«ارحيۆ-2025» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ورتالىق مەملەكەتتىك كينو-فوتوقۇجاتتار مەن دىبىس جازبالارى ءارحيۆى ماماندارى تاراپىنان 2022-2024 جىلداردا شەتەل ارحيۆتەرىنەن 73 – كينو, 41 – فونو, 944 بىرلىك فوتوقۇجاتتار اكەلىنگەن. قۇجاتتاردىڭ دەنى ماسكەۋ ماڭىنداعى كراسنودار ءارحيۆى, ارمەنيا, بەلارۋس ەلىنەن, مونعوليادان جەتكەن. گەرمانيانىڭ گامبۋرگ قالاسىنداعى كىتاپحانادا ساقتالعان فوتوگراف س.ءدۋديننىڭ «سەمەي ەكسپەديتسياسىنا» قاتىستى سۋرەتتەرى كورمەنىڭ مازمۇنىن اشا ءتۇستى.
فوتوقۇجاتتار سول كەزەڭدەگى قازاق دالاسىنداعى تۇرمىس-تىرشىلىكتى, ايەلدەر ومىرىنەن مول ماعۇلمات بەرەدى. ديرەكتور ءىلياس ىسقاقوۆتىڭ ايتۋىنشا, فوتوماتەريالدار ارحيۆ قورىن تولىقتىرىپ قانا قويماي, جاڭا زەرتتەۋلەرگە جول اشادى.
«XIX-حح عاسىرلارداعى قۇجاتتارعا سۇيەنە وتىرىپ, قازاق قوعامىندا, ايەلدەردىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە ەكەنىن جانە دە اتا-بابالارىمىز قىز بالاعا جوعارى قۇرمەتپەن قاراعانىن, مارتەبەسىن جوعارى قويعانىن كورمەدەگى ءاربىر فوتوقۇجات ايعاقتايدى. قازاق ايەلدەرى بالا تاربيەسىمەن قاتار شارۋاشىلىققا دا يە بولعان. ء ار سۋرەتتىڭ مازمۇنىنا قاراپ, ايەلدىڭ قازاق تۇرمىسىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ جوعارى بولعانىن كورەمىز. ولار ەرلەرمەن تەڭ اتقا قونىپ, كوشپەلى ءومىردىڭ سىن-ساعاتىندا مويىماي, ەرلىكپەن پارا-پار ءىس اتقارعان» دەيدى ءىلياس باشار ۇلى. اتاپ وتكەندەي, ارحيۆ ماماندارى شەتەل ارحيۆتەرىمەن جۇمىستى جالعاستىرا وتىرىپ, ەل تاريحىنا قاتىستى قورلارمەن اينالاسىپ جاتىر. سوڭعى ۋاقىتتىڭ وزىندە گەرمانيا, مونعوليا ەلدەرىنىڭ ارقايسىنان 100 شاقتى ماتەريال الىنگەن.
«ارحيۆ قۇجاتتارىنسىز گۋمانيتارلىق نەمەسە جاراتىلىستانۋ-عىلىمي ءبىلىمدى تاريحي تۇرعىدان شىنايى باعالاي المايمىز. اۋديوۆيزۋالدى مۇرامىزدى ساقتاۋ ارقىلى عانا اتا-بابالارىمىزدان قالعان مۇرانى, مادەني كودىمىزدى ساقتايمىز. قازاقتىڭ مادەني كودى ۇلتتىڭ گەنوتۇرىن انىقتايتىن قۇرىلىم ىسپەتتى ءارى رۋحاني مۇرا, سالت-ءداستۇر, ءتىل, وتباسى, شارۋاشىلىق جۇيەسى سياقتى ماڭىزدى تارماقتاردان تۇرادى. كوشپەلىلەر وركەنيەتىنىڭ تابيعاتتى پايدالانۋدا مىڭ جىلدىق تاريحى بار. ولار تابيعاتپەن ۇندەستىكتە ءومىر ءسۇردى. كوپتەگەن ەۋروپالىق زەرتتەۋشىلەر كوشپەلى حالىقتاردى ادامزات دامۋىنىڭ «ارتتا قالعان ءارى جابىق تارماعىنا» جاتقىزىپ كەلگەنى بەلگىلى. الايدا, ەكولوگيالىق اپاتتىڭ الدىندا تۇرعان كەزەڭدە, دۇنيەتانىم بىرتىندەپ وزگەرىپ, كوشپەلى حالىقتار جيناقتاعان نازىك ەكوجۇيەلەردەگى ءومىر تاجىريبەسى الەمدە سۇرانىسقا يە بولا باستادى. بۇگىنگى تاڭدا, كوشپەلى حالىقتار الەمى «terra incognita» بولىپ تابىلادى» دەيدى ارحيۆ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ساۋلە ساتاەۆا. سوندىقتان ۇلى دالادا بولعان ەجەلگى وركەنيەتتەردەن قالعان باي مۇرانى قاستەرلەۋ, ارحيۆ قۇجاتتارى ارقىلى عىلىمي ءمانىن اشىپ, زەرتتەۋشىلەردى, عالىمداردى, پەداگوگتار مەن كينوقۇجاتشىلاردى جاقىنداستىرا وتىرىپ, قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن زەردەلەۋگە جانە دارىپتەۋگە بىرلەسە كىرىسكەنىمىز ابزال.
