ۇستاز, قالامگەر, عالىم

1965 جىلدىڭ كۇزى. ورىسى قالىڭ, قازا­عى 10 پايىزعا ارەڭ جەتەتىن ءوس­كەمەن قالا­سىن­داعى جامبىل اتىن­­داعى قازاق ورتا مەكتەپ-ينتەرنا­تىنىڭ قابىرعاسىندا ءبىلىم الۋ ول كەزدە ارمان بولاتىن. سەبەبى, بۇل قارا­شاڭىراقتا نەگىزىنەن شالعاي­داعى اۋداندار­داعى مالشىلاردىڭ, اۋىل شارۋا­شىلىعى سالاسىندا ەڭبەك ەتەتىندەردىڭ بالالارى عانا ءبىلىم الاتىن. مەكتەپ-ينتەرنات بولعان سوڭ وندا ءبىلىم الۋ, تاما­عىڭ, بارلىعى تەگىن – راحات. بىزدەر, ەسىمحان, شايمەردەن, قوس ەر­كىن, باكون, ساۋلە, تاعى باسقالار “بيىل تو­عىزىن­شى سىنىپقا كىمدەر, قاي اۋىلدان بالالار كەلىپ وقۋعا تۇسەر ەكەن” دەپ اۋەس­تىكپەن قاراي­مىز. سول جىلى ۇلان اۋدا­نىنان بەكەن يبراەۆ, قايىرعازى قۇناپين, باۋىر­جان اكىراموۆ, ايتمۇحامبەت قاسىموۆ دەگەن ءتورت ورىمدەي شاكىرت قاتارىمىزدى تولىقتىردى. ول كەزدە مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ دي­رەك­تو­رى نەبارى 33 جاستاعى ءوزى كو­رىكتى, ءوزى ءانشى, ءبىلىمدى دە بىلىكتى ۋالياحمەت باي­دەل­دينوۆ بولاتىن. ءتا­جىريبەلى ۇستاز شاكىرت­تەردىڭ بوي­ىندا ادالدىق پەن ىزدەنگىش, ەڭ­بەك­س­ۇي­گىش قاسيەتتەرىنىڭ مول بولۋىنا ەرەك­شە كوڭىل بولەتىن. ول كەزدەگى جامبىل اتىن­داعى مەكتەپتىڭ اتاعى وبلىستى بىلاي قوي­ىپ, بۇكىل ەلىمىزگە دۇرىلدەپ تۇرعان. ءبىلىم ساپا­سى قانداي ەدى. مەكتەپتىڭ دومبىرا وركەس­ترىنە قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆا­توريانى بىتىرگەن قانىبەك الداشەۆ جەتەك­شىلىك ەتەتىن. ءجۇز ادامدىق حور, ۇرلەمەلى اسپاپتار وركەسترى, فوتو, سۋرەت سالۋ ءۇيىر­مەلەرىندە جۇزدەگەن وقۋشىلار جاتتىعاتىن. مەكتەپتىڭ جاس تالانتتارى جارما, ۇلان اۋدان­دارى مەن الماتىدا بىرنەشە مارتە ءوز ونەرلەرىن ورتاعا سالدى. ءبىز ايت­مۇ­حامبەت ەكەۋ­مىز مەكتەپتىڭ دوم­بىرا وركەسترىنە قا­تىستىق, مەن دومبىرادا, ايتان (سولاي اتاپ كەتتىك) باس دومبىرادا وينايتىن. مىنە, ءىز­دەنىم, شاكىرتتەرىن ۇيرەتۋدەن جا­لىق­پاي­تىن ۋالياحمەت اعانىڭ جۇرەگىمىزگە سالىپ كەت­كەن ونەگەسى قازىر دە جەمىسىن بەرىپ جاتىر. مۇنىڭ الدىندا جوعارعى تاي­­ىنتى اۋىلىنداعى سەگىز جىلدىق مەكتەپتى ۇزدىك تامامداعان ايتان بۇيىعى, از سويلەپ كوپ تىڭدايتىن, ءبىلىم الۋعا قۇشتارلىعى ەرەكشە بالا بولىپ شىقتى. ءالى ەسىمدە. توعىزىن­شى سىنىپتى اياقتار كەزدە ايتان ماعان ۆ. گيۋگونىڭ سوزىنە جازىلعان “شىن ادام عانا” دەگەن كريپتو­گرام­ماسىن كورسەتىپ, وسىنى