ەنەرگەتيكالىق دامۋ: كەلەشەككە ناقتى سەنىم

ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىك – ستراتەگيالىق باسىمدىق

ەلدى ءوز ەنەرگورەسۋرستارىمەن قام­تاماسىز ەتۋ جانە سەنىمدى رەزەرۆ قۇرۋ – جاي عانا مىندەت ەمەس, بۇل – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى. تۇتىنۋدىڭ ارتۋى, ونەركاسىپ پەن قالالاردىڭ قارقىندى دامۋى تۇراقتى ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قازاقستان ءوز ەنەرگەتيكالىق بولاشاعىن ءوزى باسقارۋى كەرەك. وسى ماقساتتا ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى 2035 جىلعا دەيىنگى سالانى دامىتۋ جونىندە اۋقىمدى جوسپار ازىرلەدى. ول قوسىم­شا 26 گۆت گەنەراتسيالاۋ قۋاتىن ىسكە قوسۋدى كوزدەيدى. بۇل – جاي عانا ساندار ەمەس, ناقتى جوبالار: جاڭا ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ, قولدانىستاعى نىسانداردى جاڭعىرتۋ جانە وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ. 2024 جىلى 770 مۆت-تان اسا جاڭا قۋات كوزدەرى ىسكە قوسىلدى. الداعى ەكى جىلدا بۇل كورسەتكىش تاعى 3 گۆت-قا, 2029 جىلعا قاراي 6,6 گۆت-قا ارتادى. بۇل ءوسىپ كەلە جاتقان سۇرانىستى قاناعاتتاندىرىپ قانا قويماي, قاجەتتى تۇراقتىلىق قورىن دا قالىپتاستىرادى.

يننوۆاتسيا – تيىمدىلىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ كىلتى

ەلىمىز تۇراقتى دامۋ جولىندا بەرىك تۇر. 2060 جىلعا قاراي كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ – سانالى تاڭداۋ, ول ەلدىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى دامىتۋ ستراتەگياسىن ايقىندايدى. كومىردىڭ باي قورى جاڭا قاعيدالار بويىنشا پايدالانىلادى. «تازا كومىر» تەحنولوگيالارى, مىسالى, كومىرتەكتى ۇستاپ قالۋ جانە ساقتاۋ, گازداندىرۋ ادىستەرى تيىمدىلىكتى ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكپەن ۇيلەستىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. كۋرچاتوۆتا ەڭ وزىق سۇزگىلەۋ جانە كومىرقىشقىل گازىن ۇستاۋ جۇيەلەرى قولدانىلاتىن بىرەگەي كومىر ەلەكتر ستانساسى سالىنادى. وسىنداي جوعارى تەحنولوگيالىق جوبالار ەلدىڭ باسقا وڭىرلەرىندە دە جۇزەگە اسىرىلماق.

سونىمەن قاتار جاڭارتىلاتىن ەنەرگەتيكا قارقىندى دامىپ كەلەدى. كۇن, جەل, سۋ – سارقىلمايتىن قۋات كوزدەرى, ولاردىڭ وتاندىق ەنەرگەتيكالىق بالانستاعى ۇلەسى ارتا بەرمەك. قازىردىڭ وزىندە كۇن جانە جەل ەلەكتر ستانسالارى سالىنىپ جاتىر, وزىق تەحنولوگيالار ەنگىزىلۋدە. 2025 جىلى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ (جەك) جالپى قۋاتى 450 مۆت-تان اساتىن جاڭا نىساندار ىسكە قوسىلادى.

اتوم ەنەرگەتيكاسى – ستراتەگيالىق تاڭداۋ

اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ – تەحنولوگيالىق كوشباسشىلىققا, ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋعا جانە جاھاندىق كليماتتىق مىندەتتەردى شەشۋگە جول اشاتىن باتىل قادام. العاشقى اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ ورنى رەتىندە الماتى وبلىسى تاڭدالدى. جوبالىق جۇمىستار قولعا الىندى, ەڭ سەنىمدى جانە قاۋىپسىز تەحنولوگيالار قاراستىرىلىپ جاتىر. بىراق العاشقى ستانسا – تەك باستاما. ماقسات – ۋران وندىرۋدەن باستاپ, وتىن ءوندىرىسى, وزىق عىلىمي زەرتتەۋلەر, يادرولىق مەديتسينا جانە جوعارى بىلىكتى ماماندار دايارلاۋعا دەيىنگى ارالىقتاعى بارلىق كەزەڭدى قامتيتىن يادرولىق كلاستەر قۇرۋ.

