قارۋلى كۇشتەردىڭ الەۋەتى ارتادى
زاڭ ارقىلى ازاماتتاردىڭ رەزەرۆتەگى اسكەري قىزمەت وتكەرۋ مەرزىمى مەن ءتارتىبى, ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى جانە قويىلاتىن تالاپتار مەن شەكتەۋلەر بەلگىلەنەدى. ناقتى ايتقاندا, ارناۋلى مەملەكەتتىك جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا قىزمەت وتكەرەتىن, ۆاحتالىق ادىسپەن نە اۋىسىمدىق جۇمىستا ىستەيتىن ازاماتتار رەزەرۆتەگى اسكەري قىزمەتكە قابىلدانبايدى. بۇعان قوسا زاڭدا اسكەري قىزمەتشىلەرگە 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ تاعايىندالعان ەڭبەك سىڭىرگەن جىلدارى ءۇشىن زەينەتاقى تولەمدەرىن جىل سايىنعى يندەكستەۋ جونىندەگى نورمالار قاراستىرىلعان. سونداي-اق جەتكىلىكتى ەڭبەك سىڭىرگەن جىلدارى بار كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ قىزمەتكەرلەرىنە كەلىسىمشارت مەرزىمى وتكەننەن كەيىن زەينەتاقى تولەمدەرى بەرىلەدى.
الايدا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى اقمادي سارباسوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, ەگەر رەزەرۆتىك اسكەري قىزمەتتەگىلەر جاتتىعۋلار كەزىندە جاراقات الىپ, ءتىپتى مۇگەدەك بولىپ قالسا, ولارعا وتەماقى مەملەكەتىمىزدە بار نورمالار بويىنشا تولەنەدى. ال اسكەري قىزمەتشىلەر, وفيتسەرلەر وسىنداي جاعدايعا تاپ بولسا, ولارعا تولەنەتىن تولەماقى باسقا جۇيەمەن جۇرگىزىلەدى.
سەنات توراعاسى وسى ماسەلەگە باسا ءمان بەرىپ, بۇل باعىتتى ءالى دە پىسىقتاۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
– ەگەر رەزەرۆيستەر اسكەري جاتتىعۋلار, ياعني 60 كۇننىڭ نەمەسە اي سايىن باراتىن ەكى-ءۇش كۇننىڭ ىشىندە جاراقات السا, ولارعا وتەماقىلار نەگە اسكەري قىزمەتشىلەرگە تولەنەتىن تولەم دەڭگەيىمەن بەرىلمەيدى؟ ولار ءوز ۇيىندە ەمەس, جۇمىسىندا ەمەس, سول اسكەري جاتتىعۋلار كەزىندە جاراقات السا, لوگيكا قايدا؟ سوندىقتان وسى ماسەلەنى تاعى دا پىسىقتاۋ كەرەك. زاڭ قابىلدانىپ, ءارى قاراي ىسكە اسىرىلا باستاعاندا, بولعان جاعدايلاردىڭ ءبارىن نازارعا الىپ, مۇقيات زەردەلەۋ قاجەت. ارينە, وفيتسەرلەر ونداي جاعدايلارعا جەتكىزبەۋگە ءتيىس. سوعان سەنەمىز. ويتكەنى اسكەردە مۇگەدەك بولىپ قالاتىنداي اۋىر جاراقات الۋ – ناعىز توتەنشە جاعداي. دەگەنمەن ءومىر بولعان سوڭ ءارتۇرلى جاعداي ورىن الۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى ءبارىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. سەبەبى بۇل – الەۋمەتتىك ماڭىزى زور ماسەلە», – دەدى م.اشىمباەۆ.
سونىمەن قاتار پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ءبىرتۇتاس ەنەرگەتيكالىق جۇيەلەرىنىڭ قاتار جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى قاراپ, ماقۇلدادى. كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ قازاقستان مەن رەسەيدىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەلەرىنىڭ قاتار جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋگە, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى كەڭەيتۋگە جانە قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەلەرىندەگى رەتتەۋشى قۋاتتاردىڭ تاپشىلىعىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بىتىمگەرشىلىك شىعىنداردى بۇۇ وتەيدى
سونداي-اق سەنات دەپۋتاتتارى «بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ءبولۋدى باقىلاۋ جونىندەگى كۇشتەرىنە (UNDOF) رەسۋرس ۇسىناتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» جانە «2024 جىلعى 14 اقپانداعى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ءبولۋدى باقىلاۋ جونىندەگى كۇشتەرىنە (UNDOF) رەسۋرس ۇسىناتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا حاتتار الماسۋ نىسانىنداعى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭداردى قاراپ, ماقۇلدادى.