وبلىستىق “كوممۋنيزم تۋىنا” جاريالاساق قايتەدى دەگەن ويىن جەتكىزدى. وندا دا باتىلى بارماي, جاسقانشاقتاپ, كۇبىرلەپ جەتكىزدى. گازەتتەرگە ماقا­لالار جازىپ جۇرگەن مەنى بەينەبىر كانىگى جۋر­ناليست دەپ ەسەپتەسە كەرەك. اقىرى ايتان­نىڭ سول كريپتو­گرام­ماسى گازەتكە جاريا­لاندى. بۇدان كەيىن دە ايتان وبلىستىق گازەتكە باۋىر باسىپ, وقتا-تەكتە ماقالالا­رىن گازەتكە جولداپ ءجۇردى. 1968 جىل! مەكتەپتى اياقتاعان جى­لى وقۋعا تۇسە الماي قالعان ەكەۋمىز ەندى ال­ماتىدا جولىقتىق. ايتمۇ­حامبەت قاسىموۆ قازمۋ-ءدىڭ فيلو­لوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستى. مەن جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەن­تىمىن. قاراشاڭىراق قانشاما ادام­داردىڭ باقىتىن اشتى دەسەڭشى. جۋر­ناليست بولۋدى ارمانداعان ايتا­نىمىز فيلولوگيا فاكۋلتەنىنە وقۋ­عا تۇسكەنىمەن, ءبىر بۇيرەگى بىزگە بۇرىپ تۇراتىن. بولاشاق جۋرنا­ليس­تەرمەن ءجيى حابارلاسىپ, ارالاساتىن. الايدا, ايتاننىڭ باعى اسىپ, جۇلدىزى جاندى. اتاقتى ۇستازدار بەيسەنباي كەنجەباەۆ, تەمىرعالي نۇرتازين, ماۋلەن بالاقاەۆ, مالىك عابدۋللين, كاكەن اقانوۆ, مىرزا­تاي جولداس­بەكوۆ, تۇرسىنبەك كاكىشەۆ, رىمعالي نۇرعاليەۆ ءتارىزدى الاش زيالىلا­رى­نىڭ سارقىتىن ىشكەن, سولاردىڭ جولىن جالعاستىرعان عالىمداردان لەكتسيا تىڭداۋ, وي ءبولىسۋ كىم كورىن­گەننىڭ ماڭدايىنا جازىلا بەرەتىن باقىت ەمەس. ايتان دوسىمىز ۋنيۆەر­سي­تەتتە ۇزدىك وقىدى, كونفەرەنتسيا­لاردا باياندامالار جاساپ, ۇستازدا­رىنىڭ كوزىنە ءتۇستى. اسىرەسە, ادەبيەت پەن تاريح دە­سە ايتان جانىپ تۇسەتىن. شەتەل كلاسسيك­تەرىنىڭ شىعارمالا­رىن سول كەزدىڭ وزىندە ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن, كىتاپحانالاردان شىقپاي­تىن. قازمۋ-دە وقىپ جۇرگەندە مگۋ-ءدىڭ تاريح فاكۋلتەتىن ۇزدىك بىتىرگەن جامپەيىس قاراعۇسوۆ دەگەن ۇستاز بىزگە ءدارىس وقىدى. ءبىلىمدى اعا­مىز بىزگە ۇرىسىپ, “اناۋ فيلولوگيا فاكۋلتەتىندەگى ايتمۇحامبەت قاسى­موۆ سياقتى تاريحتى نەگە تەرەڭ زەرت­تەپ, وقىمايسىڭدار” دەپ رەنجيتىن. كەرىسىنشە, فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە كۋرستاس دو­سى­­­مىز كاكەن قامزين مەن باقىتجان مايتانوۆتى جاقسى وقىعاندارى ءۇشىن ۇلگى ەتۋگە تىرىساتىن. قايران ستۋدەنتتىك شاق, قالاي جىلدام ءوتتى دە­سە­ڭىزشى! دوسىمىز 1970 جىلى جەنپي-ءدىڭ ماتەماتيكا فاكۋلتەتىندە وقيتىن گۇل­نازي اقاتايقىزىمەن شا­ڭىراق كوتەردى. گۇلنازي دە بىزدەن