بيىل جارتىعاسىرلىق مەرەيتويىنا مۋزەي اتىن جامىلعان مەكەمە قالپىندا ەمەس, مۋزەي قانداي بولۋى كەرەك ەكەنىن, مۋزەي جۇمىسى قالاي ءجۇرۋى كەرەكتىگىن دالەلدەي جەتتى. ولكەنىڭ عانا ەمەس, ۇلتتىڭ مۇراسىن تۇگەندەپ, تورىنە تۇتاستىرا جينادى, الىس-جاقىننان كەلگەن قوناقتارعا ۇيالماي ايتار, قىسىلماي كورسەتەر وتكەنى بار حالىق ەكەنىمىزدى دالەلدەپ كەلەدى. مۋزەيدى ۇزاق جىل باسقارىپ, تالاي ناتيجەلى ىسكە قول جەتكىزگەن تاجىريبەلى, ىسكەر باسشى, بۇگىندە سالا ارداگەرى ت.قالمىرزاەۆانىڭ باسشىلىعىمەن كيىز ءۇي يۋنەسكو تىزىمىنە ەنگىزىلىپ, قازاق مارتەبەسىن اسپانداتتى. ءوڭىردىڭ تاريحى, ءوندىرىسى, شارۋاشىلىعى, بايلىعى, قولونەرى, ايتۋلى ازاماتتارى تۋرالى قانىقتىرار قاسيەتتى ورىنعا اينالدى. 2019 جىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, حالىق جازۋشىسى ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ 80 جىلدىعىنا وراي جازۋشىنىڭ ەسىمى بەرىلىپ, اقتاۋ قالاسىنىڭ 19 «ا» شاعىن اۋدانىنان ارنايى مۋزەي عيماراتى اشىلدى. ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ مۋزەيلەرى دەگەندە, قۇرامىندا 1932 جىلى قۇرىلعان تاراس شەۆچەنكو مەموريالدىق مۋزەيى, 1984 جىلى اشىلعان ەتنوگرافيالىق مۋزەي, 1991 جىلى اشىلعان م.سەڭگىربەك ۇلىنا ارنالعان مۋزەي ءۇيى كىرەتىن تۇپقاراعان اۋداندىق فيليالى «مۇراجاي كەشەنى», 1992 جىلى اشىلعان جاڭاوزەن قالالىق, 1993 جىلى اشىلعان بەينەۋ اۋداندىق, سونداي-اق 1997 جىلى اشىلعان ماڭعىستاۋ اۋداندىق فيليالدار بار. قورىندا ولكەمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنان سىر شەرتەتىن 80 مىڭعا جۋىق جادىگەر ساقتالعان مۋزەيلەردە ولكەنىڭ ارحەولوگياسى مەن ەتنوگرافياسىن, تاريحى مەن تابيعاتىن ناسيحاتتايتىن ەكسپوزيتسيالار جانە قور ساقتايتىن بولىمدەر مەن ەكسكۋرسيا-كوپشىلىك جۇمىس ءبولىمى بار. مۋزەي جۇمىسى نەگىزىنەن 5 عىلىمي زەرتتەۋ باعىتىندا جۇرگىزىلەدى.
مىسالى, ماڭعىستاۋداعى التىنقازعان ءدىني-عۇرىپتىق جەرلەۋ كەشەنىنەن تابىلعان كۇمىسپەن اشەكەيلەنىپ, التىنمەن شايىلعان جىلقى ابزەلدەرى – مۋزەي باعاسىن ارتتىراتىن, عىلىمي باعىتتا جۇرگىزگەن جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى. بۇل جيىنتىقتىڭ تابىلۋى ەلىمىز تاريحشىلارىن عانا ەمەس, الەم ارحەولوگتەرىن دە ەلەڭ ەتكىزگەن بولاتىن. باعالى مەتالدان جاسالعان ەكسپونات كوشپەلىلەر تاريحىنداعى عۇندار كەزەڭىنىڭ سوڭعى III–VI عاسىرلارىنا جاتادى.
