فوتو: اشىق دەرەككوز
«عىلىمدى دامىتۋ – ەلىمىز ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار باسىمدىق. اسىرەسە دارىندى, قابىلەتتى جاستاردىڭ عىلىممەن اينالىسۋىنا جاعداي جاساۋ وتە ماڭىزدى», دەپ اتاپ ءوتتى مەملەكەت باسشىسى عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەستە.
مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىنشە, عىلىمدى مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ 2025-2027 جىلدارعا 531,1 ملرد. تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتىلعان.
«عىلىمدى دامىتۋعا جانە ساتىپ الۋ راسىمدەرىن جەڭىلدەتۋگە باعىتتالعان زاڭدار قابىلداندى. سونىمەن قاتار قر پرەزيدەنتى جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ جوعارى عىلىمي ۇيىم تۇرىندەگى جاڭا مارتەبەسى انىقتالدى. يننوۆاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى قولداۋ ءۇشىن بىرىڭعاي تەرەزە بولاتىن جانە ۆەنچۋرلىك قارجىلاندىرۋدى تارتاتىن عىلىم قورىنىڭ مارتەبەسى كەڭەيتىلدى», دەلىنگەن حابارلامادا.
سونىمەن قاتار عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ ءۇشىن عىلىمي ۇيىمدار قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى 18%-عا ۇلعايتىلدى, ال عىلىمي اتاقتار ءۇشىن قوسىمشا اقىلار 50 اەك-كە دەيىن ءوستى.
«جالپى, ەلدە عىلىمي زەرتتەۋلەرمەن 425 ۇيىم اينالىسادى, بۇل 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا 11-گە كوپ. عىلىمي قىزمەتكەرلەر سانى 25,4 مىڭ ادامعا جەتتى, ونىڭ 46%-ى جاس عالىمدار. مەملەكەت عالىمدارعا, ونىڭ ىشىندە جاس عالىمدارعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتەدى. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ولاردىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىن ارتتىرۋ جانە عىلىمعا جاس كادرلاردىڭ كەلۋىن ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا 2024 جىلى 315 جاس عالىم پاتەر الدى. ونىڭ 290-ى «وتباسى بانكىمەن» بىرلەسىپ ىسكە اسىرىلاتىن ارنايى يپوتەكالىق باعدارلاما اياسىندا, ال 25-ى وتەۋسىز نەگىزدە تۇرعىن ءۇي الدى», دەپ حابارلادى مينيسترلىكتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
ايتا كەتەيىك, 2025 جىلدىڭ باسىنان باستاپ 36 جاس عالىم تەگىن نەگىزدە پاتەر العان.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ الەمنىڭ جەتەكشى زەرتتەۋ ورتالىقتارىندا 500 عالىمنىڭ جىل سايىنعى تاعىلىمدامادان ءوتۋىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى تاپسىرماسىن ورىنداۋ ۇشىن شەتەلدە عىلىمي تاعىلىمدامالار باعدارلاماسى ىسكە قوسىلعان. بۇگىنگى تاڭدا وسى تاپسىرمانى ىسكە اسىرۋ اياسىندا 1475 تاعىلىمداما بەرىلگەن.
سونداي-اق «جاس عالىم» باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. 2021-2024 جىلدار ارالىعىندا گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا 16 كونكۋرس وتكىزىلدى, سونىڭ ناتيجەسىندە 2 مىڭنان استام عىلىمي جوبا ىسكە اسىرىلعان.
جىل سايىن عىلىمعا قوسقان ۇلەسى جانە عالىمداردى ىنتالاندىرعانى ءۇشىن 2000 اەك مولشەرىندە 50 «ۇزدىك عىلىمي قىزمەتكەر» سىيلىعى بەرىلەدى.
دوكتورلاردى دايارلاۋعا مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسى ءوسىپ جاتىر. ماسەلەن, ەگەر 2022 جانە 2023 جىلدارى دوكتورانتۋراعا بەرىلەتىن گرانتتار سانى تيىسىنشە 1815 جانە 1919 گرانتتى قۇراسا, 2024 جىلى 2919 گرانت بولىنگەن.
«عىلىم مەن ءوندىرىس اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋ ماڭىزدى باعىت. مۇنداي ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ءساتتى مىسالى – عىلىمي-تەحنولوگيالىق سەسسيالار. بۇگىنگى تاڭدا قازاقمىس, قازاتومونەركاسىپ, ERG, قازمينەرالس, قارمەت, قازاقويلاقتوبە, قازمىرىش سياقتى ءىرى كاسىپورىندارمەن بىرلەسىپ ەل وڭىرلەرىندە وسىنداي 9 سەسسيا وتكىزىلدى. عىلىمي-تەحنولوگيالىق سەسسيانىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قر ۇكىمەتى جانىنداعى جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسيانىڭ وتىرىسىنا 11 تەحنيكالىق تاپسىرما ۇسىنىلدى. وسىلايشا عىلىمي-تەحنيكالىق تاپسىرمالاردىڭ جالپى كولەمىنىڭ 10%-ى ءىرى كاسىپورىندارمەن ناقتى جۇمىس ناتيجەلەرىنە نەگىزدەلگەن», دەلىنگەن حابارلامادا.
