ەلىمىزدە بىرلىك پەن كەلىسىم ساياساتى ەرەكشە ماڭىزدى ورىن الادى. وعان باستى سەبەپ – ءبىر عاسىر توڭىرەگىندە بىرنەشە تاريحي ميگراتسيا تولقىندارىنىڭ اسەرىنەن حالىقتىڭ دەموگرافيالىق قۇرامىنىڭ وزگەرۋى. ناقتىراق ايتساق, بۇل ۇدەرىس XIX-XX عاسىرلاردا ەتنيكالىق كوشى-قون, سونىڭ ىشىندە ءماجبۇرلى جەر اۋدارۋ, اشارشىلىق, دەپورتاتسيا, ەۆاكۋاتسيا ارقىلى كوپتەگەن ەتنيكالىق توپتىڭ قازاق جەرىنە كەلۋىمەن بايلانىستى.
ماسەلەن, جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىندا قازاق دالاسىنا 2,5 ميلليوننان اسا ادام جەر اۋدارىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا ازەربايجان, نەمىس, چەشەن, كۇرد, مەسحەت تۇرىكتەرى, بالقار, ارميان, قالماق, قىرىم تاتارلارى, قاراشاي, كورەي جانە باسقالارى بار. تاعدىر تالكەگىمەن وسى كەزەڭدە بارلىعى 66 ەتنوستىڭ وكىلى ەلىمىزگە كۇشتەپ كوشىرىلدى. ولارعا «وپاسىزدىق جاسادى» دەگەن ايىپ تاعىلىپ, ۇيلەرىنەن كۇشتەپ شىعارىلدى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۇسىندا قازاق ەلىنە ەۆاكۋاتسيالانعاندار كەلە باستادى. 1941 جىلدىڭ سوڭىندا ايماققا 386 500 ادام قونىس اۋداردى, 1942 جىلدىڭ سوڭىندا بۇل سان 500 مىڭنان اسىپ جىعىلدى. 1950 جىلداردان كەيىن, ەڭبەك كوشى-قونى كەزەڭىندە شامامەن 1954–1970 جىلدار ارالىعىندا 500 مىڭنان اسا ادام كەلدى. نەگىزىنەن ەلىمىزگە كەڭەس وداعىنىڭ ەۋروپالىق بولىگىندەگى جۇمىسشىلار: ورىستار, ۋكرايندار مەن بەلارۋستار قونىستاندى.
وسىناۋ الماعايىپ كەزەڭدەردى باستان وتكەرىپ, تاۋەلسىزدىك العان كەزدەن باستاپ مەملەكەتتىك ساياسات ەلدىڭ بىرلىگىنە ەرەكشە ءمان بەرەدى. بۇل رەتتە اسسامبلەيا تولىققاندى ازاماتتىق بىرەگەيلىكتى قالىپتاستىرۋعا, ءوزارا سىيلاستىق پەن ءتيىمدى قارىم-قاتىناس قۇرۋعا بار كۇشىن سالدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2023 جىلى قازاقستان حالقى اسسامبلەيانىڭ XXXII سەسسياسىندا «ارالۋاندىقتاعى بىرلىك» جانە ء«بىز ءارتۇرلىمىز, بىراق ءبىز ءبىرمىز» دەگەن ۇراندى ءسوز ەمەس, وتانداستارىمىزدىڭ كۇندەلىكتى ءومىرىنىڭ ءمانى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
وتكەن جىلعى قحا-نىڭ ءحححىىى سەسسياسىندا پرەزيدەنت «ارالۋاندىقتاعى بىرلىك» قاعيداتىنىڭ جاھاندىق سيپاتىنا تاعى دا نازار اۋدارىپ, ونىڭ الەمدىك قوعامداستىق ءۇشىن ماڭىزدىلىعىن جانە بۇۇ-نىڭ وسى يدەياسىنا قاتىسىن باسا ايتتى. بۇل قاعيدات ءارتۇرلى ەتنوستىق توپتاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ كوپجىلدىق تابىستى تاجىريبەسىمەن راستالادى. ينتەگراتسيا قۇرالى رەتىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ, سونداي-اق قازاقستان حالقىنىڭ انا ءتىلىن ساقتاۋ دا تۇراقتىلىقتىڭ ماڭىزدى فاكتورى