«الەمدىك ماڭىزعا يە جيىنتىق – دالا مادەنيەتىنىڭ عۇندار كەزەڭىندەگى سالت-ءداستۇردىڭ جارقىن كورىنىسى. جيىنتىقتىڭ نەگىزگى بولىگىن قۇرايتىن جۇگەن عۇندار ءستيلى نەمەسە پوليحرومدىق ستيلدە بەزەندىرىلگەن. ات ابزەلى جيىنتىعى اتا-بابالارىمىز – عۇن تايپالارىنىڭ مەتالل وڭدەپ, يگەرگەنىن, ەرەكشە تالعام, ەستەتيكالىق مادەنيەتىنىڭ بولعانىن, شەبەرلەردىڭ زەرگەرلىك ونەردىڭ شىڭىنا جەتكەنىن دالەلدەيتىن بىردەن-ءبىر ەكسپونات ەكەنى داۋسىز. ماڭعىستاۋدىڭ اسپان استىنداعى مۇراجاي ەلى ەكەنىن تاعى ءبىر ايقىندايتىن قۇندى ەكسپونات 2014 جانە 2017 جىلدارى ارحەولوگتەر ا.استافەۆ پەن ە.بوگدانوۆتىڭ جۇرگىزگەن قازبا جۇمىسى كەزىندە تابىلعان بولاتىن», دەيدى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى تاريح ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى باقىتجان قۇدايبەرگەن ۇلى.
ماڭعىستاۋ تاريحي-ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ, تاريحي-مادەني نىسانداردىڭ مولدىعىنا قاراماستان, ولكەنىڭ ارحەولوگيالىق زەرتتەلۋ تاريحى ولقى سوعىپ تۇر. بۇل تۋرالى گازەتىمىزدە «ماڭعىستاۋعا ارحەولوگ ماماندار كەرەك» دەپ ماسەلە دە كوتەرگەن ەدىك. الايدا مۋزەي ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى بەس-ون جىلدىقتا ارحەولوگتەر مەن تاريحشىلار ماڭعىستاۋ وبلىسى اۋماعىنداعى ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەرگە زاماناۋي ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ ادىستەرىن قولدانا وتىرىپ, بۇرىن عالىمدار اراسىندا عانا ايتىلىپ كەلگەن باتىل تۇجىرىمدار مەن بولجامداردى جاريالاي باستاعان.
ماڭعىستاۋ ءوڭىرىنىڭ كليماتتىق جۇيەسىنىڭ ەرەكشەلىگى تاريحى بىرنەشە عاسىرلارعا سوزىلاتىن, ارحەولوگيالىق قازبا نىساندارىنداعى ايماقتى مەكەن ەتكەن بىرنەشە ەتنوسقا ورتاق ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىزدىڭ كەزىمىزگە ءمىنى قۇراماي جەتۋىنە اسەر ەتتى. مىسالى, تاريحى ەرتە تەمىر داۋىرىنەن باستاۋ الاتىن تاس مۇسىندەردى ايتۋعا بولادى.
«بۇل ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەۋ اسا ماڭىزدى. ەڭ الدىمەن, اتالعان اۋماقتى قانداي تايپالاردىڭ مەكەندەگەنى, تايپالاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى, رۋلىق ءبولىنىسى, رۋحاني ءارى ءدىني تانىمى, قولونەرى تۋرالى دەرەكتەردى جۇيەلەي وتىرىپ, ارحەولوگيالىق سيپاتتاماسىن جاساپ شىعارۋعا مۇمكىندىك وتە جوعارى. سونىمەن قاتار بۇل ەسكەرتكىشتەردىڭ وڭتۇستىك ايماقتاردان تابىلعان تاستاردان ايىرماشىلىعىن, اتالعان تاس قاشاۋ ونەرى مەن تاسقا جازۋ ونەرىنىڭ باتىستان سولتۇستىككە قاراي نەمەسە وڭتۇستىكتەن باتىسقا قاراي تارالعانىن انىقتاۋعا ابدەن بولادى دەگەن ويدامىز.
