الەمدىك قوعامداستىق حXI عاسىرعا قادام باسا وتىرىپ, حالىقارالىق قاۋىپسىزدىككە ءتونىپ تۇرعان قاۋىپتىڭ جاڭا ءتۇرى, حالىقارالىق سيپات العان تەرروريزم ماسەلەسىمەن بەتپە-بەت كەزدەسىپ وتىر. تەرروريزم – يدەولوگيالىق- موتيۆاتسيالىق كۇش كورسەتۋگە بايلانىستى ساياسي-ءدىني كۇرەستىڭ ءبىر ءتۇرى.
تەرروريزم قاۋىپتەرىنىڭ تارالۋىنا دۇنيەجۇزى ەلدەرىنىڭ ءبارى دەرلىك قارسى شىقتى. سونىمەن بىرگە, تەرروريزم كۇشىنىڭ قۋاتتىلىعى سونشالىق, اسكەري جانە ديپلوماتيالىق ارنالاردى بەلسەندى جۇمىلدىرعاننىڭ وزىندە بۇل پروبلەمانى قىسقا مەرزىم ىشىندە شەشۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنى اقيقات. وسىنداي ءدىننىڭ اتىن جامىلعان قايشىلىقتار مەن قاسىرەتتەر زامانىندا ءداستۇرلى دىندەر وكىلدەرىنىڭ جانە ولاردىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ پىكىرلەرىنىڭ ءبىر ارناعا توعىسۋى, ولاردىڭ اراسىندا ءوزارا تۇسىنىستىكتىڭ ورناۋى, بايسالدى ۇستانىمدارىنىڭ باسىمدىق تانىتۋى, ءتىپتى, ورتاق ماسەلەلەردى بەلگىلى ءبىر مامىلەگە كەلە وتىرىپ تالقىلاۋ, مۇمكىن بولسا ورتاق شەشىمدەر قابىلداۋ – وركەنيەت تاريحىندا, قازىرگى ادامزات قوعامىنىڭ بەيبىتشىلىگى مەن يگىلىگى ءۇشىن اۋاداي قاجەت قادامدار. الەمدە بالاماسى جوق وسىنداي شارانى ەلىمىزدىڭ قولعا الۋى, ونى ەلوردامىز استانادا ءار ءۇش جىل سايىن ۇيىمداستىرۋ – ادامزات قوعامىنىڭ بەيبىتشىلىگى مەن تۇراقتىلىعىنا قالانعان كىرپىش, قارقىنداپ دامىپ, اياعىنان تىك تۇرىپ كەلە جاتقان ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن ابىروي.
وسى ورايدا, ءدىن ليدەرلەرىنىڭ كوزقاراستارى مەن ولاردىڭ ەلدەرىندەگى جانە الەمدەگى ءدىني تۇسىنىكتەردى دۇرىس قالىپتاستىرۋداعى ىقپالى از ەمەس. وسى ماسەلەنى باستى نازارعا العان ەلىمىز 2003 جىلدان باستاپ ءار ءۇش جىل سايىن باس قوساتىن ورىنعا اينالدى.
استانادا وتكەن VII دۇنيەجۇزىلىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «ءححى عاسىردىڭ جاڭا ونجىلدىعى مۇسىلمان ۇمبەتى ءۇشىن اۋىر سىناقتارمەن باستالدى. الەمدىك قارجى داعدارىسى, ازىق-ت ۇلىك يمپورتىنا تاۋەلدىلىك, جاستار ماسەلەسى جانە باسقا دا تۇيتكىلدى جايتتار سولتۇستىك افريكا مەن تاياۋ شىعىس ەلدەرىندە بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن دۇربەلەڭ تۋعىزدى. تۋنيس پەن مىسىرداعى ساياسي رەجىمنىڭ اۋىسۋى, ليۆيا ۇشىراعان گۋمانيتارلىق زاۋال جۇزدەگەن مىڭ بوسقىننىڭ پايدا بولۋىنا اكەلىپ سوقتىردى. الەمنىڭ وزگە وڭىرلەرى قارقىندى دامىپ جاتقاندا, كوپتەگەن مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ كوشتىڭ سوڭىندا قالۋى انىق بايقالدى. ءبىر جارىم ميللياردقا جۋىق ادامى بار يسلام دۇنيەسى بۇگىندە مىزعىماس تۇتاستىق قۇراي الماي وتىر», – دەدى.