ءبىر سىنىپ تومەن وقىعان, كۇرشىمنىڭ قىزى. وقۋلارىن ۇزدىك بىتىرگەن جاس ماماندار ۇلكەن نا­رىن اۋدا­نىنىڭ پارامو­نوۆ­كا ورىس ورتا مەكتەبىنە قازاق ءتىلىنىڭ مۇعالىمى, ال جۇ­بايى ماتە­ماتيكا, فيزي­كا ساباقتارىنان ءدارىس وقي­تىن ۇستاز بولىپ ورنالاس­تى. ءبىر جىلدان كەيىن اي­تان مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ وقۋ ءىسى ءجو­نىندەگى ورىن­با­سارى بولىپ تاعايىندالدى. ال 1975-1977 جىلدارى كورشى الى­باي سەگىز­جىلدىق ورىس ءتىلدى مەكتە­بىنىڭ ديرەكتورى بولىپ جەمىستى قىزمەت اتقاردى. جۋرناليستيكاعا دەگەن قۇشتار­لىق, ادالدىق دوسىمىزدىڭ بۇيرەگىن سولاي قاراي تارتىپ تۇراتىن. 1977 جىلى ايتاندى وسكەمەندەگى پەد­كوللەدجدىڭ جاتاقحاناسى جانىنان جولىقتىرىپ قالدىم: “وڭقا, وبلىستىق گازەتكە قىزمەتكە الار ما ەكەن؟ ءوزىڭ دە سويلەسىپ كورسەڭشى. جازعان-سىزعاندارىمدى بەرەرسىڭ”, – دەدى ايتان. ارادا بىرەر ايدان كەيىن ول وبلىستىق گازەتتىڭ اۋىل شارۋا­شىلىعى بولىمىنە ادەبي قىزمەتكەر بولىپ ورنالاستى. ودان كەيىن پار­تيا تۇرمىسى بولىمىنە اۋىستى. ءما­دەنيەت, ونەركاسىپ بولىمدەرىن باس­قار­دى, جاۋاپتى حاتشى قىزمەتىنە دەيىن كوتەرىلدى. قاشاندا اسىپ-ساسپايتىن, ەكى ولشەپ ءبىر كەسەتىن, سىرباز دا اقىلدى دوسىمىز 1997 جىل­عى شىلدەدەن گازەتتىڭ باس رەداك­تو­رىنىڭ ورىنباسارى, سوڭعى ەكى جارىم جىلدان بەرى باس رەداكتورى قىزمەتىن جەمىستى اتقارىپ كەلەدى. تاريح پەن ادەبيەتتى قاتار ۇناتاتىن ايتاننىڭ مىنا ەرلىگى جايلى قالاي ايت­پاسقا؟ قازاقتىڭ تۇڭعىش اسكەري ۇشقىشى, جەرلەسىمىز, مارقاكول مەن زايساننىڭ ءتول تۋماسى جاقىپبەك مالدىباەۆتىڭ ەسىمى كومەسكىلەنىپ كەتكەن. ونىڭ ەرلىگى مەن ورلىگىن تەرەڭ زەرتتەپ, ماسكەۋ مەن رەسەيدىڭ بىرنەشە قالالارىنىڭ شاڭ باسقان مۇراعاتتارىندا ۇزاق ۋاقىت وتىرۋعا تۋرا كەلدى. اقىرى وزىنە قاجەت قۇ­­جات­تاردى تاۋىپ, ونى جارىققا شى­عاردى. شىن مانىندە جاقىپبەك اعامىزدىڭ قازاقتىڭ تۇڭعىش اسكەري ۇشقىشى ەكەنىن دالەلدەدى. ول جاي­لى ماقالاسى قازاق ۇلتتىق ەنتسي­كلوپەدياسىنىڭ 6-تومىنا ەنگىزىلدى. وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن زاي­ساندىقتار ايتاندى ارنايى شاقىر­تىپ, بالاعازى دەگەن يپپودرومدا قا­لىڭ جۇرتشىلىقتىڭ كوزىنشە جۋرناليسكە قۇرمەت كورسەتىپ, يىعىنا شاپان جاۋىپ, تۇلپار مىنگىزگەن كەزدە قالامگەر قارىمىنىڭ جەمىسىن بەرە باستاعانىنا ريزا بولعانبىز. بۇدان كەيىن ايتانعا كۇرشىمدىكتەر قۇرمەت كورسەتتى. شەڭگەلدى اۋىلىنداعى مەك­­تەپ­كە باتىر ۇشقىشتىڭ ەسىمىن بەر­گىزۋگە دە مۇرىندىق بولعان, ادال دو­سى­مىز. ول ول ما, وسكە­مەندەگى ابى­لاي كەتكەن كەنتى ماڭىندا ج.