تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ايمان مەدەۋبايقىزىمەن العاش 2003 جىلى ماۋسىم ايىندا مەركى عيباداتحاناسىنداعى (جامبىل وبلىسى مەركى اۋدانى) ارحەولوگيالىق ءىس-شارا بارىسىندا تانىستىم. م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى تاريح فاكۋلتەتىنىڭ 10 ستۋدەنتى كۇندىز وسى ەسكەرتكىشكە زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, كەشكىسىن الاۋدى القاقوتان اينالا وتىرىپ, ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى ايمان مەدەۋبايقىزىنىڭ ءدارىسىن تىڭدايمىز. ول ءبارىمىزدى ءبىر شولىپ شىعىپ: «مىنا ءبىز زەرتتەپ جاتقان ەسكەرتكىشتەر – باتىس تۇرىكتەردىڭ نەگىزىن قالاعان «بەس تايپا دۋلۋ», «بەس تايپا نۇشەبي» اتالاتىن ەجەلگى «ون وق» حالقىنىڭ مۇرالارى. ەرتەدە تۇرىك قاعانى ءاربىر تاعايىندالعان بەكتىككە بيلىكتىڭ نىشانى رەتىندە ءبىر-ءبىر وقتان (جەبە) تاراتىپ, ولاردى «ون وق ەلى» دەپ اتاپتى. ولار سوناۋ التايدان قارا تەڭىزگە دەيىنگى ۇلان-عايىر ايماقتا باتىس تۇرىك قاعاناتى اتتى ۇلكەن مەملەكەت قۇرۋعا ۇلەس قوسقان», دەپ ءدارىسىن جالعاي تۇسەتىن. ءبىز سوندا ۇستازىمىزدىڭ تەرەڭ بىلىمىنە, قىزىعى مەن قيىندىعى قاتار جۇرەتىن ارحەولوگ ماماندىعىن تاڭداعانىنا قىزىعا قاراۋشى ەدىك.
ەڭبەك جولىن 1985 جىلى مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەيىندە عىلىمي قىزمەتكەر رەتىندە باستاپ, سول جىلدىڭ سوڭىندا ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ ورتاعاسىرلىق ارحەولوگيا بولىمىنە اۋىسادى. 1991 جىلى ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى قىزمەتىن سوندا جالعاستىرادى. ارحەولوگيا ينستيتۋتىندا «تۇرىك مۇراسى» ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسىنە دەيىن وسەدى. كەيىن عالىمدىق جولىن ۇستازدىقپەن ۇشتاستىرىپ, شاكىرت تاربيەلەپ, جوعارى ءبىلىم سالاسىنىڭ دا بيىگىن باعىندىرادى. قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە, ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە, تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە پروفەسسور بولدى. پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىندا ءبولىم مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن جەمىستى اتقاردى.
پروفەسسور ايمان دوسىمباەۆا – تاريح پەن ارحەولوگيانى, ەتنولوگيا مەن ميفولوگيانى سالىستىرا زەرتتەپ, تۇركولوگيا عىلىمىنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتكەن عالىم. ونىڭ زەرتتەۋ نىساناسى قازاق حالقىنىڭ ەتنوستىق قالىپتاسۋىنا ۇلەس قوسقان ەجەلگى ۇيسىننەن باستاپ, تۇرىك, تۇرگەش, قاراحان جانە قازاق حاندىعىنا دەيىنگى ارالىقتاعى تۇتاس داۋىرلەردى قامتيدى. عالىم الدىمەن ك.اقىشەۆ, گ.كۋشاەۆ سىندى اعا بۋىن عالىمداردىڭ ىزىمەن جەتىسۋ وڭىرىندەگى بەرىكقارا, بەسشاتىر, قىزىلاۋىز, جۋانتوبە, قادىرباي, وتەگەن, قىزىل ەسپە, شورماق, ت.ب. بەلگىلى-بەلگىسىز تالاي قورعاندى اشىپ, ولارعا تيپولوگيالىق تالداۋ جاسادى. وسى ىزدەنىستەرىنىڭ ناتيجەسىندە 1998 جىلى جەتىسۋداعى ءۇيسىن ەسكەركىشتەرىنە قاتىستى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن جوعارى دەڭگەيدە قورعاپ شىقتى.
