كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
«و, ولەڭ! تابادى دەرتىمنىڭ ول ەمىن, – پوەزيا ەستافەتاسىن, 2000-جىلدارعا الىپ بارادى, مەنىڭ ەڭ كەنجە ولەڭىم». فيلوسوف اقىننىڭ استارى تەرەڭ وسى ءبىر عاجايىپ ولەڭىن ادەبيەتتەگى ءىزباسار ىنىلەرى بۇگىندە تەبىرەنە ايتىپ ءجۇر. نەگە دەسەڭىز, ولار ۇستاز الدىنداعى رۋحاني قارىزىن جاقسى تۇسىنەدى. اتتەڭ, «قولىمىزدا بيلىك جوق. بيلىگىڭ بولماعان سوڭ, كورگەن كۇنىڭ كۇن ەمەس, اقىن ولەڭىن وقۋدان باسقا نە ىستەي الامىز؟» دەيدى ولار. ايتىپ وتىرعان ۋاجدەرىن ەرىكسىز مويىندايسىڭ. ايتەۋىر, يگى جاقسىلار باس قوسقان جيىنداردا اكىم-قارالار «توقاڭدى ۇمىتپايمىز, ول ۇمىتىلاتىن اقىن ەمەس» دەپ نەشە جىلدان بەرى ۇرانداۋمەن كەلەدى. ازىرگە اقىن اتىن ارقالاعان اۋىلىنداعى شاعىن مەكتەپتەن باسقا ەشتەڭە بۇيىرماي تۇر.
باسقا قالالاردى ايتپاعاندا بۇكىل سانالى عۇمىرىن وتكەرگەن, نەبىر تاماشا تۋىندىسىن دۇنيەگە اكەلىپ, ومىرلىك قىزىعى مەن شىجىعىن قاتار كورگەن الماتىنىڭ وزىندە نە مەكتەپ, نە كوشە, نە اقىنعا ارناپ تۇرعىزىلعان ەسكەرتكىش جوق. ول-ول ما, ءتىپتى اقىن تۇرعان ۇيگە كەز كەلگەنگە بۇيىرىپ جاتقان ەسكەرتكىش تاقتا دا ورناتىلماعان. مۇنداي ۇلىقتاۋلاردى توقاڭنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرى شىرايلى شىمكەنتتەن دە, كيەلى تۇركىستان قالاسىنان دا تابا المايسىڭ. نەگە بۇلاي؟ تۋعان توپىراق بەلسەندىلەرى نەگە ءۇنسىز؟ الدە, وڭتۇستىككە اقىن كەرەك ەمەس پە؟ الدە, الىس اۋىلداعى شاعىن مەكتەپكە عانا شۇكىرشىلىك ەتىپ وتىر ما؟
1995 جىلى تۋعان جەرى كەلەس اۋدانىندا وتكەن اقىننىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىندا ارنايى بايانداما جاساعان بەلگىلى جازۋشى, مارقۇم مارحابات بايعۇت «شىمكەنتتە توقاش بەردياروۆتىڭ اتىنا كوشە بەرىلەتىن بولدى!» دەپ سۇيىنشىلەگەنىن ءالى ەل ۇمىتقان جوق. سول جىلى لەبىز بارشا تۇركىستان جۇرتىنىڭ جادىندا. بيلىك باسىنداعىلار كەلەس اۋدانىندا ءبىر ەمەس, ەكى رەت كەزدەسەتىن ەلدى مەكەن اتتارىن شاتاستىرماس ءۇشىن اقىن تۋعان اۋىلعا توقاش بەردياروۆ اتىن بەرۋگە دە ۋادە ەتكەن بولاتىن. مىنە, سودان بەرى وتىز جىل ءوتتى. اقىننىڭ تۋعان توپىراعى تىرپ ەتەر ەمەس. سوندا بەرىلگەن ۋادە ءالى كۇنگە دەيىن ساعىزشا سوزىلىپ, ناقتى شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. 2015 جىلى اقىننىڭ 90 جىلدىعىندا سويلەگەن سوزىندە اۋدان اكىمى ب.پارمانوۆ: «بۇل ماسەلەمەن ارنايى شۇعىلدانامىز», دەپ حالىق الدىندا ۋاعدا بايلاسقانىمەن, جەمە-جەمگە كەلگەندە ول دا اياقسىز قالدى.