بولىپ ەسەپتەلىنەدى. وسى كۇش-جىگەردىڭ ارقاسىندا ەلىمىز ينكليۋزيۆتى قوعام قۇردى. ەلدەگى ءار ازامات ەتنوستىق تەگىنە قاراماستان ءوزىن مەملەكەتتىڭ تەڭ قۇقىلى مۇشەسى رەتىندە سەزىنەدى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قحا مادەنيەتارالىق جانە ەتنوسارالىق ديالوگتىڭ بىرەگەي ينستيتۋتى, «حالىقتىق ديپلوماتيانىڭ», مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعامنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ پارمەندى قۇرالى ەكەنىن دالەلدەدى. قوعام ەتنوسىنا قاراماستان قازاقستاندىقتاردىڭ ازاماتتىق قۇندىلىقتارى مەن بىرەگەيلىگىن دامىتۋدى, ەلدىڭ دامۋى ءۇشىن ىشكى جاۋاپكەرشىلىكتى, كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق بىرلىك ساياساتىن ىسكە اسىرۋدى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ نەگىزى رەتىندە تانيدى.
اسسامبلەيانىڭ جۇمىسى قوعامدا بولىپ جاتقان ناقتى ۇدەرىستەرمەن تىعىز بايلانىستى. مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايدا اتاپ وتكەن قۇندىلىقتاردى جاستار اراسىندا دارىپتەۋ جانە قوعامدىق كەسەلدەردەن باس تارتۋ ماقساتىندا الەۋمەتتىك جوبالار ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. مىسالى, انالار كەڭەسىنىڭ «سالاماتتى سانا» جوباسى اياسىندا ناشاقورلىق, ويىنقۇمارلىق, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق, ۆانداليزم جانە ىسىراپشىلدىققا جول بەرمەۋ باعىتىندا ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلادى. ال قحا اقساقالدار كەڭەسىنىڭ «ادال ازامات» ارنايى جوباسى بىرلىك, قوعامدىق كەلىسىم, ادىلدىك, زاڭ مەن ءتارتىپتى ساقتاۋ يدەيالارىن ۇستاناتىن ادامگەرشىلىگى جوعارى جانە جاۋاپتى تۇلعالاردى تاربيەلەۋگە جاردەمدەسۋگە نەگىزدەلگەن.
ءبىر جىل توڭىرەگىندە رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە اقساقالدار كەڭەسىنىڭ قاتىسۋىمەن 400 مىڭعا جۋىق ادامدى قامتيتىن 12 مىڭنان اسا ءىس-شارا وتكىزىلدى. وندا حالىقتىڭ 1 889 پروبلەمالىق ماسەلەلەرى قارالدى. ناتيجەسىندە, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنا 700-دەن اسا ۇسىنىمدار بەرىلدى.
قازىرگى تاڭدا اسسامبلەيانىڭ باستى نازارى – جاستاردا. جالپى حالىقتىڭ 30%-ى – بالالار, جاسوسپىرىمدەر مەن جاستار. ولار جاڭا قوعامدىق, الەۋمەتتىك جانە جاھاندىق جاعدايدا ءوسىپ كەلەدى. سوندىقتان جاستار ءۇشىن ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ تىعىز ۇشتاسقانى ماڭىزدى. بۇل رەتتە مادەني, تاريحي قۇندىلىقتار جاس بۋىنعا قىزىقتى جانە ومىرشەڭ جوبالار ارقىلى جەتكىزىلەدى. وسى باعىتتا 2014 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان «اسسامبلەيا جاستارى» رقب-نىڭ ءرولىن اتاپ وتۋگە بولادى.
