قالالاردىڭ ساۋلەتى سىن كوتەرمەيدى
ءماجىلىس ەلوردا مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى زاڭنامالىق تۇزەتۋلەردى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى. كۇن تارتىبىنە سايكەس, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعارين «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە استانانى جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردى دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن تانىستىردى. قۇجاتتى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ازىرلەگەن. ول جەر قاتىناستارى, ساۋلەت جانە قۇرىلىس, كوشى-قون, جارناما, ەكولوگيا جانە باسقا دا سالالارداعى ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعان. زاڭ جوباسى اۆتورلارىنىڭ ايتۋىنشا, ءوزارا ۇيلەسىمسىز ءارى رەتسىز ورنالاستىرىلعان سىرتقى جارنامالار, ماڭدايشالار, كورسەتكىشتەر سالدارىنان قازىرگى ۋاقىتتا ەلوردا مەن باسقا دا قالالاردىڭ اسەمدىگى مەن ساۋلەتتىك كەلبەتىنە نۇقسان كەلىپ وتىر. باياندامادا س.جۇمانعارين زاڭ جوباسىنىڭ ءبىرىنشى باعىتى بىرىڭعاي ساۋلەتتىك كەلبەتتى قالىپتاستىرۋدى كوزدەيتىنىن اتاپ ءوتتى.
– قازىرگى ۋاقىتتا قالالاردىڭ ساۋلەتتىك كەلبەتى تەك سىرتقى (كورنەكى) جارناما ارقىلى عانا ەمەس, ماڭدايشالاردىڭ دا رەتسىز ورنالاسۋىنا بايلانىستى ناشارلاپ وتىر. سىرتقى جارنامانى جولدار مەن كوشەلەردى بوياۋ ارقىلى ورنالاستىرۋ دا قالالاردىڭ ەستەتيكالىق كەلبەتىنە تەرىس اسەر ەتەدى. سونىمەن قاتار قالانىڭ سىرتقى كەلبەتىنىڭ ناشارلاۋىنا قوعامدىق ورىنداردا اۋديوجارنامانىڭ كەڭ تارالۋى سەبەپ بولىپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا اتالعان ارەكەتتەر زاڭ بۇزۋشىلىققا جاتپايدى جانە زاڭنامادا ەشقانداي اكىمشىلىك شارالار كوزدەلمەگەن, – دەدى ۆيتسە-پرەمەر.
رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار مەن ەلوردا ءماسليحاتتارىنىڭ قۇزىرەتىن كەڭەيتىپ, ديزاين-كودتى بەكىتۋ نورماسىن ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. تۇزەتۋلەر اياسىندا اشىق كەڭىستىكتە اۋديوجارناما تاراتۋعا, سونداي-اق جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولدارىندا, ۆەلوسيپەد جولدارىندا, اۆتوجولدار مەن كوشەلەردە سىرتقى (ۆيزۋالدى) جارنامالاردى ورنالاستىرۋعا تىيىم سالىنادى.
زاڭ جوباسىنىڭ ەكىنشى باعىتى جەر ماسەلەلەرىن رەتتەۋدى كوزدەيدى. بايانداماشىنىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ يەلەرى مەن جەر پايدالانۋشىلارعا بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرمەن تيەسىلى بولا المايتىن ۋچاسكەلەردى قايتا رەسىمدەۋ رەتتەلمەگەن. وسى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن جەر كودەكسىنە بىرقاتار وزگەرىس ەنگىزۋ كەرەكتىگى ۇسىنىلدى. تۇزەتۋلەر اياسىندا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى جەردى ماقساتىنا ساي پايدالانباۋ جاعدايىندا ونى قايتارۋ تەتىگىن قاراستىراتىن تولىقتىرۋلار ەنگىزدى. جاڭا نورمالارعا سايكەس, ەگەر ماقساتىنا ساي پايدالانىلماعان جەر ۋچاسكەسى جەكەمەنشىككە تيەسىلى بولسا, ول اۋكتسيون ارقىلى ساتىلۋعا ءتيىس. جانە دە جەر تەلىمدەرىن ماقساتىنا ساي پايدالانباعان مەنشىك يەلەرى جەردى ساتىپ الۋ مەن ساتۋ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتان پايدا تابا المايدى.
ەلوردا تۇرعىندارىن تىركەۋ ءتارتىبى كۇشەيەدى
زاڭ جوباسىنىڭ ءۇشىنشى باعىتى كوشى-قون ۇدەرىسىن رەتتەمەك.