ايتپاقشى, وسى تۇستا حالىق قىزمەتشىلەرىنىڭ ەسىنە سالاتىن ءبىر نارسە: اقىن توقاش بەردياروۆ وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارى ءوزىنىڭ باسپادان شىققان كىتابىنىڭ قالاماقىسىنا (ياعني ءوز قاراجاتىنا) تۋعان اۋىلى ۇشقىنعا اسفالت جول توسەتتىرىپ بەرگەنىن بۇگىندە بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. ول وسى ارەكەتىمەن كەزىندە قانشاما ادامعا ۇلگى-ونەگە بولدى, ەلگە قالاي قىزمەت كورسەتۋدىڭ جولىن كورسەتتى.
ت.بەردياروۆ تۋرالى ەستەلىكتەر دە, زەرتتەۋلەر دە وتە كوپ. وقىرمان قاۋىمعا ەندى عانا تانىلا باستاعان جاس اقىننىڭ «مەن ءومىر سۇرەمىن» اتتى پوەماسى كەزىندە سىن تەزىنە ۇشىرادى. ادەبيەتشى-عالىم, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مالىك عابدۋللين ءباسپاسوز بەتىندە ەلگە بەلگىلى ءبىر توپ اقىننىڭ شىعارماشىلىعىن ءسوز ەتە كەلە, توقاڭنىڭ اتالعان پوەماسىن سىناپ, «مۇحتار اۋەزوۆكە حات» دەگەن ماقالا («قازاق ادەبيەتى», 28 قىركۇيەك, 1955 جىل) جازادى.
ءوزىنىڭ شىعارمالارى جونىندە ادىلەتسىز كوزقاراسقا توزبەگەن توقاش تا ۇلى مۇقاڭا حات جازۋعا ءماجبۇر بولعان (589-پاپكا). سوندا جاس اقىننىڭ حاتىنا تۇسىنىستىكپەن قاراعان سۇڭعىلا جازۋشى ونى ورىنسىز داۋ-دامايدان اراشالاپ قالادى. مۇقاڭنىڭ «مالىك عابدۋللينگە جاۋاپ حات» اتتى ماقالاسى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 1955 جىلى 11 قاراشا كۇنگى سانىندا جارىق كوردى. وندا مۇقاڭ بىلاي دەيدى: «...مالىك, ءسىز جەكە جولدارىن سىناعانمەن, اڭگىمە جەلىسىن قابىلداماعانىڭىزبەن, مەن ءوزىم تىڭ تابىس دەپ جاس توقاشتىڭ جاڭا پوەماسى – «مەن ءومىر سۇرەمىندى» ايتار ەدىم.
...وبراز ىزدەنۋ جونىندە باتىلدىق كەرەك. جولداس مالىك, بۇل جونىندە ءسىزدىڭ توقاش بەردياروۆتىڭ پوەماسىنا جالپى بەرگەن باعاڭىز مەن ءۇشىن تۇگەلىمەن داۋلى. ءسىزدىڭ سىنىڭىز بۇل جونىندە ءادىل ەمەس. دوستوەۆسكي پروزاسىنىڭ وزىندە «كارامازوۆتىڭ ماڭدايى جەز ەدى» دەيدى. اردىڭ ماڭدايى بوپ, ونىڭ جەز بولعانىن نەشە اتادان كورىپ ەدىك؟ وبراز جونىندەگى جانە ءتۇر-تۇسىنداعى ىزدەنۋلەرگە سوققاندا تەگى ءبىزدىڭ سىنشىلار, اسىرەسە ادەبيەت ساباعىن جۇرگىزەتىن وقىتۋشىلارىمىز ۇيرەنشىكتىدەن باسقانى جاتىرقاعىش مىنەزدى از قولدانۋ كەرەك. ورىس ادەبيەتى سىنى كولەمىندە وندايدى «اكادەميزم» دەپ اتايدى...».
