ۇلتتى ىرگەلى ماقساتتارعا باستايدى

مەملەكەت باسشىنىڭ باستاماسىمەن 2022 جىلى قۇرىلعان ۇلتتىق قۇرىلتاي قوعام بىرلىگىن دامىتاتىن ماڭىزدى الاڭعا اينالدى. قۇرىلتاي ءداستۇرىنىڭ قايتا جاڭعىرۋى حالىقتىڭ ەرىك-جىگەرىن بىرىكتىرىپ, مەملەكەتتىك ماڭىزى بار وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋدى كوزدەيدى. قۇرىلتايدىڭ جىل سايىنعى جيىنىنا تىكەلەي توراعالىق ەتەتىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ونىڭ بىرلىك پەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى نىعايتۋداعى ءرولىن ەرەكشە ايتىپ ءجۇر.

مەملەكەت باسشىسى ۇلت ۇياسى ۇلىتاۋ­دىڭ تورىندە وتكەن قۇرىلتايدىڭ العاشقى وتىرىسىندا قۇرىلتاي شاقىرۋ – ەرتەدەن كەلە جاتقان اتا ءداستۇرىمىز ەكەنىن ايتىپ, بابالارىمىز ماڭىزدى ماسەلەلەردى وسىن­داي القالى جيىندا تالقىلاعانىن, حالىق ءوزارا اقىلداسا وتىرىپ, ءبىر توقتام­عا كەلگەنىن جانە مۇنداي شەشىم­دەر بۇكىل ەلدى بىرىكتىرگەنىن اتاپ وتكەن.

«قازاق قۇرىلتايلارىنىڭ ءبارى ەل دامۋىنا زور وزگەرىس اكەلگەن. «كەڭەسشىل ەل كەمدىك كورمەيدى» دەگەن ناقىل ءسوز سودان قالسا كەرەك. ءبىز بابالار جولىن ۇستا­نىپ, قۇرىلتاي شاقىرۋ ءداستۇرىن جاڭعىرت­تىق», دەگەن ەدى سول جولى پرەزيدەنت.

ال ءتول شەجىرەمىزدە ايرىقشا ورنى بار كيەلى شاھار سارايشىققا جا­قىن جاتقان اتىراۋداعى ءۇشىنشى وتىرىستا مەملەكەت باسشىسى ۇلت ساپاسىن جاق­سارتامىز دەسەك, ءبىر ەل بولىپ جاڭا قۇندىلىقتار جۇيەسىن قالىپتاس­تىرۋى­مىز قاجەتتىگىن ايتتى. ءارى قۇرىلتاي ەشقاشان توي تويلاپ, اڭگىمە-دۇكەن قۇراتىن جيىن بولماعانىن, كەلەشەكتە دە ونداي بولمايتىنىن ەسكەرتتى.

«الدىڭعى ەكى وتىرىستا ەلىمىزدى دامىتۋعا قاتىستى ماڭىزدى باستامالار كوتەرىلدى. ونىڭ ءبىرازى ورىندالدى. جالپى, وزگەرىستەر بارلىق سالادا بولىپ جاتىر. مەن بىلتىر كۇزدەگى جولداۋىمدا جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتقا كوشەتى­نىمىزدى ايتتىم. اقپاننىڭ باسىندا ۇكىمەت اۋىستى, جاڭا مىندەتتەر جۇكتەلدى. دەگەنمەن ناعىز دامىعان ەل بولۋ ءۇشىن تەك ەكونوميكالىق ماقسات قويۋ جەتكىلىكسىز», دەدى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى اتىراۋداعى قۇرىلتايدا.

از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە اۋقىمدى قوعامدىق ينستيتۋتقا اينالعان ۇلتتىق قۇرىلتاي ەل تۇرعىندارىنىڭ كەڭ اۋقىمدى پىكىرى مەن كوزقاراسى توعىساتىن نەگىزگى ۇلتتىق ديالوگ الاڭىنا اينالدى. بۇل پرەزيدەنتتىڭ جوسپارىنا سايكەس مەملەكەت پەن حالىق اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتىپ, ەلىمىزدىڭ دامۋ جولىندا ناتيجەلى دە ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىققا سەپتىگىن تيگىزەدى.

ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ جۇمىسى جىلىنا ءبىر رەت پرەزيدەنتتىڭ قاتىسۋى­مەن وتەتىن ۇلكەن وتىرىسپەن عانا شەكتەلىپ قالمايدى. قۇرىلتاي ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ونىڭ قىزمەتىن كەڭەيتۋگە جانە ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن ەنگىزۋگە ىقپال ەتەتىن جۇمىس وتىرىستارى وتكىزىلىپ وتىرادى. جۇمىس توپتارى ايماقتارداعى جيىنعا بەلسەنە قاتىسىپ, قوعامنىڭ ءتۇرلى سالالارىمەن بايلانىسىن نىعايتادى.

بيىلعى اقپاننىڭ 1-ىندە استانادا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ جۇمىس سەكتسيالارىنىڭ وتىرىستارىنا ارنالعان جيىندا ۇلتتىق قۇرىلتاي توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ بيىلعى قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى پرەزيدەنتتىڭ قاڭتار ايىندا «Ana tili» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا جانە ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە ايقىندالعانىن اتاپ ءوتىپ, جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.

«بۇگىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاما­سىمەن جانە باسشىلىعىمەن مەملە­كەت­تىگىمىزدى دامىتۋدى جانە ۇلتتىق ەكونو­ميكانىڭ نەگىزدەرىن نىعايتۋدى كوزدەيتىن اسا ماڭىزدى رەفورمالار جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ءبىز قازىردىڭ وزىندە بۇل رەفورمالاردىڭ ناقتى ناتيجەسىن كورىپ وتىرمىز. ەلىمىزدە ينجەنەرلىك جەلىلەر مەن كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق نىساندارى بارىنشا جاڭارتىلىپ جاتىر. ەنەرگەتيكا سالاسىندا ءىرى جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا. بارلىق ايماقتا مىڭداعان شاقىرىم كولىك جانە تەمىرجولدارىن جوندەۋ جانە سالۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. بىرقاتار قالادا اۋەجايدىڭ ەسكى تەرمينالى جاڭارتىلىپ, جاڭا تەرمينال ىسكە قوسىلدى. نەگىزىنەن مەملەكەت قولداۋى ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرى رەكوردتىق كولەمدە استىق جينادى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى, ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى قارقىندى دامىپ كەلەدى. مەملەكەت تاراپىنان عىلىم مەن ءبىلىمدى قولداۋ ءۇشىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان شارالار قولعا الىندى. قوعامدا پەداگوگتەردىڭ, دارىگەرلەردىڭ, عالىمداردىڭ مارتەبەسى, جۇمىسشى ماماندىقتاردىڭ ابىروي-بەدەلى ارتىپ كەلەدى. جاستاردى تۇراقتى تۇردە قولداۋعا, بۇقارالىق سپورتتى جانە كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋعا ايرىقشا نازار اۋدارىلىپ وتىر. مۇنىڭ ءبارى – باستالعان وزگەرىستەر مەن قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەردىڭ از عانا بولىگى. پرەزيدەنت ۇسىنعان باستامالاردىڭ كوبىسىن جۇزەگە اسىرۋعا ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەلەرى زور ۇلەس قوسىپ جاتىر. بۇل – مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ءوزارا ءتيىمدى ىقپالداستىعىنىڭ ءبىر كورىنىسى», دەدى ە.قارين.