عالىم بۇدان كەيىنگى ىرگەلى جۇمىسىندا باتىس تۇرىك قاعاناتىنا ءتان مەركى, جايسان, قۇماي مادەني مۇرالارىنا قاتىستى زەرتتەۋ جۇرگىزدى. مۇندا قازاقستان مەن شىعىس ەۋروپاداعى عيباداتحانالار مەن تاس مۇسىندەردى قاراستىرىپ, تۇرىك-قىپشاق مادەنيەتىن جانە اتالعان حالىقتاردىڭ ىزىمەن قۇرىلعان قازاق حالقىنىڭ ەتنومادەني بايلانىستارىن ساباقتاستىقتا زەردەلەدى. بۇل رەتتە شىعىس ارەالداعى (التاي) تۇرىكتەردىڭ ەسكەرتكىشتەرىمەن بايلانىستى زەرتتەۋلەرى, عىلىمي تۇجىرىمدارى دا ۇتىمدى شىققانىن ەرەكشە ايتۋىمىز كەرەك. ءيىن قاندىرىپ جازعان دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسى «جەتىسۋداعى ورتاعاسىرلىق تۇرىكتەردىڭ ءداستۇرلى دۇنيەتانىمى» دەپ اتالدى.
ارينە, ايمان مەدەۋبايقىزىنىڭ بىلىكتى عالىم, كورنەكتى ارحەولوگ رەتىندە قالىپتاسۋىنا اعا بۋىن عالىمداردىڭ جاناشىرلىق اقىل-كەڭەسى ىقپال ەتكەنى ءسوزسىز. اسىرەسە بەلگىلى قىپشاقتانۋشى-عالىم سەرجان احىنجانوۆ, ارحەولوگ-عالىم ەلەونورا نوۆگورودوۆا, ايگىلى سينولوگ يۋري زۋەۆ سىندى مايتالمان مامانداردىڭ قامقورلىعى, ولاردىڭ ءجون سىلتەپ, باعدار بەرۋى عالىمنىڭ بولاشاعىنا داڭعىل جول اشتى. ال بەلگىلى ارحەولوگ-اكادەميك كەمەل اقىشەۆ: «ايمان, سەنى ۇلتتىق باعىتتا قولدايتىن, جاناشىر اعاڭ وسى كىسى», دەپ ايگىلى تۇركولوگ-ادەبيەتتانۋشى مىرزاتاي جولداسبەكوۆكە اماناتتاپ تابىستاۋى عالىمنىڭ الەۋەتىن جاڭا بەلەسكە كوتەردى. كەيىن وسى عىلىم قايراتكەرىمەن بىرلەسىپ «باتىس تۇرىك قاعاناتىنىڭ اتلاسى» اتتى ەلەۋلى ەڭبەك جاريالادى.
ايمان مەدەۋبايقىزى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قازاقستان-ماجارستان (2006), قازاقستان-فينليانديا (2007), قازاقستان-تۇركيا (2008) بىرقاتار ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيالارعا جەتەكشىلىك ەتتى.
عالىمنىڭ قارىمدى قالامىنان تۋعان «مەركى – جەتىسۋ تۇرىكتەرىنىڭ كيەلى جەرى», «باتىس تۇرىك قاعاناتى. قازاق دالاسىنىڭ مادەني مۇراسى», «جەتىسۋ تۇرىك كوشپەلىلەرىنىڭ مادەني كەشەنى», «تۇرىك حالىقتارىنىڭ تاريحى. تۇرىكتەردىڭ ءداستۇرلى دۇنيەتانىمى», «قۇماي تۇرىك ارحەولوگيالىق-ەتنوگرافيالىق كەشەنى», «تۇركولوگيا. تاريحي-ارحەولوگيالىق اسپەكت», «جايسان – شۋ وزەنى القابى تۇرىكتەرىنىڭ كيەلى جەرى», «ەۋرازياداعى تۇرىك مۇراسى. VI-VIII عع», «اۋليەاتانىڭ كيەلى بەينەسى», ت.ب. ىرگەلى ەڭبەكتەر مەن 300-دەن استام ماقالا – وتاندىق عىلىم ولجاسى.