وسى جەردە جازۋشى م.گوركيدىڭ كەمەڭگەرلىگى ەسكە تۇسەدى. ونىڭ كەمەڭگەرلىگىنىڭ سىرى سوندا – ءوزى سوناۋ يتاليادا جاتىپ, «ەسەنيندى مىنەزىنە قاراپ ەمەس, تالانتى ءۇشىن سىيلاپ, باعالاۋ كەرەك, ساقتاۋ كەرەك», دەپ ا.ۆ.لۋناچارسكيگە ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت حات جازعان ەكەن. م.اۋەزوۆتىڭ مىقتىلىعى دا وسىندا. كەمەڭگەر جازۋشىمىز كورەگەندىك تانىتىپ, توقاشتى ادىلەتسىز داۋ-دامايدان وسىلايشا اراشالاپ قالعان. ال كلاسسيكتىڭ ىزگى نيەتىنەن قاناتتانعان اقىن شىنتۋايتىندا قازاق پوەزياسىنا تىڭنان تۇرەن سالعانى ءمالىم.
بەلگىلى ادەبيەت سىنشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى قۇلبەك ەرگوبەك ايتادى: «توقاش بەردياروۆ – قازاق پوەزياسىنا قايتالانباس ولجا سالعان سارابدال اقىن بولعانىنا داۋ جوق. ول ءوز الدىنا, قازاق پوەزياسىنا اقىندىق جاڭا لەپ الا كەلگەن اقىن پوەزياسى رۋحىندا اقىندىق جاڭا لەك قالىپتاستى. م.ماقاتاەۆ, ت.ايبەرگەنوۆ, ءو.نۇرعاليەۆ سىندى تەگەۋرىندى تالانتتارىمىز توقاش پوەزياسىنان كوپ ۇيرەنگەن. ول تاپقان ولەڭ ورنەگىن ءىلىپ الىپ كەتىپ, دامىتىپ, ءوز جولىن تاۋىپ جاتتى ولار. ول تاپقان وبرازدى شاكىرتتەرى دامىتا جىرلاپ, تاماشا جەمىستەر ۇزگەنى ءمالىم». اقىن وتەجان نۇرعاليەۆ: «توقاش – ءبارىمىزدىڭ ۇستازىمىز. بىزگە ليريكانى سول اقىن ۇيرەتتى. وعان دەيىنگى ولەڭدەرىمىز ءىشىپ العان ادامنىڭ ءسوزى سياقتى ارسى-گۇرسى كەلەتىن. ال توقاڭنىڭ مانەرى ىسمەر ەتىكشىنىڭ ادەبىندەي بولاتىن», دەپ ەسكە الادى.
جازا بەرسەك, «اياقتالمايتىن اڭگىمە» سياقتى (ە.راۋشانوۆ) توقاش بەردياروۆ جايلى ماعلۇمات جەتكىلىكتى. دەسە دە بۇل باعىتتا ءالى اتقارىلاتىن, زەرتتەلەتىن جايتتار از ەمەس. ال ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز, قازاقتىڭ توقاشتاي اقىنىنىڭ اتىندا تۋىپ-وسكەن وڭتۇستىكتەگى شىمكەنت, تۇركىستاننان باستاپ, ءوزى سۇيسىنە جىرعا قوسقان الماتى قالاسىنان ءبىر كوشەنىڭ بۇيىرماۋى ۇيات-اق. ءار تۋعان كۇنى وتكەن سايىن ادەبيەت اقساقالدارى مەن ءىزباسار اقىن-جازۋشىلار وسى ماسەلەنى جابىلا ءسوز ەتكەنىمەن, ءتيىستى جەرىنە جەتپەي, ورتا جولدا قالىپ قويىپ جاتقانى وكىنىشتى. ەندى قاراڭىز: 2015 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ورتالىعى بولعان شىمكەنت قالاسى اۋماعىنان اقىنعا كوشە اتىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىستار ايتىلدى. توقاشتىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىندا. جۇرتشىلىقتىڭ سۇيىكتى اقىنىنا دەگەن شەكسىز ماحابباتىنان رۋحتانعان ءبىز وسى ۇسىنىستاردىڭ نەگىزىندە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى ب.اتامقۇلوۆتىڭ اتىنا ارنايى ۇسىنىس حات جازۋىمىزعا تۋرا كەلدى. حاتقا مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتتارى تەمىرحان مەدەتبەك, ەسەنعالي راۋشانوۆ, اكادەميك باقتيار سمانوۆ, «پرەزيدەنت جانە حالىق» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى مارات توقاشباەۆ, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ساۋىربەك رۋزيددينوۆ, فيزيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بەكبولات توقبولات ۇلى باستاعان ءبىر توپ زيالى قاۋىم وكىلى مەن مادەنيەت سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قول قويدى. «تۋعان جەرىن جىرعا قوسقان توقاش ەدى» دەگەن تاقىرىپپەن «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ 2016 جىلعى 9 ماۋسىمداعى سانىندا جاريالانعان ۇسىنىس حات بارلىق رەسمي زاڭدىلىعى ساقتالىپ, ءتيىستى جەرىنە جولداندى. كوپ كۇتتىرمەي وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى قول قويعان, اتاۋ بەرۋ جانە قايتا اتاۋ ماسەلەسىنە ۋاقىتشا موراتوري جاريالانعانى, بۇگىنگى كۇندە ءموراتوريدى توقتاتۋ, بۇل باعىتتا جۇمىستى جالعاستىرۋ مۇمكىن ەمەستىگى ايتىلعان جاۋاپ حات قولىمىزعا ءتيدى.