تالقىلاۋ كەزىندە اتاپ وتىلگەندەي, بۇل كەلىسىمدەردى راتيفيكاتسيالاۋ قازاقستانعا بۇۇ-نىڭ تۇراقتى ءارى سەنىمدى سەرىكتەسى رەتىندە حالىقارالىق بىتىمگەرشىلىك ميسسياسىنا قوسىلۋعا, وعان ءوز ۇلەسىن قوسۋعا جول اشادى. مەموراندۋمدار ەلىمىزدىڭ بىتىمگەرشىلىك قىزمەتىنىڭ قۇقىقتىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق نەگىزدەرىن بەلگىلەيدى, پەرسونالدى, تەحنيكالىق جانە ماتەريالدىق قامتاماسىز ەتۋ ءتارتىبىن, سونداي-اق قارجىلاندىرۋ مەن شىعىنداردى وتەۋ تەتىگىن ايقىندايدى. قۇجاتتاردا UNDOF قۇرامىنداعى وتاندىق اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ مارتەبەسى, ولاردىڭ تارتىپتىك جانە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىگى مەن مىندەتتەمەلەردىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ شارالارى كورسەتىلگەن. مەموراندۋم اياسىندا بۇۇ ەلىمىزدىڭ ميسسياعا قاتىسۋىنا بايلانىستى شىعىستاردى وتەۋگە مىندەتتەمە الادى.
وتىرىس كەزىندە سەناتورلار وزەكتى ماسەلەلەرگە قاتىستى دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن دا جولدادى.
گيدروتەحنيكالىق نىساندار – اپاتتى جاعدايدا
دەپۋتات اندرەي لۋكين كوكتەمگى سۋ تاسقىنى ماۋسىمىنىڭ جاقىنداعانىن ۇكىمەتتىڭ ەسىنە سالىپ, ەلدەگى گيدروتەحنيكالىق نىسانداردىڭ اپاتتى جاعدايدا ەكەنىن ايتتى. دەپۋتاتتىڭ مالىمدەۋىنشە, گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردى پايدالانۋ جانە جوندەۋ سالاسىندا كوپتەگەن زاڭ بۇزۋ دەرەكتەرى انىقتالىپ وتىر. ەلدى مەكەندەردى سەل مەن سۋ تاسقىنىنان قورعاۋعا ارنالعان نىساندار ءتيىستى باقىلاۋدان تىس قالعان. تەكسەرۋلەر تەك ءاتۇستى جۇرگىزىلەدى, ال جوندەۋ جۇمىستارى كەيىنگە شەگەرىلەدى.
– گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردى تەكسەرۋ جۇمىستارى تەك قاعاز جۇزىندە بار. كەيىنگى ءۇش جىلدا جوسپارعا 729 نىسان ەنگىزىلگەنىمەن, ءىس جۇزىندە بۇل جۇمىس ورىندالماعان. مىسالى, 2021 جىلى ۇلكەن الماتى وزەنىنىڭ باسسەينىن تەكسەرۋ بويىنشا ەكى اكت جاسالدى, الايدا ولاردىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق ءبىر اي, بىراق ەكى جاعدايدا دا بىردەي فوتوماتەريالدار تىركەۋگە الىنعان. مۇنداي جاعدايلار اقساي وزەنىندەگى قورعانىس بوگەتى مەن كىشى الماتى وزەنىنىڭ ارناسىن تۇراقتاندىرۋ جۇمىستارىنان دا كورىنىس تاپقان, – دەدى سەناتور.
جاڭا نىسانداردى جوبالاۋ مەن سالۋ بارىسىندا دا زاڭ بۇزۋ دەرەكتەرى انىقتالعان. ۇلكەن الماتى وزەنىنىڭ باسسەينىندەگى سەل بوگەتىن سالۋ كەزىندە ايماقتاعى تەكتونيكالىق جارىقتاردىڭ بار ەكەنى ەسكەرىلمەگەن. سەيسميكالىق قاۋىپتى ايماقتا قۇرىلىس سالۋعا مۇلدە جول بەرىلمەۋى كەرەك. سونىمەن قاتار باس مەردىگەر جۇمىستاردىڭ 95 پايىزىن قوسالقى مەردىگەرگە بەرگەن, بۇل زاڭناماعا قايشى. تەكسەرۋ ناتيجەسىندە جوبا بويىنشا ورىندالماعان جۇمىستاردىڭ قۇنى 2,2 ملرد تەڭگەنى قۇراعانى انىقتالعان.
– تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن بارلىق گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردىڭ جاعدايىنا تولىق تەكسەرۋ جۇرگىزىلۋى كەرەك. سونداي-اق اپاتتى نىسانداردى جەدەل جوندەۋ جوسپارىن ازىرلەپ, قارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ, تابيعي اپاتتاردىڭ الدىن الۋ جانە سالدارىن جويۋ جونىندە مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋىنا باقىلاۋدى كۇشەيتۋ قاجەت. بۇعان قوسا جوبالاۋ جانە قۇرىلىس كەزىندەگى زاڭ بۇزۋ دەرەكتەرىن مۇقيات زەرتتەپ, لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت, – دەدى ا.لۋكين.