جالپى, ۇلتتىق قۇرىلتاي مەملەكەت­تىڭ اشىقتىق, ينكليۋزيا جانە سىندارلى قارىم-قاتىناس قاعيداتتارىنا ادالدىعىن بىلدىرەدى. بۇل – قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋدى, ۇلتتىق مۇددەنى قولداۋدى جانە الەۋەتتى ودان ءارى ارتتىرۋ ءۇشىن تۇراقتى پلاتفورما قۇرۋدى كوزدەيتىن ماڭىزدى قادام بولىپ وتىر. بۇل رەتتە ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ باستى ميسسياسى – قوعامنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن انىقتاپ, تالقىلاۋ عانا ەمەس, ولارعا جۇيەلى شەشۋگە ساراپشىلار قاۋىمىن جۇمىلدىرۋ. ازاماتتىق ينستيتۋتتاردىڭ, مەم­لەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ جانە قوعام­دىق بىرلەستىكتەردىڭ ينتەگراتسيا­سى ورتاق ماقسات – ازاماتتاردىڭ قۇقىق­تارىن قورعاۋدى جانە قاۋىپسىزدىك پەن الەۋمەت­تىك يگىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدى كوز­دەي­تىن باستامالاردى ازىرلەۋگە, جۇ­زەگە اسىرۋعا باعىتتالادى. سوندىقتان ۇلت­تىق قۇرىلتايدىڭ نەگىزگى قاعيداتى – مەم­لە­كەتتىك بيلىك پەن ازاماتتىق قوعام ارا­سىندا ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس قۇرۋ.

ۇقسك مۇراگەرى رەتىندە قۇرىلعان ۇلتتىق قۇرىلتاي قوعامدىق ديالوگتى جاڭا, جوعارى دەڭگەيگە كوتەردى. ۇلتتىق قۇرىلتايدى قوعام مەن مەملەكەت دامۋىنىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرى تالقى­لاناتىن ديالوگ پەن شەشىم شىعارۋ الاڭى رەتىندە ۇيىمداستىرۋ ەلىمىزدىڭ دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردى تەرەڭدەتۋگە جانە قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋعا ۇمتىلىسىن كورسەتەدى.

قۇرىلتاي جۇمىسى جىل وتكەن سايىن جاندانىپ, جۇيەلەنىپ كەلەدى. جالپى العاندا, ۇلىتاۋ وبلىسىندا وتكەن وتىرىستىڭ ناتيجەسىندە 42 ۇسىنىس قاراستىرىلسا, تۇركىستان قالاسىنداعى ەكىنشى وتىرىستا 106 باستاما قابىلداندى. ال اتىراۋ قالاسىنداعى ءۇشىنشى وتىرىستا 149 باستاما قارالدى. بۇل شارالار ۇلتتىق قۇرىلتاي حاتشى­لىعىنىڭ تۇراقتى باقىلاۋىندا, ولار باستامالاردىڭ دۇرىس جۇزەگە اسىرىلۋىن باقىلايدى.

بارلىق ۇسىنىستى ۇلتتىق قۇرىلتاي­دىڭ حاتشىلىعى بىرىكتىرىپ, قۇزىرلى ورگاندارمەن بىرگە قوسىمشا قاراستىرادى. سونىمەن قاتار قۇرىلتاي مۇشەلەرى زاڭ جوبالارى مەن مەملەكەتتىك ورگانداردا قۇرىلعان كوميسسيالارعا ساراپشى رەتىندە شاقىرىلادى. وسىلايشا, ۇلتتىق قۇرىلتاي اياسىنداعى جۇمىس جۇيەلى تۇردە, ۇزدىكسىز جۇرگىزىلەدى.

تۇركىستاندا وتكەن ەكىنشى وتىرىستان باستاپ سەكتسيالارعا بولىنەتىن جۇمىس فورماتى ىسكە قوسىلدى. قازىرگى تاڭدا ۇلتتىق قۇرىلتاي اياسىندا 4 جۇمىس سەكتسياسى جۇمىس ىستەيدى: «ازاماتتىق قوعام», «مادەنيەت. ونەر. رۋحانيات», ء«بىلىم جانە عىلىم», «الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ايماقتىق دامۋ». سەكتسيالار ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەلەرى ءوز باستامالارىن ارىپتەستەرىمەن, مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگان وكىلدەرىمەن تىكەلەي تالقىلاي الاتىن ايتارلىقتاي ناتيجەلى فورماتتا وتەدى.

ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ III وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ نەگىزى بولاتىن تاۋەلسىزدىك پەن وتانشىلدىق, بىرلىك پەن ىنتىماق, ادىلدىك پەن جاۋاپكەرشىلىك, زاڭ مەن ءتارتىپ, ەڭبەكقورلىق پەن كاسىبيلىك, جاسامپازدىق پەن جاڭاشىلدىق سىندى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى اتاپ ءوتتى. سونداي-اق III وتىرىس بارىسىندا ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەلەرى قوعامدى نىعايتۋدى, عىلىم مەن مادەنيەتتى, ەكونوميكا مەن الەۋمەتتىك ساياساتتى دامىتۋدى كوزدەيتىن 150-گە جۋىق باستامانى ورتاعا سالدى. قۇرىلتاي مۇشەلەرى – ءارتۇرلى ايماقتار مەن قىزمەت سالاسىنىڭ وكىلدەرى وتانداس­­تارىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى ماسە­لە­لەردى كوتەرىپ ءجۇر. ايتىلعان باستاما­لاردىڭ 40-تان استامى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكە­لەي تاپ­سىرمالارىنىڭ وزەگىنە اينالدى. بۇل ازاماتتاردىڭ سىندارلى ۇسى­نىس­تارىنىڭ پراكتيكالىق ماڭىزى بار ەكەنىن جانە مەملەكەتتىك ستراتەگيانىڭ ءبىر بولىگىنە اينالعانىن كورسەتەدى.

ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ جاي عانا پىكىرتا­لاس الاڭى ەمەس, ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلداۋ تەتىگى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. قۇرىلتاي مۇشەلەرى ماسەلەلەردى كوتەرىپ قانا قويماي, ونى شەشۋدىڭ ناقتى جولدارىن ۇسىنادى. بىرلەسكەن كۇش-جىگەر ارقىلى ءتيىمدى شەشىم­دەر ازىرلەنىپ, كەيىن پراكتيكالىق قولدانىسقا ەنگىزىلەدى.

توق ەتەرىن ايتساق, ءوزىنىڭ ءۇش جىلدىق جۇمىسىندا ۇلتتىق قۇرىلتاي قوعامدى نىعايتۋعا باعىتتالعان يدەيالاردى ۇسىنىپ, ستراتەگيالىق قادامداردى ازىرلەيتىن نەگىزگى ينستيتۋت رەتىندە قالىپ­تاستى. ونىڭ دامۋى مەن ناقتى باستامالاردى جۇزەگە اسىرۋى وزەكتىلىگىن دالەل­دەپ قانا قويماي, ازاماتتىق قوعام­نىڭ كۇتكەنىنەن الدەقاي­دا اسىپ ءتۇسىپ, قۇرىل­تايدى الەۋمەتتىك جانە ساياسي ماڭىز­دى ماسەلەلەردى شەشۋگە ارنالعان ءتيىمدى الاڭعا اينالدىردى. بۇل ورگان مەملە­كەتتىك ساياساتتى قالىپتاستىرۋ مەن جۇزەگە اسىرۋعا اسەر ەتۋ قابىلەتىن ناقتى كورسەتتى. وسىلايشا ۇلتتىق دامۋ قۇرىلىمىنداعى ءوز ءرولىن نىعايتتى. ۇلتتىق قۇرىلتاي قازىرگى قوعامدىق ماسەلەلەردى قوزعايتىن زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋ جانە ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن نەگىزگى الاڭعا اينالدى. جالپى العاندا, پرەزيدەنت تاپسىرمالارىن ورىنداۋ اياسىندا ۇلتتىق قۇرىلتايدا ماڭىزدى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلىپ, ونىڭ ىشىندە بىرقاتار سالا بويىنشا 10 زاڭ جوباسى ازىرلەندى.