كەيىن بۇل ءىستىڭ انىق-قانىعىنا كوز جەتكىزۋ ماقساتىمەن باسقارما باسشىسى ن.شارافيەۆكە جەكە حابارلاستىق. «كوشە بەرۋ-بەرمەۋ – مەنىڭ قۇزىرىمداعى نارسە ەمەس. ەگەر ەل ازاماتتارى قۇجاتتاردى مۇقياتتاپ اكەلسە, كومەكتەسۋگە دايىنمىن. الايدا ءبىر نارسەنى ەسكەرۋ كەرەك. شىمكەنت قالاسىنان كوشە بەرۋ وبلىس اكىمدىگىنىڭ قۇزىرىنا كىرمەيدى. زاڭعا سايكەس ول قالالىق اكىمدىكتىڭ وكىلەتتىگىنە جاتادى», دەدى ول.
ءبىز ۋاقىت سوزباي شىمكەنت قالاسىنىڭ اكىمى م.ايتەنوۆتىڭ اتىنا قايىرا حات جازدىق. «تالانتىمەن تامساندىرعان توقاش ەدى» دەگەن تاقىرىپپەن ول حات تا «انا ءتىلى» گازەتىندە (27 اقپان, 2020 جىل) جارىق كوردى. حاتتا: «ۇلت ادەبيەتىنە سىڭىرگەن زور ەڭبەگىن ەسكەرە وتىرىپ, ءوزىڭىز باسقاراتىن شىمكەنت قالاسىنان قازاقتىڭ ءبىرتۋار اقىنى توقاش بەردياروۆقا قالانىڭ جاڭا ءتۇسىپ جاتقان اۋداندارىنىڭ بىرىنەن كوشە بەرىلسە, سول كوشەنىڭ بويىنان ەسكەرتكىشى ورناتىلسا» دەگەن ۇسىنىس ايتقان بولاتىنبىز. ودان كەيىن اتالعان گازەت بەتىندە «توقاش ەسىمى ۇمىتىلماۋعا ءتيىس» دەگەن تاقىرىپپەن (14 مامىر, 2020 جىل) ءبىر توپ مادەنيەت جانە ادەبيەت قايراتكەرىنىڭ شىمكەنت قالاسىنان اقىنعا كوشە بەرۋ جانە ەسكەرتكىش تۇرعىزۋ تۋرالى ۇسىنىسىمىزعا قولداۋ كورسەتكەن حاتتارى جاريالاندى. وسىلاردىڭ بارلىعىن مۇقيات جيناپ, قاتتاپ, ءتيىستى جەرلەرگە جىبەردىك. الايدا شىمكەنت قالالىق اكىمدىگىنەن دە «بۇل ماسەلەگە بايلانىستى موراتوري جاريالانعاندىقتان, ونى شەشۋ مۇمكىن ەمەس» دەگەن سىڭايدا سىرعىتپا جاۋاپ كەلدى. قىسقاسى, توقاش بەردياروۆ اتىنا كوشە بەرۋ ماسەلەسى باياعى جارتاس, سول جارتاس كۇيىندە ءالى تۇر.