– قازىرگى ۋاقىتتا حالىق ءىرى قالالاردا ءومىر سۇرۋگە تالپىنىپ جاتىر. بۇل پاتەرلەردە تۇرعىنداردىڭ سانىن شەكتەۋسىز تىركەۋ پروبلەماسىنا الىپ كەلدى. تاجىريبە كورسەتكەندەي, تۇرعىن ءۇي يەلەرى ۇيىندە ناقتى تۇرمايتىن جۇزدەگەن ازاماتتاردى تىركەۋ فاكتىلەرى بار, – دەگەن سەرىك ماقاش ۇلى الداعى ۋاقىتتا ەلورداداعى ازاماتتاردى تۇرعىن ۇيگە تىركەۋ تالاپتارى وزگەرەتىنىن جەتكىزدى.
بۇل رەتتە بايانداماشى تىركەۋ نورماتيۆتەرى تۇرعىن ءۇيدىڭ مەنشىك يەسىنىڭ جانە جۇبايىنىڭ جاقىن تۋىستارىنا قولدانىلمايتىنىن اتاپ ءوتتى.
زاڭ جوباسىنىڭ ءتورتىنشى باعىتى قالالىق ينفراقۇرىلىم وبەكتىلەرىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن كوزدەيدى. ياعني قالالىق ينفراقۇرىلىم نىساندارى مەن قوعامدىق كولىكتەر مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتارعا بەيىمدەلۋگە ءتيىس. «جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭ اياسىندا ۇسىنىلعان تۇزەتۋلەر رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار مەن ەلوردا ءماسليحاتتارىنىڭ قۇزىرەتىن قالادا قولجەتىمدى ورتا قالىپتاستىرۋ ەرەجەلەرىن بەكىتۋ باعىتىندا كەڭەيتۋدى كوزدەيدى.
استانا ماڭىنداعى ورمانعا كىم كوز تىگىپ وتىر؟
زاڭ جوباسىنىڭ بەسىنشى باعىتى اياسىندا ەلوردانىڭ «جاسىل بەلدەۋىن» ساقتاۋ قامتاماسىز ەتىلمەك. بۇل رەتتە س.جۇمانعارين «جاسىل بەلدەۋ» جەرلەرىنىڭ قىسقارۋىنا نەمەسە ب ۇلىنۋىنە جول بەرمەۋ قاجەتتىگىن ەسكە سالدى. وسىعان بايلانىستى «استانا مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ شەڭبەرىندە قالانىڭ جاسىل ايماعىن باسقارۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ جانە ونى كۇتىپ-ۇستايتىن زاڭدى تۇلعانى ايقىنداۋدى, «جاسىل بەلدەۋ» ايماعىنىڭ شەكارالارىن وزگەرتۋدى اكىمدىكپەن ەمەس, ۇكىمەتپەن جۇزەگە اسىرۋدى, «جاسىل بەلدەۋ» اۋماعىندا لاندشافتاردىڭ تابيعي كورىنىسىنە تەرىس اسەر ەتەتىن قىزمەتكە تىيىم سالۋدى ۇسىندى.
دەگەنمەن تانىستىرىلىمنان كەيىنگى تالقىلاۋ كەزىندە دەپۋتاتتار ەدىل جاڭبىرشين مەن ابزال قۇسپان ءدال وسى زاڭدا استانانى قالىڭ ورمانداي قورشاپ تۇرعان «جاسىل بەلدەۋدىڭ» بولاشاعىنا قاۋىپ ءتونىپ تۇرعانىن جەتكىزدى.
– استانا اينالاسىنداعى «جاسىل بەلدەۋ» ورمان كودەكسىنىڭ 44-بابىنا سايكەس, مەملەكەتتىك ورمان قورىنىڭ ساناتىنا جاتادى. بۇدان باسقا, اتالعان كودەكستىڭ 8-بابىندا «بيۋدجەتتىك قارجىعا سالىنعان, قولدان جاسالعان ورمان» دەپ كورسەتىلگەن. ياعني بۇل بەلدەۋ دە ورمان قورىنا جاتاتىنى ناقتىلانعان. ەندى ءبىز سول «جاسىل بەلدەۋدى» ورمان قورىنان شىعارايىن دەپ وتىرمىز. ورمان كودەكسىنىڭ 8-بابىنىڭ 5-بولىمىندە «مەملەكەتتىك ورمان قورلارىنىڭ جەرىن ساتۋعا, كەپىلگە قويۋعا جانە باسقا دا مامىلەلەرگە تىيىم سالىنعان» دەلىنگەن. ياعني قولدانىستاعى زاڭعا بايلانىستى ءبىز ونى ورمان قورىنىڭ جەرىنەن الىپ كەتە المايمىز. مەملەكەت باسشىسى ورمان القاپتارىن كوبەيتىڭدەر دەپ تاپسىرادى, ال ءبىز دايىن ورماندى قوردان شىعارىپ الىپ سانيتارلىق اۋماق رەتىندە اكىمدىككە بەرمەكپىز. بۇل, بىرىنشىدەن, زاڭعا قايشى, ەكىنشىدەن, پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا قارسى كەلىپ تۇر, – دەيدى ە.جاڭبىرشين.
