ءوندىرۋشىنىڭ جانايقايىن كىم تىڭدايدى؟

بىزدە الەمدىك تاجىريبەنى قولدانۋ جوسپاردا جوق سياقتى. ىشكى نارىقتى ىنتالاندىرۋ مەن وتاندىق ءوندىرىستى دامىتۋ قاعا بەرىستە قالىپ تۇر. سون­دىق­تان سالىقتى كوتەرۋ ۇسىنىلدى. يمپورتتىق ونىمدەردىڭ شامادان تىس ارتىق كىرۋىنە بايلانىستى ءوزىمىزدىڭ وندىرۋشىلەر كاسىپتەرىن قاڭتارا تۇرۋعا ءماجبۇر. ويتكەنى ءونىمىن ساتا المايدى. شەتەلدىك جەتكىزۋشىنىڭ دەمپينگ ساياساتى وعان مۇمكىندىك بەرمەيدى.

ازىق-ت ۇلىك سالاسىنداعى سالالىق وداقتاردىڭ باعالاۋىنشا, يمپورتتىق ونىمدەردىڭ قۇرىلىمىندا ساپاسى كۇ­ماندى, ساقتاۋ نورمالارى ساقتال­ما­عان, مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن جانە زاڭ تالابىنا سايكەس كەلمەيتىن تومەنگى سۇرىپتاعى ازىق-ت ۇلىك كوپ. سوعان قاراماستان ولار ەل نارىعىندا ەركىن ساتىلىپ, وتاندىق ساپالى ونىمدەردى ىعىستىرىپ تۇر.

سالالىق وداقتار كەيىنگى ءبىر جارىم جىلدا جەرگىلىكتى ءوندىرۋشىنىڭ وتاندىق ساۋداداعى جاعدايىن جاق­سار­تۋعا قا­تىستى ۇسىنىستارمەن مەم­لەكەتتىك ور­گان­دارعا جۇگىنىپ ءجۇر. بىراق ناتيجە جوق. وداق وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى جاعداي وتە قيىن. ەگەر شۇعىل شارا قابىلدانباسا, ەلىمىز ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ءوندىرۋ سالاسىنان تولىقتاي ايىرىلۋ قاۋپىنە تاياپ قالعان. «20 جىل بۇرىن وڭىردە شامامەن 15 ەت ءونىمىن ءوندىرۋشى بار ەدى. ال بۇگىندە ءبىز عانا قالدىق», دەيدى پەتروپاۆلداعى «كازمياسوپرودۋكت» كاسىپورنىنىڭ ديرەكتورى سەرىك يلياسوۆ.

«ەاەو اياسىندا رەسەيلىك, بەلورۋس­سيا­لىق جانە باسقا دا جەتكىزۋشىلەردىڭ اگرەسسيۆتى دەمپينگى كۇشەيدى. ءبىز ءاردايىم ساپا ءۇشىن كۇرەستىك, بىراق ەلدەگى ينفلياتسيا ارتقان سايىن تۇ­تىنۋشى باعاعا باعىنا باستادى. ال ەتسىز شۇجىق جاساپ, ونى ارزانعا ۇسىناتىندارمەن باعا جاعىنان باسە­كەلەسۋ مۇمكىن ەمەس. ول ءۇشىن ءبىز دە سولاي جاساۋىمىز كەرەك. بۇعان قوسا, جەرگىلىكتى ساۋدا جەلىلەرى ارزان يمپورتپەن جۇمىس ىستەۋدى قالايدى. سەبەبى باعا تومەندەگەن سايىن مارجا جوعارى بولادى. وسىنىڭ سالدارىنان وتاندىق قايتا وڭدەۋشىلەر ەشكىمگە كەرەك بولماي قالدى. ەل نارىعىندا ۇستەمدىك ەتەتىن ساۋدا جەلىسى كورشى ەلدەگى وندىرۋشىمەن تىكەلەي كەلىسىم جاساپ, ءونىمدى ۇلكەن كولەمدە ءوزى تاسيدى. ال ءبىز رەسەيلىك نارىققا كىرسەك, كەز كەلگەن جولمەن ىعىستىرىپ تاستاۋعا تىرىسادى. ءبىر كەزدەرى ونىمدەرىمىز ومبى, قورعان جانە تۇمەن سياقتى قالالاردا ۇلكەن سۇرانىسقا يە ەدى. بىراق جەرگىلىكتى ونىمدەرمەن ناقتى باسەكەلەستىك جاساي باستاعان كەزىمىزدە, ءبىزدى نارىقتان بارىنشا ىعىستىرىپ شىعارادى», دەيدى س.يلياسوۆ.

اليانس وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, ەڭ ۇلكەن پروبلەما – يمپورتتىق ازىق-ت ۇلىكتىڭ تىم تومەن باعامەن كەلۋى. ونىڭ ىشىندە ساپاسىز ونىمدەر دە كوپ ءارى ءبىزدىڭ تاراپتان تىم قاتتى تەكسەرىلمەيتىن دە كورىنەدى.