سونىمەن قاتار 2024 جىلدىڭ باسىنان باستاپ جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ عىلىمى مەن تەحنولوگيالارىن دامىتۋعا كۇردەلى سالىمداردان 1% اۋدارۋدىڭ جاڭا تەتىگى ەنگىزىلدى.
باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ شەڭبەرىندە جوو بازاسىندا عىلىمي ينفراقۇرىلىمدى كۇشەيتۋ جانە كاسىپورىندارمەن ارىپتەستىكتە زاماناۋي زەرتحانالارمەن تەحنولوگيالىق پاركتەر, ينجينيرينگتىك ورتالىقتار قۇرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر.
وسى عىلىمي جوبالاردى ىسكە اسىرۋ كەزىندە 10 زەرتحانا اشىلىپ, 5 سپين-وفف تسەحتارى, 3 ستارتاپ ىسكە قوسىلعان. سونداي-اق 468 ملن تەڭگەگە جەكە ۇيىمدارمەن عىلىمدى قاجەتسىنەتىن قىزمەتتەر شىعارۋعا 14 شارت جاسالىپ, 788,9 ملن تەڭگە جەكە قوسا قارجىلاندىرۋ تارتىلعان.
سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە (ال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازۇتزۋ, ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ) كۇردەلى عىلىمي مىندەتتەردى شەشۋگە, وزىق زەرتتەۋلەردى دامىتۋعا جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا ارنالعان 3 سۋپەركومپيۋتەر بار. اكادەميالىق كلاستەردىڭ جالپى ونىمدىلىگى – 2 PFLOPS.
قازاقستاندىق عالىمداردىڭ عىلىمي ازىرلەمەلەرى ءارتۇرلى سالالاردا قولدانىلىپ جاتىر:
- بالقاشتا Satbayev University مەتاللۋرگيا جانە بايىتۋ ينستيتۋتىنىڭ قازاقستاندىق عالىمدارى ازىرلەگەن بىرەگەي تەحنولوگيا بويىنشا تازارتىلعان سەلەننىڭ العاشقى پارتياسى شىعارىلدى.
- بيولوگ-پروفەسسور دوس سارباسوۆ باستاعان Nazarbayev University قازاقستاندىق عالىمدارى قاتەرلى ىسىككە قارسى ءدارى ويلاپ تاپتى. DVC دەپ اتالاتىن ءدارى-دارمەكتىڭ قۇرامىنا س ءۆيتامينىنىڭ جوعارى دوزاسى جانە تومەن كونتسەنتراتسياداعى مىشياك كىرەدى. پرەپارات گليۋكوزانى سىڭىرەتىن راك كلەتكالارىنا اسەر ەتەدى.
بۇگىندە قازاقستاندىق عالىمداردىڭ قاتەرلى ىسىككە قارسى پرەپاراتى پاتسيەنتتەرگە وڭ اسەرمەن كلينيكالىق سىناقتاردىڭ ەكى باستاپقى كەزەڭىنەن ءساتتى ءوتتى. اتاپ ايتساق;
- د.سەرىكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى قازاقستاندا العاش رەت تراۆماتولوگيا, نەيروحيرۋرگيا, جاق-بەت حيرۋرگياسى, ونكولوگيا جانە راديولوگيا ۇشىن وتاندىق يمپلانتات دايىندادى.
- ءا.ساعىنوۆ اتىنداعى قاراعاندى تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە عالىمدار مەتاللۋرگياداعى كورروزيامەن كۇرەسۋدىڭ يننوۆاتسيالىق ءادىسىن – «ساقتاۋ» كورروزياعا قارسى جابىن ازىرلەدى.
- قازاقستاندىق عالىمدار توبى قازاق تىلىندە جاساندى ينتەللەكتتى دامىتۋعا باعىتتالعان KazLLM ۇلكەن تىلدىك مودەلىن ازىرلەدى.
«KazLLM قازاق تىلىندەگى ماتىندىك اقپاراتتى وڭدەۋ, اۋدارۋ جانە تالداۋ, سونداي-اق قازاق ءتىلىن زاماناۋي تەحنولوگيالارعا ينتەگراتسيالاۋ ءۇشىن ءتيىمدى شەشىمدەر جاساۋعا ىقپال ەتەتىن بولادى. مەملەكەتتى قولداۋ, جاستاردى بەلسەندى تارتۋ جانە عىلىم مەن ءوندىرىس اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋ ەلدىڭ دامۋى ءۇشىن جاڭا كوكجيەكتەر اشادى. عىلىم يننوۆاتسيانىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالىپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار تۇراقتى دامۋ مەن وركەندەۋگە باعىتتالعان ۇلتتىق ستراتەگيانىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتىنە اينالادى», دەلىنگەن حابارلامادا.
