سۋرەتتى تۇسىرگەن – يگور بۋرگاندينوۆ
قۇرىلتايدا العاش بولىپ ءسوز سويلەگەن مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين قۇرىلتايعا ناعىز ءتىل جاناشىرلارى, وتانشىل ازاماتتار قاتىسىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار انا تىلىمىزگە قاتىستى قۇرىلتاي بۇعان دەيىن وسىنداي كەڭ فورماتتا بولماعانىن جانە مۇنى مەملەكەتتىڭ دە, قوعامنىڭ دا تىلگە دەگەن ەرەكشە كوڭىل ءبولۋىنىڭ كورىنىسى دەپ اتاپ ءوتتى. ە.قارين مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قۇرىلتاي قاتىسۋشىلارىنا جولداعان ارنايى قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردى. قۇتتىقتاۋدا پرەزيدەنت قۇرىلتايدى ءتىل جاناشىرلارىنىڭ باسىن قوساتىن ايرىقشا جيىن ەكەنىن اتاپ وتكەن. سونداي-اق حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ورنىن نىعايتۋعا جانە ۇلت رۋحانياتىن وركەندەتۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقانى ايتىلعان.
«كەيىنگى جىلدارى ونىڭ جۇمىسى جاندانا ءتۇستى. ۇيىمنىڭ باستاماسىمەن قازاق ءتىلىن دامىتۋ جولىندا كوپتەگەن اۋقىمدى ءىس-شارا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. سىزدەردىڭ جاساپ جاتقان جوبالارىڭىز انا ءتىلىمىزدىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتۋگە زور ىقپال ەتىپ وتىر. قازاق ءتىلى – ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدىڭ نىشانى. ەل بىرلىگىن نىعايتا تۇسەتىن باستى قۇندىلىعىمىز. ونى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ عانا ەمەس, بيزنەس پەن تەحنولوگيانىڭ تىلىنە اينالدىرۋ – نەگىزگى مىندەتتىڭ ءبىرى. مەملەكەتتىك ءتىلدى قۇرمەتتەپ, كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ – قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ قاستەرلى پارىزى», دەلىنگەن پرەزيدەنتتىڭ قۇتتىقتاۋىندا.
سونداي-اق قاسىم-جومارت توقاەۆ قوعامنىڭ قىزمەتىنە بەلسەنە اتسالىسىپ جۇرگەن جاناشىر جاندارعا شىنايى ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, قۇرىلتاي جۇمىسىنىڭ جەمىستى بولۋىنا تىلەكتەستىگىن جەتكىزگەن.
ەرلان قارين ءوز سوزىندە ماڭىزدى جوبالار مەن ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى قازاق ءتىلىن بارىنشا ناسيحاتتاۋدىڭ جانە ونىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
مەملەكەتتىك كەڭەسشىنىڭ ايتۋىنشا, قازىر قازاق تىلىندەگى تسيفرلىق كونتەنتتەردى كوبەيتۋگە, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن ادىستەمەلىك تۇرعىدان قولداۋعا, ءىت سالاسىنداعى جەتىستىكتەردى ءتىل ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن ءتيىمدى پايدالانۋعا ايرىقشا ءمان بەرىلىپ جاتىر.
مەملەكەتتىك كەڭەسشى عىلىمي مازمۇننىڭ قازاق تىلىندە جارىق كورىپ, كەڭ قولدانىسقا ەنۋى ماڭىزدى ەكەنىنە دە توقتالدى. وسى ورايدا ول جاقىندا جارىق كورگەن «اكادەميالىق ء«ماتىن جازۋ» شەبەرحاناسى» كىتابى جونىندە دە ءسوز قوزعادى.
– ءتىلدى ساقتاۋ – ونى جاڭا زامانعا بەيىمدەۋ دەگەن ءسوز. بۇل تۇرعىدا بىرلەسىپ اتقاراتىن شارۋا كوپ. وزىق تەحنولوگيالار, جاساندى ينتەللەكت سەكىلدى سالالار قازاق تىلىندە سويلەۋى قاجەت. اسىرەسە ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق, جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىن قازاقشا سويلەتۋ ماڭىزدى. بۇل – عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتىڭ ءبىرى. سىزدەر دە وعان بەلسەنە اتسالىساسىزدار دەپ سەنەمىن. وسى باعىتتا يگى باستامالار بار. مىسالى, جۋىردا قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى نۇربەك ءماتجانيدىڭ باستاماسىمەن «اكادەميالىق ء«ماتىن جازۋ» شەبەرحاناسى» اتتى كىتاپ جارىققا شىقتى. بۇل – ءتىلى جاتىق ءارى تۇسىنىكتى جازىلعان كىتاپ. عىلىمعا جاڭادان كەلىپ جاتقان جاس عالىمدارعا كومەكشى قۇرال بولارى ءسوزسىز, – دەدى ە.قارين.
سونىمەن قاتار ەرلان قارين ءتىل تازالىعىنا دا ەرەكشە ءمان بەرۋ كەرەكتىگىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە كەيبىر ازاماتتاردىڭ قازاق تىلىنە وزگە ءتىلدىڭ سوزدەرىن ارالاستىرىپ سويلەۋى ادەتكە اينالعانى سونشالىق, ءتىپتى ونىڭ قاي تىلدە سويلەپ جاتقانىن دا ۇعىنۋ قيىن بولىپ بارادى.