كورمەگە قويىلعان فوتوقۇجاتتاردىڭ دەنى 19-عاسىردىڭ سوڭى مەن 20- عاسىردىڭ باسىندا اقتوبە وبلىسى تەمىر ۋەزى, پاۆلودار وبلىسى, سەمەي, جەتىسۋ, وڭتۇستىك قازاقستان وڭىرىندەگى ايەلدەردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن بەينەلەيدى. فوتوقۇجاتتار قازاق ايەلىنىڭ قاشان دا بەت-ءجۇزى جارقىن, اجارى اشىق جۇرگەنىن, ءداستۇرلى تۇرمىس-تىرشىلىگىنە ساي ورامال سالۋ, تاقيا, بورىك كيۋ, اشەكەي تاعۋ ءداستۇرى قالىپتاسقانىن جانە كيىم-كيىسى, ءجۇرىس-تۇرىسى مەن تۇرمىستىق, سالتتىق بۇيىمداردى قولدانۋدىڭ ادەبى مەن ەرەجەسىن ساقتاۋ ارقىلى كوشپەلى تۇرمىستىڭ وركەنيەتتىك قالپىن ساقتاپ وتىرعانىن ايعاقتايدى.
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى لەيلا احمەتوۆا اتاپ وتكەندەي, قازاق ايەلدەرىنىڭ تۇرمىستاعى بەت-بەينەسى كوبىنە تاريح تاساسىندا قالىپ كەلدى. قازاق حالقىنىڭ باسىنان وتكەن ناۋبەت جىلداردا ەر ادامداردىڭ جۇگىن تەڭ كوتەرگەن ايەلدەر بالا ءوسىرىپ, وت باسىنداعى اۋىر تاعدىردى موينىمەن كوتەرە ءبىلدى. ارحيۆ ماماندارى ۇيىمداستىرىپ وتىرعان كورمەنىڭ تاۋەلسىز ەل تاريحىنداعى ماڭىزى جوعارى. ەندىگى كەزەكتە مۇنداي كورمەلەردى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە وتكىزۋدى داستۇرگە اينالدىرعان ابزال. ء«بىر قولىمەن بەسىكتى, ءبىر قولىمەن الەمدى تەربەتكەن ايەلدەردىڭ مارتەبەسى قاشان دا بيىك. ءبىز كوپ جاعدايدا قوعامدا بەلسەندى, قايراتكەر تۇلعالاردى ناسيحاتتاپ, قاراپايىم قازاق ايەلىنىڭ ءومىرىن نازار اۋدارا بەرمەيمىز. كورمەگە قويىلعان ءاربىر فوتوقۇجاتتان ءبىر ايەل عانا ەمەس, تۇتاستاي ۇلتتىڭ سول كەزەڭدە باستان كەشكەن تاعدىر-تالايىنا قانىقتىق. قازاق ايەلىنىڭ ەل باسىنا تونگەن ناۋبەت جىلداردا ۇلتتى ساقتاۋ, ۇلتتى ۇيىستىرۋ, اشتىقتان امان الىپ قالۋدا ەرلىككە پارا-پار ءىسىن ارقاشان دارىپتەپ وتىرۋعا ءتيىسپىز» دەيدى تاريحشى.
ءىس-شارا اياسىندا 1927 جىلعى «سوۆەتسكي كازاحستان» كينوجۋرنالى كورسەتىلدى. فيلمگە سول زامانداعى قازاق ايەلدەرىنىڭ كەلبەتى مەن ۇجىمداستىرۋ كەزەڭىندەگى تۇرمىس-تىرشىلىگى, قازاق اۋىلىنداعى سوتسياليستىك قايتا قۇرۋ ءۇردىسى ارقاۋ بولعان. دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسقان اقمارال ىسقاق, گۇلنار ەلەۋقۇلوۆا, ەۆگەنيا وتەشەۆا, گاۋhار بيسەنعاليەۆا, دينارا اسانوۆا, دجۋليا عاني, نازىم ادامباي سىندى بەلگىلى عالىمدار, كينەماتوگرافيستەر, سۋرەتشىلەر, مۋزەي ماماندارى كورمە, فيلمگە تۋرالى پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ, ءوز ەڭبەكتەرىنە ارقاۋ ايەل تاعدىرى, بولمىسىنا قاتىستى زەرتتەۋلەرىمەن ءبولىستى. جازۋشى دا, سۋرەتشى دە, عالىم دا ۇلت تاعدىرىنا قاتىستى دەرەكتەردى مۇراعات قورلارىنان ىزدەيتىنى انىق. وسى ورايدا فوتوقۇجاتتار كورمەسى قازاق ايەلدەرىنىڭ تۇرمىسىن عانا ەمەس, اتا-بابالارىمىز ءومىر سۇرگەن تۇتاستاي دالا وركەنيەتىن پاش ەتىپ تۇرعانداي.
الماتى
