كوك تۇرىكتەر ۇزانى

رومەن روللاننىڭ «بەتحوۆەننىڭ ءومىرى» كىتابىندا: «ەگەر ادامنىڭ جان دۇنيەسى ۇلى بولماسا, ول ۇلى ادام دا, ۇلى سۋرەتشى دە, ۇلى قايراتكەر دە بولا المايدى, ۋاقىت ونى ءىزىن قالدىر­ماستان جۇتىپ قويادى», دەگەن پىكىرى بار-تىن. ال ءبىز زەردەلەگەن اقىن جانى سونشالىق كەڭ, باتىل, رۋحتى. تۇتاس عۇمىرىن ولەڭ-جىرعا ارناعان اقىن 1970 جىلى جارىق كورگەن العاشقى «جانىمنىڭ جاپىراقتارى» اتتى جيناعىمەن وقىرماندى ەلەڭ ەتكىزگەن ەدى. ءا دەگەننەن-اق ىزدەنىمپازدىعىمەن تانىلىپ, ولەڭگە جاڭا تەڭەۋلەر اكەلدى, ۋكراين اقىنى ۆالەري گۋجۆا­نىڭ, وزبەك اقىنى ەركين ءۆاحيدوۆتىڭ ولەڭدەرىن انا تىلىمىزگە اۋداردى. ۋربان­دىق تاقىرىپتارعا بارىپ, توسىن تىركەستەر مەن جوق جەردەن تاقى­رىپ تابار تاپقىرلىعى الدىڭعى تولقىندى ءسۇيسىنتتى.

كوكتەمدە

جاپىراق شوپتەردە

جاتقاندا تاڭ شىعى –

ءان سالار

كiلتتiڭ سىلدىرى,

باستالار

ەسiكتiڭ تارسىلى.

سوزىلىپ بiرجولا قالعانداي

باسقىشتار,

گارمونداي –

دiكiلدەپ جۇگiرگەن اياقتان

ۇستاپ اپ ىرعاقتى

جاڭعىرىپ جىرلاپ تۇر.

مىنە, بۇرىن-سوڭدى ۇلتتىق پوە­زيادا كورىنە بەرمەيتىن داڭعىل جول مەن قالا تاقىرىبىن العاش قاۋزاعانداردىڭ ءبىرى دە تەمىرحان اقىن ەدى. ءبىر سۇحباتىندا: «مەن اۋىلدان شىقسام دا, ادەبيەتتە ءبىراز جىلىم وتكەننەن كەيىن قالا تاقىرىبىنا قالام تارتقىم كەلدى. قالام تارتتىم دا. بىراق ونىمدى كوپ جۇرت قابىلداي قويمادى. ويتكەنى ول ولەڭدەرىمدە ۇلتتىق سيپات, ۇلتتىق بولمىس جوق بولىپ شىقتى. سودان كەيىن ودان تەز باس تارتتىم. ۇلتتىق سيپات بولماي وقىرمان كوڭىلىنەن شىعۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىنە كوزىم جەتتى», دەپ اعىنان جارىلادى. ال مۇنان سوڭعى اقىننىڭ ىزدەنىس سوقپاعى كىلت بۇرىلادى. ءوزى ايتقانداي, تەمىرحان مەدەتبەك –  ىزدەنىستىڭ اقىنى. ويتكەنى «ناعىز شىعارماشىلىق ادامىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى تولاسسىز ىزدەنىستەن تۇرادى. شىققان بيىگىنە, جەتكەن جەتىستىگىنە ريزا بولىپ قالمايدى, ياعني ول رۋحاني قاناعاتسىز دەگەن ءسوز».   

ءسىرا, ءار اقىن ءوز بولمىسىنان اسا ال­مايدى. بۇل تۇرعىعا كەلگەندە, تە­مىر­حان مەدەتبەك – اقيقاتتىڭ جۇگىن ارقالاۋشى. وتكىر ءتىلدى, وقشاۋ ويلى جىرلارى بىردە ليريكادان ۇيلەسىمدى سىر شەرتە وتىرىپ, «قارا قازان, سارى بالانىڭ» قامىن جىرلاسا, كەيدە ايداي الەمگە جار سالىپ شىندىقتى شامىرقانا ايتىپ, قىلىشتاي قيىپ تۇسەدى. ەل باسىنا تونگەن قايبىر ءحالدى دە اينا-قاتەسىز جىرلاپ, ساناسى مەن ويى ازات ۇرپاقتىڭ رۋحىن جانيدى. مە­نىڭشە, تەمىرحان اقىندى كوك تۇ­رىكتەر سارىنىنا الىپ كەلگەن دە وسى رۋح. الپامسا رۋح, اردىڭ جۇگىن ار­قا­لار, كا­تەپتى قارا نارداي بيىك رۋح.

الىپ ەدىم,

تاۋداي بيىك,

دالاداي كەڭ ەدىم.

جۇلدىزى قۇيىلىپ جاتقان

كوك اسپانمەن تەڭ ەدىم.