جوعارىداعى اتالعان سەبەپتەرگە بايلانىستى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ, الەمدىك دىندەر باسشىلارىنىڭ قۇرىلتايى وتكىزىلەتىن مەكەنگە اينالۋى زاڭدى. جاي عانا بارلىق ءدىن وكىلدەرى ەمەس, الەمنىڭ جەتەكشى تەولوگتارى باس قوساتىن ءدال وسىنداي ەكىنشى جەر عالامشاردىڭ وزگە اۋماعىندا جوق. 2003 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە الەمدەگى بارلىق ءداستۇرلى دىندەر باسشىلارىنان قۇرالعان 17 كەڭەس العاش رەت ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءبىر ۇستەلدىڭ باسىنا جينالدى. يسلام, يۋدايزم, پراۆوسلاۆيە, بۋدديزم, كاتوليتسيزم, سينتويزم جەتەكشىلەرى «ءبىر تىلدە» سويلەستى. ولار «الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەردىڭ ءى سەزىنە قاتىسۋشىلاردىڭ دەكلاراتسياسى» دەپ اتالاتىن بىرەگەي قۇجات قابىلدادى.
مالىمدەمەدە اتاپ كورسەتىلگەنىندەي, «ادامدار اراسىندا ءوزارا سەنىمسىزدىك پەن وشپەندىلىك, قورقىنىش پەن عاداۋات, ءدۇردارازدىق پەن دۇربەلەڭ تۋعىزۋدى كوزدەگەن لاڭكەستەر جاراتۋشىنىڭ اتىن جامىلىپ, ادامزات قولىمەن جاسالاتىن ەڭ ءبىر اۋىر ءارى جان-
تۇرشىگەرلىك كۇنا-جانالعىشتىققا بارۋدا».
«قازاقستاندا ۋاعىزدالاتىن ءتۇرلى دىندەر وكىلدەرى – بىزدەر دۇنيەجۇزىنىڭ قاي تۇكپىرىندە جاسالماسىن, ادام شوشىرلىق لاڭكەستىك ارەكەتتەردەن جازىقسىز مەرت بولعان بەيكۇنا ادامداردى وزىمىزبەن ورتاق سەنىمدەگى ادامدارمەن بىرگە ازا تۇتامىز». «زورلىق-زومبىلىققا, سونىڭ ىشىندە ءدىندى ساياسي ماقساتتا پايدالانۋعا دەگەن بارشامىزدىڭ قارسىلىعىمىز ءبىر ارنادا توعىسادى».
«ءبىز ەلىمىز ازاماتتارىن وتانىمىزدىڭ گۇلدەنۋى, ونى مەكەن ەتەتىن ءتۇرلى حالىقتىڭ باقىتى مەن تىنىشتىعى ءۇشىن بەيبىتقاتار ءومىر ءسۇرىپ, دوستىق سەزىممەن بەل شەشە ەڭبەك ەتۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرماۋدى تىلەپ, جاراتۋشىعا دۇعا ارنايمىز», دەلىنگەن مالىمدەمەدە. وسىنداي تۇجىرىمدار مەن كەلەلى پىكىرلەر ءاربىر جيىن سايىن بيىك مىنبەرلەردەن ايتىلىپ, ادامزات قوعامىنىڭ رۋحاني داعدارىستان شىعۋ جولدارى تۇراقتى تالقىلانۋدا. بۇل ءۇردىس جالعاسىن تاۋىپ قازىرگى كەزدە ەلىمىز بەسىنشى مارتە اتاۋلى شارانى وتكىزۋدە.
قازىرگى الپاۋىت مەملەكەتتەر جاق-جاققا ءبولىنىپ, وزدەرىنىڭ گەوساياسي مۇددەلەرى مەن ايماقتىق, عالامدىق, ەكونوميكالىق, اسكەري باسىمدىقتارىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن بارىنشا كۇرەسىپ, قاجەت بولعان جاعدايدا ءارتۇرلى ەكونوميكالىق, رۋحاني, اسكەري شارالار قولدانىپ جاتقان قازىرگى الماعايىپ كەزەڭدە قۋاتتى مەملەكەتتەر اراسىندا ورىن العان ەلىمىزدىڭ رۋحاني تىنىشتىعى بىتىمگەرشىلىك, دانەكەرلىك جاساۋ, ورتاق قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتۋ تالپىنىستارىمەن نىعايا تۇسپەك. بۇل كەيبىرەۋلەردىڭ ايتىپ جۇرگەنىندەي, ولارعا قولداۋ كورسەتۋ ارقىلى مۇددەلەردى توعىستىرۋ ءوزىمىزدىڭ ءداستۇرلى, ءدىني-رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدان باس تارتۋ, وزگەلەردىڭ قۇندىلىعىنا قۇلدىق ۇرۋ بولىپ سانالمايدى. سوندىقتان بۇل شارادان تەك قايشىلىقتار مەن جۇمسالعان شىعىن كولەمىن ەمەس, ۇلتتىق, مەملەكەتتىك, ادامزاتتىق مۇددەلەردى كورە ءبىلۋ كەرەك. ءويتكەنى, مەملەكەتتىڭ مۇددەسى, ونىڭ جەكەلەگەن ازاماتتارىنىڭ ءمۇددەسىنەن ارقاشاندا جوعارى تۇرادى.
