالسا, ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى, «Team Qazaqstan» جوباسىنىڭ جەتەكشىسى ولجاس سۇلەيمەن جاستار ماسەلەسى جايىندا بىرقاتار وزەكتى ماسەلەنى قوزعادى. سونىڭ قاتارىندا شەتەلدە وقىپ جۇرگەن, جۇمىسقا بارعان جاستارىمىزدىڭ جاعدايى مەملەكەت نازارىندا بولۋى كەرەكتىگىنە توقتالدى.