تاڭبالاردىڭ تارالۋ اۋماعىنىڭ كەڭدىگى مەن جۇيەلى تۇردە زەرتتەۋلەردىڭ جۇرگىزىلە باستاۋى قۋانتادى. ول – بىرىنشىدەن, ەلدىڭ ارحەولوگيالىق كارتاسىنداعى جانە ورتالىق ازياداعى اقپاراتتىق كەمشىندىكتىڭ ورنىن تەزىرەك تولتىرۋعا كومەكتەسەدى, عالىمدارعا ەجەلگى كوشپەلىلەر مەن ورتا عاسىر كوشپەلىلەرىنىڭ تاڭبالارى مەن بەلگىلەرىنىڭ ورنالاسۋ ارەالى, ولاردىڭ يەلەرىنىڭ كوشى-قون ۆەكتورىن ناقتىلاپ, قونىستانۋ اۋماقتارى تۋرالى سەنىمدىرەك ايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. ەكىنشىدەن, پانارالىق زەرتتەۋلەر ادىستەمەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, تاڭبا ەسكەرتكىشتەرىن قولدانۋ كلاسسيفيكاتسياسى, ولاردىڭ فۋنكتسيونالدىق مىندەتتەرى مەن وزگە نىساندارمەن بايلانىسىن اشۋعا بايلانىستى ماسەلەلەردى كوتەرۋ مۇمكىندىگىن بەرىپ وتىر», دەپ شولۋ جاسايدى ءابىش كەكىلباي ۇلى اتىنداعى ماڭعىستاۋ وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى تۇگەلباي نۇربەك.
دەرەكتەردە ەلىمىز اۋماعىنداعى ءۇستىرت پەن ماڭعىستاۋ ارەالىندا ورنالاسقان تاس مۇسىندەردە ەر كىسىنىڭ تۇلعاسى بەلگىلى ءبىر قاعيدامەن بەينەلەنگەن, ياعني ادامنىڭ وڭ قولى تومەن ءتۇسىرىلىپ, ال سول قولى شىنتاعىنان بۇگىلىپ, ءىشىن باسىپ تۇر. تاس بەينەنىڭ تومەنگى جاعىندا: بەلدىگىنىڭ سول جاعىنا – قورامساق, قىنى بار سەمسەر الدىڭعى جاعىنا ىلىنگەن, قانجار وڭ جاققا بەكىتىلگەن. مۇسىندەردە ءبىر نەمەسە كوپ ءورىم شيراتىلعان قالىپتا – مويىنعا تاعاتىن القا بەينەلەنگەن. ول سكيف, ساقتاردا جوعارعى الەۋمەتتىك دارەجە مەن بيلىك بەلگىسى بولعان. ماماندار تاستاردىڭ بەلگىلى ءبىر دارەجەدە تاپتىق, الەۋمەتتىك-ساياسي مالىمەتتەر ۇسىنىپ وتىرعاندىعىن, ولاردىڭ عىلىمي حيميا, بيولوگيالىق ۇردىستەردەن جەتكىلىكتى حاباردار بولعاندىعىن, ايتپەسە قاتارداعى جاي قولونەرشى ولكەنىڭ كليماتى مەن اۋا رايىن ەسكەرە وتىرىپ, مۇنداي وتە ۇزاق مەرزىمگە ساقتالاتىن ەسكەرتكىشتەردى جاساي المايتىندىعىن ايتادى.
ء«ابىش كەكىلباي ۇلى اتىنداعى ماڭعىستاۋ وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى – ولكە تاريحىنان سىر شەرتەتىن رۋحاني-مادەني قۇندىلىقتاردى, ءوڭىردىڭ باعا جەتپەس بايلىعى – اسىل مۇرالارى مەن تانىمال تۇلعالارى تۋرالى دەرەكتەردى جيناقتاپ, زەرتتەپ-زەردەلەپ, ناسيحاتتايتىن بىردەن-ءبىر تاريحي-عىلىمي مادەنيەت وشاعى. جاڭا عيماراتىمىزدا 8 كورمە زالىن جاساقتاۋ جوسپارلانعان بولاتىن, ازىرگە ءا.كەكىلباي ۇلىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان جانە «قازىرگى قازاقستان», «ماڭعىستاۋدىڭ مۇناي ءوندىرىسى», «ارحەولوگيا», «اقتاۋ قالاسىنىڭ تاريحى» جانە «تاريح» كورمە زالدارى جۇمىس ىستەپ تۇر. بيىل «تابيعات» جانە «ەتنوگرافيا» زالدارىن ىسكە قوسۋ مەجەلەنىپ وتىر.