قورىتا ايتقاندا, بىزگە مۇنى ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى سەنىم قۇندىلىقتارىمەن ساباقتاستىرا ءبىلۋ, قازىرگى كەزدەگى جانە بولاشاقتاعى دىنارالىق, وركەنيەتارالىق قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن, مۇنىڭ ەلىمىزگە وزەكتىلىگى وتە جوعارى ماسەلە ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, وتانىمىزدى قۇندىلىقتار توعىساتىن مەكەنگە اينالدىرۋ ءوز قاۋىپسىزدىگىمىزدى قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار, الەمدەگى ادامداردىڭ بەيبىت ءومىر سۇرۋىنە قولۇشىن بەرۋ دەپ تۇسىنگەن دۇرىس.
كەڭشىلىك تىشقان,
ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ءدىنتانۋ كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى, ءدىنتانۋشى.
الەمدىك قوعامداستىق حXI عاسىرعا قادام باسا وتىرىپ, حالىقارالىق قاۋىپسىزدىككە ءتونىپ تۇرعان قاۋىپتىڭ جاڭا ءتۇرى, حالىقارالىق سيپات العان تەرروريزم ماسەلەسىمەن بەتپە-بەت كەزدەسىپ وتىر. تەرروريزم – يدەولوگيالىق- موتيۆاتسيالىق كۇش كورسەتۋگە بايلانىستى ساياسي-ءدىني كۇرەستىڭ ءبىر ءتۇرى.
تەرروريزم قاۋىپتەرىنىڭ تارالۋىنا دۇنيەجۇزى ەلدەرىنىڭ ءبارى دەرلىك قارسى شىقتى. سونىمەن بىرگە, تەرروريزم كۇشىنىڭ قۋاتتىلىعى سونشالىق, اسكەري جانە ديپلوماتيالىق ارنالاردى بەلسەندى جۇمىلدىرعاننىڭ وزىندە بۇل پروبلەمانى قىسقا مەرزىم ىشىندە شەشۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنى اقيقات. وسىنداي ءدىننىڭ اتىن جامىلعان قايشىلىقتار مەن قاسىرەتتەر زامانىندا ءداستۇرلى دىندەر وكىلدەرىنىڭ جانە ولاردىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ پىكىرلەرىنىڭ ءبىر ارناعا توعىسۋى, ولاردىڭ اراسىندا ءوزارا تۇسىنىستىكتىڭ ورناۋى, بايسالدى ۇستانىمدارىنىڭ باسىمدىق تانىتۋى, ءتىپتى, ورتاق ماسەلەلەردى بەلگىلى ءبىر مامىلەگە كەلە وتىرىپ تالقىلاۋ, مۇمكىن بولسا ورتاق شەشىمدەر قابىلداۋ – وركەنيەت تاريحىندا, قازىرگى ادامزات قوعامىنىڭ بەيبىتشىلىگى مەن يگىلىگى ءۇشىن اۋاداي قاجەت قادامدار. الەمدە بالاماسى جوق وسىنداي شارانى ەلىمىزدىڭ قولعا الۋى, ونى ەلوردامىز استانادا ءار ءۇش جىل سايىن ۇيىمداستىرۋ – ادامزات قوعامىنىڭ بەيبىتشىلىگى مەن تۇراقتىلىعىنا قالانعان كىرپىش, قارقىنداپ دامىپ, اياعىنان تىك تۇرىپ كەلە جاتقان ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن ابىروي.