اتى اڭىزعا اينالعان اقىنعا كوشە اتىن بەرۋگە, ەسكەرتكىش ورناتۋعا شىمكەنت قالاسىنىڭ قاۋقارى دا, قارجىسى دا جەتەدى. «ەسكەرتپەدى, ۇسىنبادى» دەپ كىنانى باسقاعا ارتا سالۋ دا دۇرىس بايلام ەمەس. بۇل ماسەلەدە تەك شىرايلى شىمكەنت قالاسىن باسقارىپ وتىرعان حالىق قىزمەتشىلەرىنىڭ سۇيىكتى اقىنىمىزعا ىقىلاسى تۇسپەي تۇر-اۋ دەپ قانا جورامالداۋعا بولاتىنداي. حالىق ۇسىنىسى – «سەن تيمەسەڭ, مەن تيمەنگە» ۇقساپ بارا جاتقانداي...
ومىرىمەن دە, ولەڭىمەن دە وقىرماندارىن تاڭعالدىرىپ وتكەن ەرەكشە جاراتىلىس يەسىنىڭ ءولىمى دە كۇتپەگەن جەردەن بولىپتى. تاۋداعى ءبىر دەمالىس ۇيىندە باسقىشپەن ءتۇسىپ كەلە جاتقاندا جازاتايىم اياعى تايىپ قۇلاعان اقىن تاسقا ءدال قاراقۇسىمەن ءتۇسىپتى, سول كۇيى ءتىل تارتپاي كەتكەن. اردا ازامات, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ارداگەرى, دارابوز اقىن 1988 جىلى 29 شىلدەدە وسىلايشا كەنەتتەن قايتىس بولعان.
توسىن توقاڭا توپىراق تا تۋعان جەرىنەن بۇيىرعان. ول كەلەس وڭىرىندەگى كوكتەن اتا قورىمىندا ماڭگى تىنىستاپ جاتىر.
كوز كورگەندەردىڭ ايتۋىنشا, توقاڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭدەرىندە ەل جاققا كوشۋدى ويلاستىرىپ ءجۇرىپتى. جەرلەستەرىنە: «مەن ەلگە قايتۋدى ويلاستىرىپ ءجۇرمىن. ماعان نۇح بابام كەمەسىن قايىرعان قازىعۇرتتىڭ باسىنان ءبىر اعاش ءۇي سالىپ بەرسەڭدەر بولدى, سەندەردەن باسقا ەشتەڭە سۇرامايمىن», دەيدى ەكەن ءازىل-شىنى ارالاس. ء«بىز كوزى تىرىسىندە توقاڭنىڭ سول ارمانىن ورىنداي المادىق» دەپ وكىنىش بىلدىرەدى اقىننىڭ جەرلەستەرى بۇگىندە. مۇمكىن, بۇكىل بولمىس-بىتىمىمەن تۋعان جەرىن ءسۇيىپ وتكەن مارقۇمنىڭ ارمانى ەندى ورىندالاتىن شىعار. شىمكەنت قالاسىنىڭ تورىنەن قازاق پوەزياسىندا ءوز قولتاڭباسى ايقىن, شىن مانىندەگى حالىقتىق اقىنعا اينالعان توقاش بەردياروۆقا كوشە بەرىلىپ, سول كوشە بويىنان ەڭسەلى ەسكەرتكىشى تۇرعىزىلىپ جاتسا... بۇدان اسقان قۇرمەت بار ما؟ حالىقتىڭ كۇتكەنى دە وسى ەمەس پە؟
ءيا, بيىل دارابوز اقىن, مايدانگەر توقاش بەردياروۆتىڭ تۋعانىنا –100 جىل. جەڭىسكە – 80 جىل. تۇركىستاندىقتارعا داڭقتى جەرلەستەرىن قالاي قۇرمەتتەپ, ۇلىقتايمىن دەسە دە جاراسادى. ون جىلدا ءبىر كەلەتىن ءبىر رەتتىك مەرەيتويىن وتكىزىپ, استا-توك اس بەرۋمەن ءىس بىتپەيدى. تاريحي تۇلعانىڭ ەسىمى كوشەگە, مادەنيەت ورداسىنا بەرىلسە, ەسكەرتكىش تۇرعىزىلسا, بىزدىڭشە, وسكەلەڭ ۇرپاققا قامقورلىق دەگەن سول.
ال اقىندى ارداقتاۋ, اتىن ۇلىقتاۋ ءوز قولىمىزدا ەكەنى ايقىن.
بولات شاراحىمباي,
اقىن, توقاش بەردياروۆ مۇراسىن زەرتتەۋشى