قىسقاسى, ەكىنشى وقىلىمعا دەيىن بۇل زاڭ توڭىرەگىندە قايتادان پىسىقتايتىن ماسەلەلەر قاتارى كوبەيدى.
ال ابزال قۇسپان مەملەكەت باسشىسىنىڭ ورمان قورىن كوبەيتۋ تۋرالى تاپسىرماسىن تاعى ءبىر ەسكە سالىپ, زاڭداعى شيكىلىكتەر مەن كۇماندى لوببيستىك ماسەلەلەردى اتاپ بەردى.
– ەلىمىزدەگى ورمان قورىنىڭ اۋماعى – 4%-دىڭ توڭىرەگىندە عانا. ەكى جىل بۇرىنعى اباي وبلىسىنداعى ءورتتى ەسكەرسەك, ودان دا كەمىپ كەتكەن بولۋى ابدەن مۇمكىن. قالعان جەرلەر ءشول جانە شولەيتتى, دالالىق ايماقتارعا جاتادى. ۇكىمەت ءۇشىنشى سەسسيادا مەملەكەتتىڭ مەنشىگىندەگى, قورعاۋىنداعى ورمان قورىنا يەلىك ەتۋدى, ونى وزدەرىنە الىپ قويۋعا وسىمەن ءۇشىنشى مارتە ارەكەت ەتىپ وتىر. ءبىرىنشى رەت 2023 جىلى «ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار تۋرالى» زاڭعا ءتيىستى وزگەرتۋلەر بەردى. ول كەزدە ءبىراز دەپۋتات تويتارىس بەرىپ, توسقاۋىل قوياتىن نورما ەنگىزدىك. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن ول وزگەرىستەر تاعى ءبىر زاڭ جوباسىنا كىردى. كەزىندە ءبىز قابىلداماي تاستاعان ۇكىمەتتىڭ سول نورماسى ءۇتىر-نۇكتەسىنە دەيىن سول كۇيى قايتا كەلدى. وعان دا قارسىلىق تانىتتىق. ەندى, مىنە, استانا تۋرالى زاڭمەن تاعى دا الدىمىزعا كەلىپ وتىر, – دەدى دەپۋتات.
ا.قۇسپان ۇكىمەتتىڭ بۇل «باستاماسىنا» نەلىكتەن قارسىلىق تانىتىپ جۇرگەندەرىن ءتۇسىندىرىپ بەردى.