وسى ورايدا, ءدىن ليدەرلەرىنىڭ كوزقاراستارى مەن ولاردىڭ ەلدەرىندەگى جانە الەمدەگى ءدىني تۇسىنىكتەردى دۇرىس قالىپتاستىرۋداعى ىقپالى از ەمەس. وسى ماسەلەنى باستى نازارعا العان ەلىمىز 2003 جىلدان باستاپ ءار ءۇش جىل سايىن باس قوساتىن ورىنعا اينالدى.
استانادا وتكەن VII دۇنيەجۇزىلىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «ءححى عاسىردىڭ جاڭا ونجىلدىعى مۇسىلمان ۇمبەتى ءۇشىن اۋىر سىناقتارمەن باستالدى. الەمدىك قارجى داعدارىسى, ازىق-ت ۇلىك يمپورتىنا تاۋەلدىلىك, جاستار ماسەلەسى جانە باسقا دا تۇيتكىلدى جايتتار سولتۇستىك افريكا مەن تاياۋ شىعىس ەلدەرىندە بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن دۇربەلەڭ تۋعىزدى. تۋنيس پەن مىسىرداعى ساياسي رەجىمنىڭ اۋىسۋى, ليۆيا ۇشىراعان گۋمانيتارلىق زاۋال جۇزدەگەن مىڭ بوسقىننىڭ پايدا بولۋىنا اكەلىپ سوقتىردى. الەمنىڭ وزگە وڭىرلەرى قارقىندى دامىپ جاتقاندا, كوپتەگەن مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ كوشتىڭ سوڭىندا قالۋى انىق بايقالدى. ءبىر جارىم ميللياردقا جۋىق ادامى بار يسلام دۇنيەسى بۇگىندە مىزعىماس تۇتاستىق قۇراي الماي وتىر», – دەدى.
جوعارىداعى اتالعان سەبەپتەرگە بايلانىستى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ, الەمدىك دىندەر باسشىلارىنىڭ قۇرىلتايى وتكىزىلەتىن مەكەنگە اينالۋى زاڭدى. جاي عانا بارلىق ءدىن وكىلدەرى ەمەس, الەمنىڭ جەتەكشى تەولوگتارى باس قوساتىن ءدال وسىنداي ەكىنشى جەر عالامشاردىڭ وزگە اۋماعىندا جوق. 2003 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە الەمدەگى بارلىق ءداستۇرلى دىندەر باسشىلارىنان قۇرالعان 17 كەڭەس العاش رەت ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءبىر ۇستەلدىڭ باسىنا جينالدى. يسلام, يۋدايزم, پراۆوسلاۆيە, بۋدديزم, كاتوليتسيزم, سينتويزم جەتەكشىلەرى «ءبىر تىلدە» سويلەستى. ولار «الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەردىڭ ءى سەزىنە قاتىسۋشىلاردىڭ دەكلاراتسياسى» دەپ اتالاتىن بىرەگەي قۇجات قابىلدادى.
مالىمدەمەدە اتاپ كورسەتىلگەنىندەي, «ادامدار اراسىندا ءوزارا سەنىمسىزدىك پەن وشپەندىلىك, قورقىنىش پەن عاداۋات, ءدۇردارازدىق پەن دۇربەلەڭ تۋعىزۋدى كوزدەگەن لاڭكەستەر جاراتۋشىنىڭ اتىن جامىلىپ, ادامزات قولىمەن جاسالاتىن ەڭ ءبىر اۋىر ءارى جان-
تۇرشىگەرلىك كۇنا-جانالعىشتىققا بارۋدا».
«قازاقستاندا ۋاعىزدالاتىن ءتۇرلى دىندەر وكىلدەرى – بىزدەر دۇنيەجۇزىنىڭ قاي تۇكپىرىندە جاسالماسىن, ادام شوشىرلىق لاڭكەستىك ارەكەتتەردەن جازىقسىز مەرت بولعان بەيكۇنا ادامداردى وزىمىزبەن ورتاق سەنىمدەگى ادامدارمەن بىرگە ازا تۇتامىز». «زورلىق-زومبىلىققا, سونىڭ ىشىندە ءدىندى ساياسي ماقساتتا پايدالانۋعا دەگەن بارشامىزدىڭ قارسىلىعىمىز ءبىر ارنادا توعىسادى».