قازىرگى تاڭدا مۋزەي قورىنان جاساقتالعان بارلىق ساناتتاعى كەلۋشىلەر ءۇشىن قىزىقتى «ەجەلگى تەتيس قۇپياسى» اتتى پالەونتولوگيالىق كورمە كەلۋشىلەر تاراپىنان وڭ باعالانىپ جاتىر. وسى ورايدا كورمەنى تاماشالاپ, ەكسكۋرسيا تىڭداۋعا كەلگەندەر مول رۋحاني بايلىق جيناپ كەتەرىنە سەنىمدىمىن», دەگەن مۋزەي ديرەكتورى, تاريحشى عالىم ە.ابلانوۆا مۋزەي ماماندارىنىڭ ناۋرىز مەرەكەسىنە وراي وسكەلەڭ ۇرپاققا ۇلتتىق ويىنداردى ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا اسىق اتۋ, توعىزقۇمالاق, بەس تاس, ارقان تارتىس, اۋدارىسپاق سىندى ويىندار ويناتىپ, ۇلتتىق ويىنداردى ناسيحاتتايتىنىن ايتتى.
سونداي-اق مۋزەيدە ارنايى بالالار ءۇشىن شاقتالىپ جاسالعان كيىز ءۇي قاڭقاسى بار. وسى ماكەتتى پايدالانىپ, جاستار اراسىندا «كيىز ءۇي – ۇلتتىق قۇندىلىقتار قازىناسى» اتتى كيىز ءۇي تىگۋدەن جارىس وتكىزەدى. 18 مامىر – حالىقارالىق مۋزەيلەر مەرەكەسىنە وراي جىلدا «مۋزەي ءتۇنى» شاراسى ۇيىمداستىرىلىپ, ءتۇرلى ۇلتتىق ويىندار, ەتنوگرافيالىق كورمەلەر, سايىستار, شەبەرلەر جارمەڭكەسى, شەبەرلىك دارىستەر وتكىزىلسە, «قازاق انالارى – داستۇرگە جول» رقب ماڭعىستاۋ وبلىسى فيليالىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن مۋزەي الاڭىندا جاس كەلىندەردىڭ جانە اجەلەردىڭ «الەمنىڭ جارىعىن سىيلادىم مەن ساعان» اتتى «بەسىكاربا» شەرۋى ءوتتى.
مۋزەي – ۇلتتىڭ, ءوڭىردىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىنىڭ شاعىن جيىنتىعى. تۋريستەردىڭ ءار ەلدىڭ مادەنيەتى مەن تاريحىن, دۇنيەتانىمىن مۋزەيىنە قاراپ باعالايتىنى تەگىن ەمەس. سوندىقتان قازاقتاي ەجەلگى ەلدىڭ, ماڭعىستاۋداي مىڭ قاتپارلى ءوڭىردىڭ وتكەنىن تۇگەندەپ, بۇگىنىن بايانداپ, دەرەگىن جيناقتاپ, جادىگەرىن جوعالتپايمىن, سالتى مەن ءداستۇرىن ساقتايمىن, دالەلدەيمىن دەپ اۋىر دا قيىن جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا العان مۋزەيدىڭ ءالى دە جاسانىپ, جاڭعىرا تۇسكەنىن قالايمىز جانە ول ۋاقىتپەن بىرگە العا وزىپ, جاسامپازدانا تۇسەدى دەپ سەنەمىز.
ماڭعىستاۋ وبلىسى