قوعامعا قىزمەت ەتۋ ارقىلى جاستار جاناشىرلىققا, مەيىرىمدىلىككە ۇيرەنەدى. بىلتىرعى توسىننان كەلىپ, ءدۇيىم ەلدى توسىرقاتقان تاسقىن تۇسىندا اسسامبلەيانىڭ «جۇرەكتەن جۇرەككە» اۋقىمدى اكتسياسىن قولداپ, 12 مىڭنان اسا بەلسەندى ەرىكتىلەر جينالدى. ولار سىن ساعاتتا كوپپەن بىرگە بولىپ, زارداپ شەككەن اۋىلدارعا كومەك قولىن سوزىپ, جاردەمدەستى. وسىلايشا, ەتنوس وكىلدەرى ادامگەرشىلىك سەكىلدى ورتاق قۇندىلىقتار اياسىندا ۇيىستى.
بۇعان قوسا سول «بىرلىك. جاسامپازدىق. ورلەۋ» اتتى سەسسيادا پرەزيدەنت «قازاق ءتىلى ۋاقىت وتە كەلە ەتنوسارالىق قاتىناس تىلىنە اينالادى» دەگەن سەنىم ءبىلدىردى. بۇل باعىتتا دا اسسامبلەيانىڭ قىزمەتى ءوز جەمىسىن بەرىپ وتىر. قازىر وسكەلەڭ ۇرپاق مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتىپ كەلەدى. اسىرەسە, ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ وتىرعان اسسامبلەيانىڭ «مەملەكەتتىك ءتىل – ەتنوسارالىق قاتىناس ءتىلى» جانە «مىڭ بالا» جوبالارى دەپ بىلۋگە بولادى.
ءار وبلىستا جاستار قازاق ءتىلىن ەركىن مەڭگەرىپ, ءوز ورتالارىندا, اقپاراتتىق كەڭىستىكتە قازاق ءتىلدى كونتەنتتى تولىقتىرىپ وتىر. ءبىر جاعىنان بۇعان ەتنوس وكىلدەرى اراسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋدە تاجىريبە الماسۋ الاڭى « ۇلى دالانىڭ ۇلتتىق ءتىلى» فورۋمى, ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ جاستارىنا ارنالعان ء«تىل مەكتەبى» جازعى لاگەر جوباسى, جىل سايىن 300 مىڭعا جۋىق بالانى قامتيتىن «مىڭ بالا» مادەني-اعارتۋ جوباسى, دوستىق ۇيلەرىنىڭ بازاسىنداعى «مامىلە» كلۋبتارى ايرىقشا ۇلەس قوسىپ وتىر. بۇعان قوسا Qazak Cybersport Federation-پەن ىنتىماقتاستىقتا قازاق تىلىندە كيبەر ويىندار كوممەنتاتورلارىن دايىنداۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. بۇل دا ءتىلدىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتۋگە ىقپال ەتەدى.
ەتنوالەۋمەتتىك ۇدەرىستەر كۇردەلى جانە قوعامنىڭ دامۋىنا ەڭ اسەرلى فاكتور بولىپ كەلەدى. عىلىمي كوزقاراس, زەرتتەۋلەر, جۇيەلى مونيتورينگ وسى ۇدەرىستى انىقتاپ, كونفليكتەردىڭ ىقتيمالدىعىن جانە ونىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اسسامبلەيانىڭ جانىندا 2009 جىلى عىلىمي-ساراپشىلىق كەڭەس قۇرىلدى. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن 2020 جىلى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنە قاراستى قولدانبالى ەتنوساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى اشىلدى.
مەكەمە ەتنوسارالىق سالاداعى زەرتتەۋلەردىڭ ءادىسناماسىن جەتىلدىرىپ كەلەدى. ولار ساندىق جانە ساپالىق ادىستەر ارقىلى ىسكە اسادى. ءار وڭىرگە مونيتورينگ ساپارلارى نەگىزىندە جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىندا سۇحبات جۇرگىزىپ, ستاتيستيكالىق دەرەكتەردى وندەۋ ارقىلى احۋالدى زەرتتەپ وتىرادى. تۇراقتى تۇردە ساۋالنامالار دا جۇرگىزىلەدى. ونىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك ورگاندارعا ۇسىنىستار ازىرلەنىپ, جولدانادى.
عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – ەتنوساياساتتىڭ وزەكتى باعىتتارى بويىنشا مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ بارىسىن, اسسامبلەيا قىزمەتىن عىلىمي-ساراپشىلىق سۇيەمەلدەۋ, قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق بىرلىك ماسەلەلەرىن ەلدىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىندە جانە جاريا سالادا ىلگەرىلەتۋدى ۇيىمداستىرۋ.
بۇعان قوسا وتكەن جىلى قازاندا قحا عسك جاس عالىمدار كلۋبى قۇرىلىپ, سول جىلى 6 قاراشادا قحا عسك كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا تۇساۋكەسەرى بولدى. كلۋب عىلىمي كادر رەزەرۆىن جانە جاس زەرتتەۋشىلەر مەن اعا ۇرپاق اراسىنداعى ساباقتاستىقتى قالىپتاستىرۋ مىندەتىن ورىندايدى.
اقپاراتتىق كەڭىستىكتە عىلىمي-ساراپشىلىق كەڭەستىڭ «تامىرلاس» پودكاستى كورەرمەنگە جول تارتتى. جوبا ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى مەن عىلىمي-ساراپشىلىق قوعامداستىقتى تارتۋ ارقىلى جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ىلگەرىلەتۋگە باعىتتالعان. پودكاست بارىسىندا ءار ەكسپەرتتىڭ جەكە ومىرىمەن عىلىمنىڭ ۇشتاسقانى, اسسامبلەيا قۇندىلىقتارىنىڭ نەگىزىندە بىرەگەي ورتا قالىپتاستىرۋ جولدارى تالقىلانادى.
ال قحا كافەدرالار قاۋىمداستىعىنىڭ «قحا اكادەمياسى» جوباسى اسسامبلەيانىڭ جاڭا كادرلارىن دايارلاۋعا باعىتتالعان. نەگىزگى ءىس-شارالار ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ازىرلەۋ مەن ىسكە قوسۋدى, جازعى مەكتەپتەردى وتكىزۋدى جانە ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ باسشىلارىن الەۋمەتتىك جوبالاردى باسقارۋ جانە ىسكە اسىرۋ داعدىلارىنا وقىتۋدى قامتيدى.
ەرەكشە اتاپ وتەرلىگى, قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق بىرلىكتىڭ وتاندىق مودەلى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ 56 تىلىندە تانىستىرىلدى. سونداي-اق قازاقستاننىڭ شەتەلدەگى ەلشىلىكتەرىندە تاجىريبەدە قولدانىلادى. مودەل شەڭبەرىندە قازاقستان ەقىۇ-نىڭ از ۇلتتار ىستەرى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارىمەن, جاھاندىق ديالوگ جانە ىنتىماقتاستىق ورتالىعىمەن, بىرقاتار ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس قۇرىلىمدارىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى, اسسامبلەيا مەن ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس حاتشىلىعى اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمدارعا قول قويدى.
قورىتا ايتساق, اسسامبلەيا ەتنوسارالىق كەلىسىم مەن ساياسي تۇراقتىلىقتى نىعايتۋدا ءوزىنىڭ ماڭىزدىلىعىن دالەلدەدى. ەلدەگى حالىقتىڭ كۇردەلى پوليەتنوستىق قۇرىلىمىن ەسكەرە وتىرىپ, ءوز جۇمىسىنىڭ جوعارى تيىمدىلىگىن كورسەتتى. مەملەكەتتەگى ەتنوستىق ارالۋاندىلىققا قاراماستان, ازاماتتاردىڭ تەڭدىگى ساقتالىپ وتىر. قوعامدىق كەلىسىمدەگى وتاندىق ۇلگىنىڭ بىرەگەيلىگى – وسى.
ايگۇل سادۋاقاسوۆا,
قولدانبالى ەتنوساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, قحا عىلىمي-ساراپشىلىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى
