قىزىل تاجالدىڭ تىرناعىنا ىلىككەن حالىقتىڭ ءبىرى – كەڭەستىك نەمىستەر. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعاندا ەدىل بويىنداعى نەمىس اۆتونومياسى جويىلىپ, حالقىنىڭ باسىم بولىگى قازاقستانعا جەر اۋدارىلعان ەدى. جاڭا مەكەنگە كەلىپ ءوسىپ-ونگەن ەلىمىزدەگى نەمىس حالقىنىڭ سانى 1989 جىلعى ساناقتا 1 ميلليونعا جۋىقتاعان. دەگەنمەن 80-جىلداردىڭ سوڭىنان باستالعان ۇلى كوشپەن تۇگەلگە جۋىعى تاريحي وتاندارىنا قونىس اۋداردى.
سولاردىڭ ءبىرى – قازاق جەرىندە ءومىر ەسىگىن اشىپ, بۇگىندە گەرمانيادا تۇرىپ جاتقان جامبىل وبلىسىنىڭ تۋماسى اندرەي گرەب. ول 1965 جىلى تالاس اۋدانى ويىق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلىپتى. كەزىندە ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنەن قۇرالعان اۋىلدا مەكتەپتە ورىس تىلىندە ءبىلىم العانىمەن, ءوزىنىڭ انا ءتىلى – نەمىس ءتىلىن دە ۇمىتپاعانىن, الايدا كوزىن اشقاننان كۇندەلىكتى ومىردە كوبىنە قازاق تىلىندە سويلەپ وسكەنىن ايتادى.
مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ, بۇرىنعى جامبىل, قازىرگى تاراز قالاسىندا ورتا كاسىبي-تەحنيكالىق ۋچيليششەدە (سپتۋ) وقىپ, ءوزى تۋىپ-وسكەن كەڭشاردا ەڭبەك جولىن باستايدى. كەيىن تارازعا قونىس اۋدارىپ, 1992 جىلعا دەيىن جۇك كولىگىنىڭ جۇرگىزۋشىسى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. 80-جىلداردىڭ سوڭىندا شەكارا اشىلعان سوڭ, اۋىل-ايماقتاعى اعايىنىنىڭ ءبارى گەرمانياعا ۇدەرە كوشكەندە, تۋعان-تۋىستار ىشىنەن ەلدە جالعىز ءوزى قالعانىن ايتادى. العاشقىدا تۋعان جەرىنەن الىسقا كەتكىسى كەلمەگەن. الايدا 90-جىلداردىڭ قۇلدىراۋى, ەل ءىشىن جۇمىسسىزدىق جايلاپ, تۇرمىس تارشىلىعى سەبەپ بولىپ, ءوزى دە وتباسىن الىپ گەرمانياعا كوشۋگە بەل بايلاعان.
– الدىمەن قارتايعان اتا-انامدى كوشىرىپ اكەلدىم. باستاپقىدا ۋاقىتشا عانا بولىپ, سوسىن اۋىلعا قايتامىن دەپ ويلاعان ەدىم. بۇل جاققا قازاق كسر-ءنىڭ تولقۇجاتىمەن كەلدىك. سويتسەك, ءبىز كەتكەننەن كەيىن قازاقستاندا قۇجات اۋىسىپتى. ەلگە قايتۋ ءۇشىن جاڭا تولقۇجات الۋ كەرەك بولدى دا, سونىڭ سالدارىنان وسىندا قالىپ قويدىم. قازاق كسر-ءنىڭ تولقۇجاتى – ءالى كۇنگە قولىمدا, – دەيدى ول.
گەرمانياعا العاش كەلگەن نەمىستەرگە جاڭا مەكەنگە ۇيرەنۋ وڭاي بولماعان. الىستا قالعان اۋىلدى ساعىنىپ, كەيىن قايتۋعا ارەكەت قىلعاندار دا از ەمەس ەدى. اسىرەسە قارت اتا-اناسى اۋىلدى ءبىر كورۋدى ارماندايدى. اكەسى وسىدان 21 جىل بۇرىن ومىردەن وزسا, بۇگىندە 88 جاستان اسقان اناسى: «قيىن كەزدە قولداۋ بىلدىرگەن اۋىلداستارىمدى, زامانداستارىمدى ءبىر كورىپ كەتسەم, ارمانىم جوق», دەيدى ەكەن. بىراق الىس جولعا دەنساۋلىعى جاراماسا كەرەك.
قازىر اندرەي اعا ۆيددەرن قالاسىندا ءوزىنىڭ شاعىن فيرماسىن اشىپ, جۇك كولىگىن ايداپ, تاسىمال قىزمەتىمەن اينالىسادى. قازاقستاننان كوشىپ بارعان نەمىستەر ءبىر جەردە شوعىرلانىپ تۇرماسا دا, ءجيى ارالاسادى ەكەن.
– ارامىزدا نەمىس قىزىنا ۇيلەنىپ, بىرگە كوشىپ كەلگەن قازاقتار دا بار. بىراق ولار – نەگىزىنەن ءورىستىلدى. وسىندا ءجۇرىپ نەمىسشە ۇيرەندى. بىراق قازاقشا بىلمەيدى. كەيدە شامىما تيگەندە, انا تىلدەرىڭدى بىلمەيسىڭدەر دەپ قازاقشا سىباپ الامىن. ولار ءبارى مەنى نەمىستىڭ قازاعى دەپ اتايدى, – دەيدى كەيىپكەرىمىز.
نەمىستەر – جاقسىلىقتى ۇمىتپايتىن حالىق. سۋ ىشكەن قۇدىعىنا تۇكىرۋ, قيىن-قىستاۋ كەزدە جالعىز ءتىلىم نانىمەن ءبولىسىپ, تورىنەن ورىن بەرگەن قازاقتىڭ مەيىرباندىعىن جوققا شىعارۋ – ولار ءۇشىن جات. سوندىقتان دا قازاقستاندا تۇرعان كەزدەردى, قازاقپەن ارالاس-قۇرالاس عۇمىر كەشكەن ءومىردى ساعىنىشپەن ەسكە الىپ, العىستارىن جاۋدىرىپ جاتادى.
– مەن قازاقستاندا جۇك كولىگىن ايداپ جۇرگەندە بۇرىنعى كسرو-نىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىن شارلادىم. باتىسى مينسكىدەن شىعىسى ۋلان-ۋدەگە دەيىن, وڭتۇستىگى تاجىكستاننان سولتۇستىكتەگى سىبىرگە دەيىن باردىم. سوندا قازاقتان ارتىق حالىقتى ەش جەردەن كورمەدىم. قاي اۋىلعا بارسام دا, تانىسىن-تانىماسىن سەنى تورگە شىعارىپ, داستارقانىن جايىپ, شايىن قۇيىپ, بار ءتاتتىسىن الدىڭا توساتىن مۇنداي حالىق الەمدە جوق شىعار. ءبىزدىڭ قازاقتان كورگەنىمىز – سىيلاستىق, قوناقجايلىلىق, مەيىرباندىق. قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن, ءتىلىن, ادەت-عۇرپىن تانىپ وستىك. مەن نەمىس بولسام دا, ءوزىمدى قازاقپىن دەپ سانايمىن. مىنە, گەرمانيادا تۇرىپ جاتقانىمىزعا 33 جىل بولىپتى. بىراق قازاق ءتىلىن ۇمىتقان جوقپىز, ۇمىتپايمىز دا. بالالارىم, زايىبىم ۇيدە ءبىر-بىرىمىزبەن قازاقشا عانا سويلەيمىز, – دەيدى ول.
كەيىپكەرىمىز اڭگىمە اراسىندا 70-جىلدارى ويىق اۋىلىنا كەلگەن رەسپۋبليكا باسشىسى دىنمۇحامەد قوناەۆپەن كەزدەسكەنى تۋرالى ەستەلىگىن ايتىپ بەردى. ديماش احمەت ۇلىنىڭ اتا-باباسى سول ءوڭىردى مەكەن ەتكەنى بەلگىلى.
– شامامەن 1974–1975 جىلدار بولسا كەرەك. مەن – مەكتەپتە وقيتىن بالامىن. ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ ارتىنداعى تاجىمبەتوۆ دەيتىن كەڭشار ديرەكتورىنىڭ ۇلىنىڭ ۇيىنە قوناەۆ قاپ-قارا «ۆولگا» اۆتوكولىگىمەن كەلدى. قاسىندا ءبىر ميليتسيونەردەن باسقا كۇزەتشى جوق. ءبىز ويناپ جۇرگەن كەزدە ۇيدەن شىققان ديماش احمەت ۇلى قاسىمىزعا كەلىپ, بىزبەن امانداسىپ, قالتاسىنان كامپيت الىپ تاراتتى. كەيىن اۋدان ورتالىعى اقكولگە قايتقاندا, مەن دە قوناەۆ وتىرعان كولىككە وتىرىپ بىرگە باردىم. جولدا ديماش احمەت ۇلى كەڭشار ديرەكتورىنا مەنى نۇسقاپ: «مىنا بالاعا قاراڭدار. ادام بولاتىن بالا» دەگەنى ەسىمدە, – دەيدى كەيىپكەرىمىز.
كەڭەستىك نەمىستەر جاپپاي جەر اۋدارىلعاننان كەيىن قازاق حالقىنىڭ ارقاسىندا امان قالعانىن ايتقان اندرەي اعا قازاقستاندا قالعان باقىتتى كۇندەرى, قازاقتان كورگەن قامقورلىق پەن جاقسىلىق جايىندا ۇرپاقتارىنا ۇنەمى اڭگىمەلەپ وتىراتىنىن جەتكىزە كەلە: «قازاق حالقىنا العىستان باسقا ايتارىمىز جوق», دەپ ءسوزىن ءتامامدادى.