پروفەسسور ايمان دوسىمباەۆانىڭ زەرتتەۋلەرى نەگىزىنەن ادامزات وركەنيەتىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان بايىرعى تۇرىكتەردىڭ مادەنيەتىنە ارنالعان. ول باي مادەنيەتىمىزدى جوققا شىعاراتىن ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراستاعى قاساڭ قاعيدالار مەن قيعاش پىكىرلەردى دالەلمەن تەرىستەپ, كوڭىلگە قونىمدى وي-تۇجىرىم ۇسىنا ءبىلدى. ورتالىق ازياداعى تۇرىكتەر تاريحىنا بايلانىستى بۇعان دەيىنگى عىلىمي جانە ەنتسيكلوپەديالىق جاريالانىمدارعا «تۇرىك تايپالارى قازىرگى قازاق دالاسىنا اننەكسيالاۋ جولىمەن قونىستانعان, ولاردىڭ ءتۇپ وتانى التاي مەن موڭعوليانىڭ اۋقىمىمەن عانا شەكتەلەدى» دەگەن وراشولاق ۇستانىمدارعا توسقاۋىل قويىپ, قازاقستان – باتىس تۇرىك قاعاناتىنىڭ قارا شاڭىراعى ەكەنىن عىلىمي تۇرعىدا دايەكتەدى. سونىمەن قاتار ء«بورى», «ۇماي», ء«تاڭىر», «قۇت» سىندى ۇعىمداردىڭ, تاس مۇسىندەر مەن رۋلىق تاڭبالاردىڭ جانە «انت بەرۋ», «قۇرباندىق شالۋ» سىندى عۇرىپتىق جورالعىلاردىڭ سەمانتيكالىق ءمانىن اشىپ, جاڭا پايىمداۋلار ۇسىندى.
اياۋلى ۇستازىمىز ايمان مەدەۋبايقىزىنىڭ ۇلكەن ارمانى – تۇرىكتەن امانات بولىپ قالعان باي تاريحي مۇرانى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, «مەركى-جايسان ۇلتتىق تابيعي پاركىن» قۇرۋ ەدى. ءتىپتى وسى جولدا كەزدەسكەن بارلىق قيىندىقپەن, كەدەرگىلەرمەن تابانداپ تۇرىپ كۇرەستى. بۇل جوبانى قولداعان ۇلت جاناشىرلارى دا بولدى. ول تۋرالى ۇلت قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ءبىر سۇحباتىندا: «بىزدە ايمان دوسىمباەۆا دەگەن عاجاپ ارحەولوگ عالىم بار. سول عالىم شۋدان باستاپ, مەركى, قۇلان, تاراز, تالاسقا دەيىنگى جەرلەردىڭ باتىس تۇرىك قاعاناتىنىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى بولعانىن, ولاردىڭ وسىندا وردا تىككەنىن نازارعا الىپ, اشىق اسپان استىنداعى مۋزەي جاساقتايمىن دەپ ءجۇر. قۇداي قالاسا, ۇكىمەتتىڭ نازارىن وسى جەرگە اۋدارىپ, وسىناۋ يگىلىكتى شارانى دا قولعا الساق پا دەپ وتىرمىن», دەپ ارحەولوگ باستاماسىن جوعارى باعالايدى.
شىندىعىندا ايمان مەدەۋبايقىزى اتالعان ۇلتتىق پاركتى قۇرۋ باعىتىندا بىرقاتار ءىس-شارا ۇيىمداستىرىپ, ۇكىمەتكە حاتتار جازىپ, تۇجىرىمدامالار ۇسىندى. ماسەلەن, وسى ماقساتتا تۇرىك مۇراسىن زەرتتەۋ جانە ساقتاۋ ماسەلەسىنە ارنالعان 1998 جىلى رەسپۋبليكالىق, 2006 جىلعى 25-26 مامىردا تاراز قالاسىندا «تۇرىك وركەنيەتىنىڭ باستاۋلارى» اتتى ەكى حالىقارالىق دالالىق سەمينار, 2008 جىلى ەلورداداعى پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىندا «قازاقستان: وتكەنى, بۇگىنى, بولاشاعى (باتىس تۇرىك قاعاناتى)» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا جانە باسقا دا عىلىمي ءىس-شارالار ۇيىمداستىردى. ناتيجەسىندە, 2006 جىلى «مەركى-جايسان ۇلتتىق تابيعي جانە ەتنومادەني پاركىنىڭ» عىلىمي نەگىزدەمەسى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلدى.
وكىنىشكە قاراي, ايمان مەدەۋبايقىزى 2024 جىلى وتاندىق ارحەولوگيا مەن تۇركولوگيا عىلىمىنا ءالى دە بەرەرى مول شاقتا توسىن دەرتتەن باقيعا وزدى. بۇگىندە ارتىندا قالعان وتباسى, ءىزباسار شاكىرتتەرى عالىمنىڭ مۇراسىن ناسيحاتتاۋعا, جوسپارلاعان جوبالارىن ورىنداۋعا جۇمىلىپ وتىر.
نۇربولات بوگەنباەۆ,
تۇركى اكادەمياسىنىڭ ساراپشىسى, PhD