مال­دى­باەۆقا ارنالعان ەسكەرتكىش تاق­تا­نىڭ ورناتىلۋىنا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. جۋرناليست كوپ جۇرەدى, كوپ كو­رەدى, ويعان-تۇيگەندەرىن قالامىمەن جىرلايدى دەسەك, ايتاننىڭ كوپ­شى­لىك بىلە بەرمەيتىن جاقسى قاسيەتتەرى از ەمەس-اۋ. بۇدان شيرەك عاسىر بۇ­رىن ارمەنيانىڭ سپيتاك قالا­سىندا كۇشى 9 باللعا جەتكەن سۇمدىق ءزىلزالا بولعان كەزدە جۋرناليست ءوزى سۇرانىپ, بىردەن اپات ايماعىنا ۇشىپ كەتتى. سپيتاكتىڭ توعىز قاباتتى ۇيلەرىن سالعان كەزدە قۇيماتاس ەمەس, بال­شىقتى پايدالانعاندارى كوزگە ۇرىپ تۇردى. ساپاسىز سالعان ءزاۋلىم ۇيلەر ءبىر ساتتە جەرمەن-جەكسەن بولدى. قازا تاپقان ادامدار سانىندا شەك جوق. سونىڭ ءبارىن كوزبەن كورگەن قالامگەر ەلگە ورالعان سوڭ وچەركتەر توپتاماسىن تىزبەلەپ, گازەتكە جاريا­لاي باستادى. ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ىستىق سەزىمى, تۋىستىعى جوعال­ماعان ەكەن, ايتاننىڭ ماقالاسىنان كەيىن ءىرى كاسىپورىندار باسشىلارى مەن ءتىپتى قارا­پايىم ادامدار رەداك­تسياعا كەلىپ, ارنايى اشىلعان ەسەپ­-شوت­قا قارجى اۋدارا باستا­دى. التاي­دىڭ التى ايعا سوزىلاتىن قاقاعان قىسىندا وندىرىستىك كولەمدە ءجۇزىم وسىرگەن د. پانكراتەۆتى, سوناۋ 1915 جىلعى احمەر اۋىلىنداعى تۇڭعىش قازاق قىزدارى مەكتەبىنە ۇستازدىق ەتكەن عايسا ايازباەۆتى, العاشقى ديپكۋرەر ليديا تاۋەر سياقتى تاريحي تۇلعالاردى وبلىس قانا ەمەس رەسپۋب­ليكا وقىرماندارىنا دا تانىستىر­عان قا­لامگەر قارىمىنا كوپشىلىك جوعارى باعاسىن بەرگەن دە. قالانىڭ رامىزدەرىن بەكىتكەن كەزدە وسكەمەننىڭ “ۋست-كامەنوگورسك” بولىپ بەكىتىلىپ كەتكەنىنە اشۋ شا­قىرىپ, گازەتكە وتكىر سىن جازىپ, ارتىنان ەكى تىلدە جازىلۋىنا ايتان دوسىمىز ىقپال ەتكەن. قازاقستان جازۋشىلار جانە جۋر­ناليستەر وداقتارىنىڭ ءمۇ­شە­لەرى, “ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن”, “استانا­نىڭ ون جىلدىعى” مەدالدارىنىڭ يەگەرى, قر مادەنيەت قايراتكەرى ا.قا­سىموۆ بەس-التى كىتاپتىڭ اۆتو­رى. “التايدان ۇشقان اقيىق” اتتى كىتابى وسىدان ون جىل بۇرىن جا­رىق­قا شىقتى. وندا قالامگەر تۇڭ­عىش اسكەري ۇشقىش ج. مالدى­باەۆ­تىڭ ەرلىك جولدارى جايلى سىر شەرت­كەن, ءوزى زەرتتەگەن باي مۇراعاتتاردى ەنگىزگەن. بۇدان كەيىن “ارۋلار الەمى”, ء“ۇمىت پاتشالىعىنا ساياحات”, “قىزىل قىرعىننىڭ قۇربانى”, “تاريحي جول” اتتى كىتاپتارى جارىق كورىپ, وقىرماندارىنىڭ جوعارى باعاسىن الدى. ءوزى باسقارىپ جۇرگەن وبلىستىق “ديدار” گازەتى ەندى ءبىر جىلدان كەيىن 80 جىلدىق مەرەي­تويىن اتاپ وتپەك. العاش ريددەردە “جۇمىسشى” دەگەن اتپەن جارىق كورگەن گازەتتىڭ شىعۋ, ءوسىپ-وركەندەۋى جايلى ۇزاق ۋاقىت زەرتتەۋ جۇرگىزدى. وتكەن جىلى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ عى­لىمي كەڭەسىندە “شىعىس قازاقستان وبلىستىق گازەتىنىڭ قالىپتاسۋ, دامۋ كەزەڭدەرى” تاقىرىبىندا كانديدات­­تىق ديسسەرتاتسيانى ابىرويمەن قورعادى. جەتەكشىسى – عىلىم دوكتورى, پروفەسسور باۋ­ىرجان جاقىپ. ا.قا­سىموۆ س.امان­جو­لوۆ اتىنداعى شى­عىس قازاقستان مەملە­كەت­تىك ۋني­ۆەر­سيتەتى جۋرناليستيكا فاكۋل­تەتىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە دە ءدارىس وقىپ تۇرادى. – جۋرناليستيكا سالاسىندا قىز­مەت ەتكەنىمە 33 جىل ءوتىپتى. جان-جاعىما قاراپ, وي تاستاسام ءالى دە تىندىراتىن جۇمىس جە­تىپ ارتىلادى. ەكى جىل بۇرىن وبلىستىق “ديدار” جانە “رۋدنىي التاي” گازەتتەرى بىرىگىپ, حولدينگ دۇنيەگە كەلدى. بىلىكتى دە ءبىلىمدى وبلىس اكىمى بەردىبەك سا­پارباەۆ ءبىز­گە ءاردايىم كوڭىل ءبولىپ وتىرادى, حولدينگ باسشىسى بولىپ بەلگىلى اقىن, جازۋشى, “دارىن” مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ يەگەرى نۇرجان قۋانتاي ۇلى تاعاي­ىندالدى. نۇرجان ءىنىمىز گازەتتىڭ مازمۇنىن دا, بەدەرىن دە وزگەرتىپ, ەڭ باستىسى, وقىلاتىن گازەتكە اينال­دىردى. ادەبيەت, ونەر, اۋىل شارۋا­شىلىعى, ەكونوميكا بەتتەرى بەرىلىپ تۇرادى. قازىر اپتاسىنا التى, سەگىز بەتتەن ءۇش رەت شىعامىز, تارالى­مى­مىز جيىرما مىڭعا تايادى. گازەت – حالىقتىڭ كوزى, ايناسى دەسەك, سول ءۇردىستى جالعاستىرۋ ماقساتىمىز – دەيدى ايتان دوسىمىز. ايتان مەن گۇلنازي بالالارىنا جوعارى ءبىلىم بەرگەن, ۇرپاق ءتار­بيەسىنە كوڭىل بولەتىن وتباسى. ۇلكەن قىزدارى الما الماتىداعى يۋسايد-تىڭ قازاقستاندا شاعىن كاسىپ­كەر­لىكتى دامىتۋ باعدارلا­ماسىنىڭ ديرەك­تورى. ۇلى ەربول قۇرىلىس, كولىك سالا­سىن­دا قىزمەت ەتەدى, ودان ەرنار دەگەن نەمە­رە­لەرى ءوسىپ كەلەدى. كەنجە قىزى ايگۇل اعىلشىن ءتىلىنىڭ مامانى, “كازا­توم­پرومدا” قىز­مەتتە. مىنە, ۇستاز, قالامگەر, عالىم, جۋر­نا­ليست 60-تىڭ اسقارىنا شىق­قان ايت­مۇحامبەت قاسىموۆ دوسىمىز ەلى­نە ابىرويلى, ارداق تۇتاتىن ازامات. وڭداسىن ەلۋباي, وسكەمەن.