«ءبىز ەلىمىز ازاماتتارىن وتانىمىزدىڭ گۇلدەنۋى, ونى مەكەن ەتەتىن ءتۇرلى حالىقتىڭ باقىتى مەن تىنىشتىعى ءۇشىن بەيبىتقاتار ءومىر ءسۇرىپ, دوستىق سەزىممەن بەل شەشە ەڭبەك ەتۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرماۋدى تىلەپ, جاراتۋشىعا دۇعا ارنايمىز», دەلىنگەن مالىمدەمەدە. وسىنداي تۇجىرىمدار مەن كەلەلى پىكىرلەر ءاربىر جيىن سايىن بيىك مىنبەرلەردەن ايتىلىپ, ادامزات قوعامىنىڭ رۋحاني داعدارىستان شىعۋ جولدارى تۇراقتى تالقىلانۋدا. بۇل ءۇردىس جالعاسىن تاۋىپ قازىرگى كەزدە ەلىمىز بەسىنشى مارتە اتاۋلى شارانى وتكىزۋدە.
قازىرگى الپاۋىت مەملەكەتتەر جاق-جاققا ءبولىنىپ, وزدەرىنىڭ گەوساياسي مۇددەلەرى مەن ايماقتىق, عالامدىق, ەكونوميكالىق, اسكەري باسىمدىقتارىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن بارىنشا كۇرەسىپ, قاجەت بولعان جاعدايدا ءارتۇرلى ەكونوميكالىق, رۋحاني, اسكەري شارالار قولدانىپ جاتقان قازىرگى الماعايىپ كەزەڭدە قۋاتتى مەملەكەتتەر اراسىندا ورىن العان ەلىمىزدىڭ رۋحاني تىنىشتىعى بىتىمگەرشىلىك, دانەكەرلىك جاساۋ, ورتاق قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتۋ تالپىنىستارىمەن نىعايا تۇسپەك. بۇل كەيبىرەۋلەردىڭ ايتىپ جۇرگەنىندەي, ولارعا قولداۋ كورسەتۋ ارقىلى مۇددەلەردى توعىستىرۋ ءوزىمىزدىڭ ءداستۇرلى, ءدىني-رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدان باس تارتۋ, وزگەلەردىڭ قۇندىلىعىنا قۇلدىق ۇرۋ بولىپ سانالمايدى. سوندىقتان بۇل شارادان تەك قايشىلىقتار مەن جۇمسالعان شىعىن كولەمىن ەمەس, ۇلتتىق, مەملەكەتتىك, ادامزاتتىق مۇددەلەردى كورە ءبىلۋ كەرەك. ءويتكەنى, مەملەكەتتىڭ مۇددەسى, ونىڭ جەكەلەگەن ازاماتتارىنىڭ ءمۇددەسىنەن ارقاشاندا جوعارى تۇرادى.
قورىتا ايتقاندا, بىزگە مۇنى ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى سەنىم قۇندىلىقتارىمەن ساباقتاستىرا ءبىلۋ, قازىرگى كەزدەگى جانە بولاشاقتاعى دىنارالىق, وركەنيەتارالىق قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن, مۇنىڭ ەلىمىزگە وزەكتىلىگى وتە جوعارى ماسەلە ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, وتانىمىزدى قۇندىلىقتار توعىساتىن مەكەنگە اينالدىرۋ ءوز قاۋىپسىزدىگىمىزدى قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار, الەمدەگى ادامداردىڭ بەيبىت ءومىر سۇرۋىنە قولۇشىن بەرۋ دەپ تۇسىنگەن دۇرىس.
كەڭشىلىك تىشقان,
ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ءدىنتانۋ كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى, ءدىنتانۋشى.
سوڭعى جاڭالىقتار
پرەزيدەنت: ورتالىق ازيانىڭ سۋ قاۋىپسىزدىگى – ورتاق مىندەت
پرەزيدەنت • كەشە
توقاەۆ: ارال باسسەينىندەگى ەكولوگيالىق احۋال الاڭداتارلىق
پرەزيدەنت • كەشە
پرەزيدەنت ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ ءوڭىر ءۇشىن ماڭىزىن اتاپ ءوتتى
پرەزيدەنت • كەشە
فونوگرامماعا قاتىستى جاڭا ەرەجە كۇشىنە ەندى
مادەنيەت • كەشە
جانابىلوۆتەر ءىسى: پروكۋراتۋرا 4 جىل جازا سۇرادى
قوعام • كەشە
ارالدى قۇتقارۋ قورى قاتىسۋشىلارى اقورداعا كەلدى
پرەزيدەنت • كەشە