«قازاتومونەركاسىپ» – الەمدەگى ۋران ءوندىرىسىنىڭ مويىندالعان كوشباسشىسى, ال ءبىزدىڭ عىلىمي الەۋەت حالىقارالىق ارەنادا جوعارى باعالانادى. ەلىمىزدە يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى بارلىق حالىقارالىق ستاندارت قاتاڭ ساقتالادى جانە بۇل باعىتتاعى جۇمىستار اەحا-مەن تىعىز ىنتىماقتاستىقتا جۇرگىزىلەدى.

قۋات كوزدەرى – حالىق يگىلىگى ءۇشىن

گاز سالاسىن دامىتۋ – ىشكى قاجەت­تىلىكتەردى قامتاماسىز ەتۋ عانا ەمەس, ەكسپورتتىق مۇمكىندىكتەر مەن الەۋ­مەتتىك ءال-اۋقاتتىڭ ماڭىزدى فاكتورى. گازبەن قامتۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ بو­يىنشا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر, اسىرەسە جامبىل, الماتى جانە جەتىسۋ وبلىستارىندا. گاز تاسىمالداۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ جانە جاڭا گاز قۇبىرلارىن سالۋ ارقىلى وتكەن جىلى 300 مىڭنان استام ادام تابيعي گازعا قول جەتكىزدى. تۇراقتى گازبەن جابدىقتاۋ وڭىرلەردىڭ ونەركاسىپتىك دامۋىن دا ىنتالاندىرادى. وڭتۇستىك ايماققا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ, وندا «جاسىل» ەنەرگەتيكا مەن بۋ-گاز قوندىرعىلارى سالاسىندا اۋقىمدى جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. سولاردىڭ ءبىرى – تۇركىستان وبلىسىندا زاماناۋي ەلەكتر ستانساسىن سالۋ. جوبانى 2026 جىلى اياقتاۋ جوسپارلانعان.

وڭتۇستىك قازاقستاندى جانە ونەر­كاسىپ­تىك تۇتىنۋشىلاردى تۇراقتى گازبەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بەينەۋ – بوزوي – شىمكەنت (ببش-2) ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنىڭ ەكىنشى جەلىسىن سالۋ جۇمىستارى تاياۋ ارادا باستالىپ, 2026 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اياقتالۋعا ءتيىس.

تسيفرلاندىرۋ – بولاشاق ەنەرگەتيكاسى

قازىرگى زامانعى ەنەرگەتيكانى تسيفر­لىق تەحنولوگيالارسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. بىزدە ينتەللەكتۋالدى جەلىلەر (Smart Grids), ەنەرگيا تۇتىنۋدى باسقارۋ جۇيەلەرى جانە باسقا دا «اقىلدى» شەشىمدەر بەلسەندى تۇردە ەنگىزىلىپ جاتىر. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ احۋالدىق-تالدامالىق ورتالىعى ىسكە قوسىلدى, ول ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە سالانىڭ بارلىق نىسانىنداعى جاعدايدى قاداعالاۋعا, جەدەل ارەكەت ەتۋگە جانە ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ەنەرگەتيكالىق كەشەننىڭ الدىندا اۋقىمدى ءارى جاۋاپتى مىندەتتەر تۇر. ەنەر­گەتيكا سالاسى ماماندارىنىڭ كاسى­بي شە­بەر­لىگىنىڭ, مەملەكەت باسشىسى مەن ءاربىر ازاماتتىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىن­دا بۇل مىندەتتەردى ورىنداۋعا تولىق سە­نىم بار. قازاقستاندا زاماناۋي, سە­نىم­­دى, تۇراقتى جانە ءتيىمدى ەنەرگەتي­كا­لىق جۇيە قۇرىلادى. بۇل جۇيە ەلدىڭ وركەن­دەۋى­نىڭ بەرىك نەگىزىنە اينالىپ, جاھاندىق ەنەر­گەتيكالىق قاۋىپسىزدىككە ءوز ۇلەسىن قوسادى.

الماسادام ساتقاليەۆ,

ەنەرگەتيكا ءمينيسترى