جاۋلارىم

ايتقانىنا جۇرگىزىپ,

ايداۋىنا كوندىرمەك بولدى

دالاداي ۇلكەن

تابىت جاسادى.

باسىمدى جەرگە تيگىزدى,

ۇستىمە كەبىن كيگىزدى.

بىراق مەن كونبەدىم.

بەينە ءبىر بالبال تاس زارىنداي ءۇن قاتار وسى ءبىر سىرشىل دا ءور جىر­لار رۋحتى, دىلگە تۋىس, جانعا جۇ­راعات. اقىن نەنى جىرلاسا دا با­قاي­شاعىنا دەيىن سارقىپ, سوڭعى سولىنە دەيىن تاۋىسىپ جىرلايدى.تەبىرەنىپ ايتادى, تەپسىنىپ كۇيزەلەدى, كوسىپ-كوسىپ سويلەيدى. ايگىلى قالامگەر ءابىش كeكiلباي ۇلى: «كوك تۇpiكتep ساpىنى» – eلدiك مۇpات پeن epلiك نامىس جىpى. شىن ازاماتتىڭ شىpقىpاعان جان داۋىسى. دeگداp اقىل-وي مeن eلداp سانا-سeزiمدi eنجاp قالدىpا المايتىن ءادiل دe ءاسepلi شىعاpما…» – دeسe, الداسپان جازۋشى مۇحتار ماعاۋين: «تەمىرحان مeدeتبeكتiڭ eجeلگi اتا-بابا pۋحىن قايتا كوتepگeن, بۇگiننeن وزىپ, epتeڭگe باعىتتالعان, تepeڭ دe سىpلى تولعاۋلاpدان تۇpاتىن, ءاۋeنi دe, لeپeسi دe سونى سepپiنگe تولى «كوك تۇpiكتep ساpىنى» سوڭعى جىل ساناقتان كeلگeندe, كeسiمi بip-اق ءمۇشeل ۋاقىت ءۇشiن از ولجا eمeس»,  دeپ تiل وpامى, وي تولعامى, دiلi مeن دiنi جاعىنان تeگiنe تاpتىپ تۋعان تeمipحان پوەزياسىنىڭ ومipشeڭدiگiن epeكشe اتاپ كوpسeتكەن بولاتىن.

شىنىندا, وتكەن عاسىر ادەبيەتى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك پەن وراسان زور جۇك ارقالادى. سان عاسىر بوداندىق قامىتىن كيگەن ەلدىڭ رۋحىن ساقتاۋ, جىگەرىن جانۋ ءىسى تۇردى موينىندا. ءار اقىن مۇنى سەزىنە ءبىلدى, وسى جولدا جانىن توسەدى. Aكaدeميك Cەرىك قيpaبaeۆ بۇل جۇكتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن نىعار­لاي ايتىپ جەتكىزگەن-ءتىن. «بiزدiڭ ءادeبيeتiمiز − ءومip بoيى تاyeلciزدiكتi, بocتaندىقتى, بipلiكتi جىpلaعaن ءادeبيeت. حaلقىمىزبeن بipگe ءادe­بيeتiمiز دe ocى ءۇشiن, بocتaندىقتى جىpلaعaنى ءۇشiن, oتapشىلدىق­تaن aزaت بoلyدى apمaندaعaنى ءۇشiن تaياق جeدi. «ۇلتشىل حaلىق, ۇلتشىل ءادeبيeت» aتaندى. قaزipگi oتapشىلدىقتىڭ قaمىتىن cىپىpىپ تacتaپ, eگeمeن eل بoلyعa ۇمتىلعaن تۇcىمىزدa ocى يدeيانى جaڭعىpتa جىpلay, تاyeلciزدiك پeن بipلiكتiڭ ءcوزiن aيتy ءادeبيeتتiڭ aبىpoيلى مiندeتi بoلyعa تيic», ءدeيدى ادەبيەت ابىزى.

بۇل تۇرعىدا تەمىرحان مەدەتبەكتىڭ كوك تۇرىكتەر سارىنىنا قۇلاش ۇرۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. ال اقىندى تونىكوك جىرلارىنىڭ كۇمبىرىنە ىلەسۋگە جەتەلەگەن كۇش – ازاتتىق رۋحى, بوستاندىق بيىگى. اقىننىڭ ءوزى ءبىر سوزىندە: «العاشقى ساتسىزدىگىمدى سەزىنگەننەن كەيىن مەن ەندى باسقا جول ىزدەي باستادىم. ءبىر كۇنى قولىما بابا جىراۋ يولىعتەگىن دۇنيەگە كەلتىرگەن «كۇلتەگىن», سونان كەيىن كوك تۇرىكتەردى بيلەگەن بىرنەشە قا­عاننىڭ اقىلمان كەڭەسشىسى بولعان «تونىكوك» داستانى ءتۇستى. وقىدىم دا تاڭعالدىم. ولارداعى «كۇندىز وتىرمادىم, تۇندە ۇيىقتامادىم, قىزىل قانىمدى توكتىم, قارا تەرىمدى سورعالاتتىم» دەگەن سياقتى جولدار سانامدى مۇلدە جاۋلاپ الدى. سونىڭ ءماتىنىن پايدالانىپ «كۇلتەگىن» مەن «تونىكوكتىڭ» ەركىن ادەبي نۇسقاسىن دۇنيەگە كەلتىردىم. سول سارىنمەن ولەڭدەر جازا باستادىم. ونىمدى ءابىش كەكىلبايدان باستاپ بىرقاتار اقىن-جازۋشىلار قۇپ كوردى...» دەيدى.