– وسى كەزگە دەيىن ورمان, جەر كودەكستەرى, «ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار تۋرالى» زاڭ ورمان قورلارىنداعى جەرلەردى مەملەكەتتىڭ قورعاۋىندا ۇستاپ كەلدى. ءوز بايانداماسىندا سەرىك ماقاش ۇلى «جاسىل بەلدەۋدى» استانا قالاسىنا بەرۋ ورمان القاپتارىن كۇتىپ-باپتاپ ۇستاۋ ءۇشىن قاجەت ەكەنىن ايتتى. سوندا مەملەكەتتىڭ مەنشىگىندە تۇرسا, مەملەكەتتىڭ قورعاۋىندا تۇرسا, اكىمدىك وعان كۇتىپ قاراي الماي ما, ۇكىمەت وعان اقشا بولە الماي ما؟ وسى كەزگە دەيىن «استانا ورمانى» كاسىپورنى قىزمەت ەتىپ, كۇتىپ-باپتاپ كەلە جاتىر عوي. نەگە ۇكىمەت وسى ارەكەتىن دوعارمايدى؟ الماتى قالاسىن مىسالعا كەلتىرەيىكشى, ساين كوشەسىنىڭ جوعارى جاعىنداعى «الاتاۋ» كەڭشارىنىڭ كەرەمەت الما باعى قايدا قازىر؟ ورنىندا ءبىر كەزدەگى ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ, ۇلتتىق بانك باسشىلارىنىڭ ۇيلەرى تۇر. ءال-فارابي داڭعىلىنىڭ جوعارى جاعىنداعى ورماندار نە بولدى؟ كاسىپكەرلەر ىشكى ىستەر مينيسترلىگى اكادەمياسىنىڭ ورتاسىنان ويىپ تۇرىپ العان جەردى بيزنەس سۋبەكتىسىنە اينالدىرىپ جىبەردى. ەدىل تەرەكباي ۇلى 126-باپتىڭ 2-تارماعىنداعى رەكرەاتسيالىق ماقساتتاعى جەر قۇرامى دەگەننىڭ ماعىناسىن جاقسى ءتۇسىندىرىپ بەردى. ياعني بۇلاردىڭ ءبارى – بيزنەس نىساندارى. ەڭ قىزىعى, نورمادا «وسى سياقتى باسقا دا وبەكتىلەر» دەلىنگەن تىركەس بار. ەگەر ءبىز زاڭنىڭ وسى نورماسىن قولداپ داۋىس بەرسەك, ەرتەڭ استانا قالاسى الماتىنىڭ كەبىن كيەدى. سوندىقتان ورمان قورلارىنىڭ جەرى تەك مەملەكەتتىڭ قورعاۋىندا قالۋ كەرەك. ءبىز بۇل نورماعا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىمىز, – دەدى ا.قۇسپان.
ە.جاڭبىرشين مەن ا.قۇسپان زاڭداعى رەكرەاتسيالىق ايماقتار دەگەن تۇسىنىكتى قايتا قاراۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتى.
سونىمەن قاتار بۇل زاڭ جوباسىنىڭ التىنشى باعىتى جول جانە كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدى كوزدەسە, جەتىنشى باعىتى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلەستىك قاتىسۋ ماسەلەلەرىن رەتتەمەك.
ءماجىلىس دەپۋتاتى اناس باقوجاەۆ تا سەرىك جۇمانعارينگە ەلوردا ماڭىنداعى «جاسىل بەلدەۋدى» ماقساتسىز پايدالانۋ فاكتىلەرى تۋرالى ماسەلە كوتەرىپ, سۇراق قويدى. ال نارتاي سارسەنعاليەۆ اقىلى اۆتوتۇراقتار تۋرالى جۇرتشىلىق جانايقايىن تاعى كوتەردى.
جالپى وتىرىستا ەلىمىزدە وتاندىق تاۋارلاردىڭ ءتىزىلىمى جاسالاتىنى بەلگىلى بولدى. ياعني ءماجىلىس ەكىنشى وقىلىمدا تاۋارلاردىڭ شىعارىلعان ەلىن ايقىنداۋ ماسەلەلەرى تۋرالى زاڭدى قابىلدادى. ول مەملەكەت باسشىسىنىڭ يمپورتتىق جەتكىزىلىمدەرگە تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ, زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ترانسفەرتتەۋ جانە وقشاۋلاۋ ۇلەسى جوعارى ءوندىرىس تسيكلىن قۇرۋ جونىندەگى تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن. قابىلدانعان زاڭعا سايكەس, قازاقستاندىق ءوندىرۋشى رەتىندە تانۋ ءۇشىن كاسىپورىندار بەلگىلەنگەن تالاپتاردى ساقتاۋعا ءتيىس.
ءماجىلىس جاڭا سۋ كودەكسىن قابىلدادى. قۇجاتتا مەملەكەت باسشىسى قويعان مىندەتتەر مەن تاپسىرمالار كورىنىس تاپقان. ولار سۋ سالاسىن رەفورمالاۋعا, سۋ زاڭناماسىن جەتىلدىرۋگە, سۋ رەسۋرستارىنا ۇقىپتى قاراۋدى قالىپتاستىرۋعا, سالانىڭ كادرلىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا, تاريفتىك ساياساتتى رەتتەۋگە جانە سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋگە باعىتتالعان. سونداي-اق ەلىمىزدە سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى اياسىندا ۇلتتىق گيدروگەولوگيالىق قىزمەت قايتا قۇرىلادى.
جالپى, وتىرىس سوڭىندا دەپۋتاتتار ۇكىمەتكە جانە جەكەلەگەن مينيسترلىكتەرگە باعىتتالعان دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى.