اسكەري ءبىلىم جۇيەسىنە رەفورما قاجەت
ال سەناتور دارحان قىدىرالى حالىقارالىق ستاندارتتارمەن سالىستىرعاندا وتاندىق اسكەري ءبىلىم جۇيەسى ەسكىرگەنىن مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى اسكەري ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە اۋقىمدى رەفورمالار قاجەت. وقۋ ورىندارىن الەمدىك ستاندارتتارعا سايكەستەندىرۋ تۋرالى پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بار, دەسە دە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا ءالى دە ەسكىرگەن قالپىندا قالىپ وتىر, پراكتيكالىق دايىندىق دەڭگەيى ءتىپتى تومەن.
سەناتوردىڭ مالىمدەمەسىنە سايكەس, ەلىمىزدىڭ 51 جوعارى وقۋ ورنى العاشقى اسكەري دايىندىق ءپانى بويىنشا وقىتۋشىلار دايارلاۋ ليتسەنزياسىنا يە. الايدا ولاردىڭ 41-ىندە عانا اسكەري كافەدرا بار. ول كافەدرالاردا وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ جارتىسىنا جۋىعى اقىلى نەگىزدە ءبىلىم الادى, بۇل ولاردىڭ دايىندىعىنىڭ تيىمدىلىگىنە كۇمان تۋدىرىپ وتىر. سونىمەن قاتار بىرىڭعاي ادىستەمەلىك بازا جوق, زاماناۋي وقۋلىقتار جەتىسپەيدى, ال وقۋ باعدارلامالارىندا ءالى كۇنگە دەيىن كونەرگەن كەزەڭدەگى تاكتيكا پايدالانىلادى.
– بۇگىندە الەمدىك قورعانىس جۇيەسىندە اۋقىمدى وزگەرىس بولىپ جاتىر. «قازىرگى ۇرىستاردىڭ ءادىس-تاسىلدەرى باسقا, اسىرەسە, گيبريدتى سوعىس تۇرلەرى كەڭ تارالىپ جاتىر. شابۋىلدار اسكەري عانا ەمەس, اقپاراتتىق, پسيحولوگيالىق, ساياسي ەكونوميكالىق جانە باسقا دا سيپات الۋى مۇمكىن» دەگەن پرەزيدەنت جوعارى تەحنولوگيانى مەڭگەرگەن كاسىبي اسكەر دايارلاۋدى تاپسىرعان ەدى. سوندىقتان اسكەري جوو مەن قورعانىس سالاسىنا ۇشقىشسىز باسقارىلاتىن ۇشۋ اپپاراتتارى مەن زاماناۋي تەحنولوگيانى جەتىك مەڭگەرگەن ۇلتتىق رۋحتاعى كاسىبي مامانداردى كوپتەپ تارتۋ ماڭىزدى, – دەدى د.قىدىرالى.
اۋىلدار اۋىزسۋعا ءزارۋ
دەپۋتات رۋسلان رۇستەموۆ قىزىلوردا وبلىسىنداعى ەكولوگيالىق احۋالى قولايسىز اۋدانداردى اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى تۇيتكىلدەرگە توقتالدى.
2025 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ەل حالقى 100 پايىز تازا اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتىلۋى قاجەت. بۇل – پرەزيدەنت تاپسىرماسى. ال قىزىلوردا وبلىسىنداعى 23 اۋىلدا ءالى كۇنگە دەيىن ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جۇيەسى جوق. شامامەن 6 مىڭ تۇرعىن تاسىمالداناتىن سۋ مەن شاحتا قۇدىقتارىن پايدالانۋعا ءماجبۇر. بۇل ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى مەن دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر تيگىزىپ جاتىر. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, ارال اۋدانىنا قاراستى اقباستى, توقاباي جانە اباي اۋىلدارىن توپتىق سۋ قۇبىرىنا قوسۋ جوبالارىن ىسكە اسىرۋعا قاجەتتى 8,1 ملرد تەڭگەنىڭ 2,4 ملرد تەڭگەسى عانا بولىنگەن. ءدال وسىنداي جاعداي اقباستى اۋىلىندا دا ورىن العان جانە سۋ سورعى ستانسالارى مەن سۋ قويمالارىن اياقتاۋعا قارجى جەتىسپەيدى. سونىمەن قاتار وبلىستاعى تاعى التى اۋىلدى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە قارجى قاجەت.
– رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى ناقتىلاۋ كەزىندە ارال اۋدانىنىڭ اقباستى, توقاباي, اباي ەلدى مەكەندەرىندە اۋىزسۋمەن قامتۋ جۇمىستارىن اياقتاۋعا, وسى اۋداننىڭ ەرىمبەتجاعا, تاستۇبەك, قازالى اۋدانىنىڭ شاكەن, ءشيلى, شيتۇبەك, ساربۇلاق ەلدى مەكەندەرىن اۋىزسۋمەن قامتۋ جوبالارىنا بارلىعى 8,5 ملرد تەڭگە كولەمىندە قارجى بولۋگە ىقپال جاساۋىڭىزدى سۇرايمىز. اتالعان جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا وڭ اسەرىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز, – دەدى ر.رۇستەموۆ.