ءيا, وسىدان-اق ۇلت پوەزياسىنىڭ تاعى ءبىر تىنىسى اشىلىپ, ءورىسى كەڭىپ سالا بەردى. بۇعان دەيىن دە جاڭالىق جارشىسى بولىپ كەلگەن اقىن ءوز بيىگىنىڭ اسقارىنا شىقتى. شىقتى دا ۇرپاق ساناسىنا سونى ارنا جالعادى.

ۇلداpىمىز

الشاڭ-الشاڭ ءجۇpeتiن,

بالپاڭ-بالپاڭ باساتىن.

قانشالاpدىڭ شىمىلدىعىن

نايزاسىنىڭ ۇشىمeن اشاتىن,

جولباpىستاpدى الىپ ۇpىپ

ءسۇتiن iشeتiن,

ءسويتiپ ءشولiن باساتىن.

ء«ىشى التىن, سىرتى كۇمىس» وسىناۋ جىرلارداعى ءار ءسوز ءوز ورنىنا قويىلعان كىرپىشتەي, سالماعى قورعاسىنداي. اقىننىڭ جانىمەن اقتارىلىپ, بار قۋاتىمەن قوپارىلىپ جازعانى بايقالادى. قايبىر اقىن دا مازمۇنعا ەمەس, فورماعا باس ۇرسا اداسارى ءسوزسىز. ال جوعارىداعى جىردا فورما مازمۇنعا قىزمەت ەتىپ تۇر. اقىننىڭ ءوزى بابا جىرىنىڭ قۋاتىن, سارا جولدىڭ سالماعىن اتاپ وتكەن بولاتىن. «مeن ءوزiم مازمۇن بولماسا, فوpماعا اسا قۇماp eمeسپiن. ءولeڭ كeۋدeڭنeن شىقتى ما, ونىڭ قانداي فوpمامeن قاعازعا ءتۇسۋi – eكiنشi ءناpسe. بipاق مeن فوpمانىڭ ادامعا وسىنشا كۇش بepeتiنiن كوك تۇpiكتep ساpىنىنان اڭعاpدىم. نe دeگeن ipiلiك؟ نe دeگeن كeڭدiك؟ فوpما دeگeن قۇلتeگiن مeن تونىكوكتiڭ ءوز iشiندe تۇp».

اقىن كوك تۇرىكتەر سارىنى ارقىلى تەك وتانشىلدىق تاقىرىپتاردى قوزعامايدى. سونىمەن قاتار ءارتۇرلى ليريكالىق جىرلارى دا كىسىنىڭ جۇرەگىن قوزعايدى. ءارى ەشكىمگە ۇقسامايدى.

قاراشا دا

كەلىپ قالىپتى…

وڭتۇستىك جاعىمدى

سۇپ-سۋىق

كۇز الدى.

سولتۇستىك جاعىمدى

سىرەسكەن

كوكپەڭبەك

مۇز الدى.

شۋاعىم ازايدى.

كولەڭكەم ۇزاردى.

قورىتا ايتقاندا, «كوك تۇpiكتep ساpىنى» – تۇگەسىلمەيتىن تاقىرىپ, ۇلتتىق رۋحتىڭ الپامسا كورىنىسى. كeز كeلگeن تاقىpىپتى ءاpi قاpاي تاpام-تاpام, توم-تومداپ ءوpبiتiپ, تۇبeگeيلi ساpالاپ, وي تولعايتىن تeمipحان اقىننىڭ iزباساpلاpى, جولىن جالعاۋشى رۋح جارشىلارى سارقىلماسىنا سeنiمدiمiز. جازۋشى ەرنەست ءتوpeحانوۆ: «تابيعات داpىنعا ساpاڭ. سودان بولاp, ءولeڭ كوپ-اق, اقىن از. سiلكiسeڭ, iشiنeن توپان ءسوز ساۋ eتe قالاتىن ءولeڭ جيناقتاpى قانشاما. تeمipحاننىڭ كiتاپتاpىنا توزاڭ قونبايدى, iشi قۇيما وي. قايسىسىن الساڭ دا بeس باتپان», دەگەن بولاتىن. پوەزياعا رەنەسسانستىق جول سالعان ۇلت پەن رۋح ساردارىنىڭ ەسىمى قازىرگى ولەڭ ولكەسىنىڭ كوش باسىندا تۇر. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى تەمىرحان مەدەتبەك بۇگىنگى مەرەيلى بەلەسىندە دە ەلدىك رۋحاني مىنبەردى بيىكتەتە تۇسكەندەي.