باسقوسۋدىڭ بەتاشار ءسوزىن ايتقان «بوزوق» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعىنىڭ ديرەكتورى ساۋلە بورىباەۆا حانىم اۋەلى سەمينارعا وزەك بولىپ وتىرعان قوس تۋىندىنى تانىستىردى. بۇل تۋىندىلاردىڭ عىلىمي ەڭبەك رەتىندە قۇنى جوعارى. كىتاپتار تانىمال ارحەولوگ ز.ساماشەۆتىڭ باستاماسىمەن 2012 جىلى قولعا الىنعان «قازاقستان ارحەولوگياسى: دەرەكتەر مەن زەرتتەۋلەر» جوباسى نەگىزىندە جارىق كورىپ وتىر. جوبا اياسىندا بۇعان دەيىن 19 كىتاپ شىققان. بۇل رەتكى قوس تۋىندى 20 جانە 21-تومدىقتار.
«بوزوك – سرەدنەۆەكوۆوە گوروديششە نا رەكە يشيم» كىتابى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى (ەكىنشى اۆتورى د.ا.گاۆريلوۆ), ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ جانىنداعى ك.اقىشەۆ اتىنداعى ارحەولوگيا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مارال حابدۋلينا حانىم «بوزوق» قالاشىعى پاتشالىق رەسەي كەزىندە قازاق دالاسىنا كەلگەن ساياحاتشى-زەرتتەۋشىلەرگە بەلگىلى بولعانىمەن, ناقتى عىلىمي جۇيەلەۋ ءىسى 1999 جىلى تانىمال ارحەولوگ كەمەل اقىشەۆ تاراپىنان قولعا الىنعانىن جەتكىزدى.
«بۇل قونىس VII – IX عاسىرلاردان XVI–XVII عاسىرلارعا دەيىنگى ارالىقتا, ەجەلگى تۇركىلەردىڭ, ودان قىپشاقتار قونىسى بولعانى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر حرونولوگياسى ارقىلى انىقتالىپ وتىر. ياعني قالاشىق كەرۋەن جولى بويىندا ماڭىزدى ءرول اتقارعان. بۇعان قازبا كەزىندە تابىلعان: ستاتسيونارلىق, وندىرىستىك جانە يرريگاتسيالىق قۇرىلىستار قالدىعى, تۇرمىستىق زاتتار, قارۋ-جاراق, زەرگەرلىك بۇيىمدار, مونەتالار, ت.ب. ارتەفاكتىلەر دالەل. كەيىنگى جىلدارى بەلگىلەنگەن ولشەم بويىنشا قالاشىقتىڭ نەگىزى قۇرىلىمى – 65ح55 مەتر اۋماقتى قامتىسا, جالپى كورىنىسى ءۇش جاپىراقتى گۇل تارىزدەس ءۇش بولىكتەن (الاڭ – كۆارتال) تۇراتىنى بەلگىلى بولدى. بەكىنىس تەرەڭدىگى 2–3, ەنى 3–5 مەتر ەكەنى بەكىتىلدى جانە سىرتقى جاعىنا شيكى كىرپىشپەن قامال-قابىرعا تۇرعىزىلعان. بۇل قامال-قابىرعا تابانىنىڭ قالىڭدىعى شامامەن 8, ۇستىڭگى جاعىنىڭ ەنى 5, بيىكتىگى 2-3 مەتر بولعانى جايلى ارحەولوگيالىق ولشەم ناتيجەسىندە بەلگىلى بولدى», دەدى مارال قالىمجانقىزى.
سونىمەن قاتار قالاشىقتىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى – سولتۇستىك الاڭى. ونىڭ ىشكى پلاتفورماسى ورمەن قورشالعان. كولەمى 35x35 شارشى مەتر. مۇندا اۋماعى 1000ح300 مەتردى قۇرايتىن سۋارۋ جۇيەسىمەن جابدىقتالعان ديقانشىلىق كاسىپ ايماعى انىقتالىپ وتىر ەكەن. سوعان قاراعاندا «بوزوق» قالاشىعى ورىن تەپكەن مەكەن گەوستراتەگيالىق تۇرعىدان سارىارقانىڭ كىندىگى سولتۇستىك ءسىبىر باسسەينى: ەسىل, سىلەتى, شىدەرتى, نۇرا, سارىسۋ وزەندەرى تارماعىندا ورنالاسقان. ياعني بوزوق قالاشىعى – ەۋرازيالىق كەڭىستىكتى يگەرۋ جولىنداعى قىپشاقتاردىڭ العاشقى ورداسى بولىپ تابىلۋى دا عاجاپ ەمەس. مۇنى انىقتاۋ الداعى ۋاقىتتىڭ ۇلەسىندەگى شارۋا بولماق.