ال حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى راۋان كەنجەحان ۇلى بۇعان دەيىنگى وتكەن قۇرىلتايلاردا بەلگىلەنگەن ماقسات-مۇراتتار مەن جوسپارلار نەگىزىندە اتقارىلعان جۇمىستار مەن العا قويعان مىندەتتەر تۋرالى باياندادى.
ر.كەنجەحان ۇلى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىمەن كەلىسىلگەن ءىس-قيمىل جوسپارى جاسالىپ, ونىڭ ورىندالۋى مەملەكەتتىك ورتالىق جانە ايماقتىق ورگاندارعا مىندەتتەلگەنىن ايتتى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 2024 جىلعا جاساقتالعان جوسپار تولىقتاي يگەرىلگەن. قىرىققا تارتا حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق جانە ايماقتىق دەڭگەيدەگى ءىس-شارالار وتكىزىلىپ, اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي جوبالار ىسكە اسقان.
قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسى كوتەرىلىپ, الداعى اياقالىسى تالقىلانعان قۇرىلتايدا ارنايى شاقىرىلعان سپيكەرلەر دە ءسوز سويلەپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ باعىتىندا ءوز سالالارىندا اتقارىلعان جۇمىستارعا توقتالىپ, ەندىگى مىندەت پەن مەجە توڭىرەگىندە وي ءبولىستى.
ماسەلەن, مەرەكە قۇلكەنوۆ بۇل جولعى قۇرىلتايدىڭ جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعانىن ايتىپ, ءتىل تاعدىرى ءسوز بولعان مۇنداي جيىنعا ءبىلىم سالاسىنا قاتىستى قوس ءمينيستردى عانا ەمەس, مۇمكىندىگىنشە بارلىق ءمينيستردىڭ قاتىسقانى دۇرىس دەگەن ويىن جەتكىزدى. ياعني بۇكىل ەل بولىپ ۇيىمداسپايىنشا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ العا باسپايتىنىن ايتتى.
وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى عاني بەيسەمباەۆ ەلىمىزدە قازاق سىنىپتارىنىڭ قاتارى جىل ساناپ ارتىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى. ال ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ ىسىندە ءپان مۇعالىمدەرىنىڭ قوسىپ وتىرعان ۇلەسىن ايرىقشا اتاپ ءوتىپ, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن وقىتاتىن ۇستازدار قاۋىمىنا العىس ايتتى.
ساياسات نۇربەك حالىقارالىق تاجىريبەنى زەرتتەي كەلە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ەندىگى ءومىرىنىڭ, تسيفرلىق, ۆيرتۋالدىق الەمدە ءتىرى قالۋىنىڭ كەپىلى – ونىڭ جاڭا تەحنولوگيانىڭ, بۇگىنگى جاساندى ينتەللەكتىنىڭ جانە تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ تىلىنە اينالۋى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«قازاقستان» رترك» اق باسقارما توراعاسى ءلاززات تانىسباي «التىن قورداعى» دۇنيەلەر نەگىزىندە «اسىل مۇرا» اتاۋىمەن اۋديوالبوم جارىققا شىعارۋ جوسپاردا بارىن جەتكىزدى. جيناققا بارلىعى 1 500 كۇي, جىر-تەرمە, حالىق جانە حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ اندەرى, ەرتەگى, بەسىك جىرى, رەترو اندەر كىرگىزىلمەك. ونىڭ باسىم بولىگى – بۇرىن شىققان توپتامالارعا ەنبەگەن, تەك قوردا تۇرعان قۇندى دۇنيەلەر.
ال ايدوس سارىم بۇل قۇرىلتايدى ناعىز ءتىل مەرەكەسىنە اينالعان القالى جيىن دەپ باعالادى. سونداي-اق ول حح عاسىردىڭ باسىندا بولعان 8 مىڭ ءتىلدىڭ عاسىر سوڭىندا مىڭنان استامىنىڭ جويىلىپ كەتكەنىن, ءححى عاسىر ىشىندە دە تاعى دا 2 مىڭعا جۋىق ءتىلدىڭ كەلمەسكە كەتۋ ىقتيمالدىلىعى تۋرالى عالىمداردىڭ دەرەگىن كەلتىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل ۇدەرىس بىرىنشىدەن جاھاندانۋ ىقپالىنان جانە كوپتەگەن ءتىل يەلەرىنىڭ جەكە مەملەكەتىنىڭ بولماۋىنان ۇدەپ كەلەدى. ال ءبىزدىڭ ەلدە ءتىل ماسەلەسىنە مەملەكەت تە, قوعام دا بەيجاي قاراپ وتىرماعانىن ايتقان ءماجىلىس دەپۋتاتى ءححى عاسىردا بولاشاعى بار مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا قازاقستان ەتنوس رەتىندە دە, مەملەكەت رەتىندە دە كىرگەنىن اتاپ ءوتتى.