التى بولىمنەن تۇراتىن 360 بەتتىك كىتاپتا قالاشىقتىڭ عارىشتان تۇسىرىلگەن سۋرەتتەرى, توپوگرافيالىق قۇرىلىمى, قورعانىس بەكىنىستەرىنىڭ سۇلباسى, ءار جىلدارى جاسالعان ستراتيگرافيالىق جانە پروفيلدىك سيپاتتاماسى, ارحيتەكتۋراسى, قونىستى سۋلاندىرۋدىڭ سىزباسى, التىن وردا داۋىرىندەگى قورىمداردىڭ ورنالاسۋى قاتارلى دۇنيەلەر كاسىبي تۇردە قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىلىپ, بۇنىڭ بارلىعى تۋىندىدان كورىنىس تاپقانى قۋانتادى.
ال ەكىنشى كىتاپ «حۋننۋ – ۋسۋنسكي كومپلەكس اكتاس» تۋىندىسىنىڭ اۆتورى – تانىمال ارحەولوگ, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قازاقستان عىلىمىنا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر كەمەل اقىشەۆ. ەڭبەك وتكەن جىلى عالىمنىڭ عاسىرلىق مەرەيتويى قارساڭىنا دايىندالعان كورىنەدى. تۋىندىدا ارحەولوگتىڭ اقتاس I قورىمى مەن ەجەلگى ءۇيسىن قونىستارىنىڭ قازبا ماتەريالدارى ۇسىنىلعان. زەرتتەۋلەردى اقىشەۆ باسقارعان جەتىسۋ ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى 1962 – 1964 جىلدارى كەگەن وزەنىنىڭ اڭعارىندا, كەتمەنتاۋ تاۋلارىندا جۇرگىزگەن ەكەن. سونىمەن قاتار زەرتتەۋ كەزىندە قىستاق – اقتاس ءىى ەلدى مەكەنى ەرتە تەمىر داۋىرىنە ءتان جادىگەر ەكەنى انىقتالعان.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, بەلگىلى ارحەولوگ زەينوللا ساماشەۆتىڭ پايىمىنشا, كىتاپقا اقىشەۆتىڭ 60-جىلدارداعى دالالىق زەرتتەۋ ماتەريالدارى جيناقتالعان. «مونوگرافيادا اقتاس I قازبا جۇمىستارىنىڭ مۇراعاتتىق ماتەريالدارىمەن بىرگە, 48 قورىمنان تۇراتىن 42 قورعاننىڭ سيپاتى مەن سىزباسى بار. تۋىندىنىڭ باستى قۇندىلىعى – ۇلى دالا تۇرعىندارى عۇندار مەن ۇيسىندەرگە ءتان ارحەولوگيالىق كەشەننىڭ زەرتتەلۋى», دەيدى عالىم اعامىز.
سونداي-اق كىتاپتا قازاقستان مەن ەۋرازيانىڭ ورتاعاسىرلىق تاريحىنا قىزىعۋشىلىق تانىتقان عالىمدارعا ءجون سىلتەيتىن دەرەككوز كوپ. سونىمەن قاتار قۇرايلى سايى, كەتپەن تاۋلارى, كەگەن وزەنىنىڭ اڭعارىندا ورنالاسقان ەجەلگى ۇيسىندەردىڭ اقتاس-ءىى قىستاۋ-قونىسى مەن اقتاس قورىمدارىندا جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارىنىڭ ماتەريالدارى ۇسىنىلعان. اتاپ ايتار بولساق, بۇل تۋىندىدان كوپشىلىك قاۋىم اقتاس قورىمدارى جايلى دالالىق سىزبالار, قولمەن سالىنعان سۋرەتتەر, قىسقاشا ەسەپ جانە كۇندەلىك سيپاتتامالارى تۇرىندە عالىمنىڭ جەكە ارحيۆىندە ساقتالعان دەرەكتەردى وقي الادى.
* * *
باسقوسۋ «حۋننۋ داۋىرىنەن بوزوققا دەيىنگى تۇركى مادەنيەتىنىڭ ۋربانيزاتسيالانعان كەڭىستىكتەرى» اتتى تاقىرىپتاعى سەمينارعا ۇلاستى. «ارحەولوگيانىڭ قوعامدىق ماڭىزى: پروفەسسور ك.اقىشەۆتىڭ ۇلگىسى» تاقىرىبىندا بايانداما جاساعان رف رعا ارحەولوگيا ينستيتۋتى ورتاعاسىرلىق ارحەولوگيا ءبولىمىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى يگور كىزلاسوۆ: «قازاق ارحەولوگى اقىشەۆ – از عانا عۇمىرىندا تۋعان حالقىنىڭ وتكەن ءومىرى مەن باستان كەشكەن تاريحىن قاعاز بەتىنە تاڭبالاعان ادام. ول قازاق ارحەولوگياسىنىڭ ءرامىزى دەسەك جاراسادى. ال بوزوقتى زەرتتەۋى ول كىسىنىڭ عىلىمداعى ەكىنشى تىنىسى ەدى. ويتكەنى بۇل نىساننىڭ ارحەولوگيالىق قۇنى – حالىقتىڭ تاريحي ساناسىن جاڭعىرتۋعا جانە ەجەلگى ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىن ايقىنداۋعا اسا قاجەت», دەگەن تۇجىرىمعا توقتالدى.
«التىن وردا قالالارىنىڭ ساۋدا قاتىناستارى تۋرالى يتاليالىق جازباشا دەرەكتەر» تاقىرىبىندا بايانداما جاساعان قازاقستانداعى يتاليالىق ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور بونورا جان لۋكا ۇزاققا سىلتەدى. ەڭ اۋەلى ول, ورتا عاسىردا ورتالىق ازياعا جانە ەۋرازيالىق ءىرى يمپەريا التىن وردا – ۇلىق ۇلىسقا اتباسىن تىرەگەن يتاليالىق كەزبە-موناحتار ۆيلگەلم رۋبرۋك (1220–1293), فرانچەسكە بالدۋچچي پەگولوتتي (1290–1347), يوسافات باربارو (1413–1494), امبرودجو كونتاريني (1429–1499), ت.ب. ساياحاتشىلاردىڭ ەڭبەكتەرىنە توقتالىپ, سونىڭ ىشىندە قازاق دالاسىن كوكتەي وتكەن ۆەنەتسيالىق موناح ماركو پولونىڭ (1254–1324) جازباسىن سوزىنە تيەك ەتتى. ول ساياحاتشى ءوزىنىڭ وسى ساپارى تۋرالى جازعان «الەمنىڭ عاجايىپتارى» («Book on the Diversity of the World») اتتى تۋىندىسىنداعى دالالىقتاردىڭ ساياتشىلىعى تۋرالى جازىپ قالدىرعان ءماتىندى وقىپ بەردى. وندا: « ۇلى قاعانعا (باتۋ حاندى ايتادى) قىزمەت كورسەتەتىن بايان جانە مىڭعىن اتتى اعايىندى ەكى نويان بار-تىن. بۇلاردى ساراي ماڭىنداعىلار «قۇسشى» («كۇنيچي») دەپ اتايدى. بۇل ەكى نوياننىڭ ارقايسىسى تۇمەن ادامعا بيلىك جۇرگىزەدى. سالبۋرىن-ساياتقا شىققان ءبىر تۇمەن ادام قىزىل كيىم كيسە, ەكىنشى تۇمەن قۇسبەگىلەر كوك ءتۇستى كيىم كيەتىن ءداستۇرى بار... ءاربىر قۇسبەگى – قاعۋشىلار شوشاق تىماق كيىپ, ىسقىرىپ بەلگى بەرەتىن قۇرال كەرەكتەنەدى. بۇلاردىڭ مىندەتى دالانىڭ اڭىن ۇركىتىپ, قاۋمالاپ قورشاۋعا تۇسىرەدى. ودان كەيىن حاننىڭ جارلىعىن كۇتەدى. جارلىق تۇسكەن ساتتەن باستاپ جاپپاي اڭ قاعۋ باستالادى. قۇسبەگىلەر قۇسىن جىبەرىپ, سىرتتاي باقىلايدى. قۇسىنا كومەك قاجەت بولسا, تەزدەتىپ بارادى. ولار اۋلاعان اڭى مەن قاققان قۇسىن حانعا اكەلىپ بەرەدى. حاننىڭ وزىنە ءتان قۇستارعا جانە وردا ماڭىنداعى نويانداردىڭ قۇستارىنا ارنايى كۇمىس جۇزىك, بىلەزىك تاعىپ, وعان قىران قۇستىڭ جانە ونى باپتاۋشى قۇسبەگىنىڭ اتى جازىلادى. وسىعان قاراپ اڭدى قاي قۇس ۇستاعانىن بىلەدى. ەگەر دە قولعا تۇسكەن اڭ-قۇستى قاي قۇس ۇستاعانى بەلگىسىز بولسا, ونى «بۇلارگەي» (قازىنا مەڭگەۋشىسى) نويانعا تاپسىرادى» دەپ باياندالىپتى. بۇل جازبا بابالارىمىزدىڭ ەجەلگى سايات ونەرى تۋرالى جازىلعان اسا قۇندى دۇنيە ەكەنى انىق.
د.ليحاچەۆ اتىنداعى رەسەي مادەني جانە تابيعي مۇرا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى ءسىبىر فيليالىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى تاتيانا زولوتوۆا ءسىبىر ولكەسىنە جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان عۇندارعا قاتىستى جادىگەرلەر قازاق دالاسىنىڭ ارتەفاكتىلەرىمەن ۇندەسەتىنىن ايتسا, تاعى ءبىر رەسەيلىك عالىم, رف رعا ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي حاتشىسى الەكسەي سۆيريدوۆ: «جالپى عۇندارعا قاتىستى ءسوز بولعاندا قازاقستاننىڭ ارحەولوگيالىق جەتىستىكتەرىن اتتاپ وتە المايمىز, سونىڭ ءبىر دالەلى – اقتاس كەشەنى. بۇل ورايدا ارحەولوگ ك.اقىشەۆتىڭ ەڭبەگى ولشەۋسىز», دەدى.