«وتاندىق ءوندىرۋشى ساتۋشىعا, شىن مانىندە, قاجەت ەمەس. الايدا مەملەكەتكە قاجەت, سەبەبى مەملەكەت ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا عانا ەمەس, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتى تولتىرۋعا دا مۇددەلى بولۋعا ءتيىس. وتاندىق ءون­دىرىس كولەمى قىسقارعان جاعدايدا, سالىق تولەيتىن ەشكىم قالمايدى», دەيدى سالالىق وداق وكىلدەرى.

يمپورتتىق ءونىم باعاسى شەتەلدە قالىپتاساتىندىقتان, قىمبات باعا مەن ينفلياتسيانى دا قوسا يمپورتتاپ وتىرمىز. وتاندىق ءوندىرىس دامىمايىنشا, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ باعامى تومەندەي بەرەدى, ال بيۋدجەت تاپشىلىعى ارتا تۇسەدى. بۇل – قاراپايىم قاعيدا.

«ۆاليۋتا باعامى – ەكونوميكا كورىنىسى عانا. ءبىز ماكروەكونوميكالىق تۇرعىدان ءالسىز ۆاليۋتامىز. از ءوندىرىپ, كوپ تۇتىنامىز. كوپ تاۋاردى شەتەلدەن الامىز. ءوزىمىز شيكىزات قانا ەكسپورتتايمىز. ۆاليۋتا ەكونوميكا ارتاراپتاندىرىلعان كەزدە عانا كۇشتى بولادى. سورەدەگى تاۋاردىڭ باسىم بولىگى وزىمىزدىكى بولعاندا عانا مىقتىمىز. ەكسپورتتا ءارتۇرلى تاۋار مەن قىزمەتتىڭ جۇزدەگەن ءتۇرى بولعاندا, ولاردىڭ ارقايسىسى جالپى سالماقتىڭ 20%-ىنان اسپاعان كەزدە عانا ەركىنبىز», دەدى ساراپشى اندرەي چەبوتارەۆ.

قازىر وتاندىق بولشەك ساۋدا سورە­لە­رىندەگى يمپورتتىق تاۋاردىڭ ۇلەسى – 70–80%.

ء«وندىرۋشى مەن ساۋدا جەلىسى ارا­سىنداعى قاتىناستى ەشكىم رەتتە­مەيدى. سالدارىنان ساۋدا جەلىسى نارىقتاعى ۇستەمدىگىن پايدالانىپ, وتاندىق وندىرۋشىگە ءتيىمسىز شارت قويىپ, قوسىمشا قىزمەتكە ماجبۇرلەيدى. بارلىق ساۋدا جەلىسى بىزبەن كونسيگناتسيا نەگىزىندە جۇمىس ىستەيدى ءارى ساتىلعان تاۋار ءۇشىن ءتيىستى قاراجاتتى ۋاقتىلى بەرمەيدى. ياعني اقشامىزدى بەلگىسىز ۋاقىت ارالىعى بويى پايدالانادى. ءاربىر ساۋدا جەلىسىنە بەلگىلى ءبىر رەترو-بونۋس تولەيمىز. وعان قوسا سورەلەردەگى تازالىق پەن ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قىزمەتكەرلەردى جۇمىلدىرامىز. ساۋدا جەلىلەرىندە قوسىمشا 10 سم ورىن الۋ ءۇشىن وتاندىق ءوندىرۋشى بارلىق شارتقا كونۋگە ءماجبۇر. ءوندىرۋشى وندىرىسكە وراسان زور شىعىن جۇمسايدى. بىراق شىعىندى ەشكىم وتەمەيدى. ال ساۋدا جەلىسى كەيبىر شىعىنىن بىزگە ارتىپ, پايدا تابادى», دەدى س.يلياسوۆ.

باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ ەسەبىنشە, بىزدە ساۋدا جەلىسى تابىسىنىڭ 70%-ىنا دەيىن­گى بولىگى ساۋدا ۇستەمەسىنەن ەمەس, قوسىمشا قىزمەتتەن الىنادى. ال الەمدە ساۋدا ءوز تابىسىن نەگىزى­نەن ساۋدا ۇستەمەسى ارقىلى قالىپ­تاستىرادى. «ساۋدا جەلىسى تابىسىن ساۋدا ۇستەمەسىنەن الۋى – دۇنيە­جۇ­ز­ىندە قالىپتى تاجىريبە», دەيدى «قازاقستاننىڭ ءسۇت وداعى» ديرەكتورى ۆلاديمير كوجەۆنيكوۆ.

«مەملەكەت قولداۋىنسىز ساۋ­دا جەلىسى تاراپىنان قوسىمشا الىم ماسەلەسى شەشىلمەيدى. ىشكى پروتەكتسيو­نيزم زاڭنامالىق دەڭگەيدە وتاندىق وندىرۋشىگە كوپ ارتىقشىلىق بەرۋ ارقىلى عانا ەمەس, جالپى ءوندىرۋشى مەن ساۋدا اراسىنداعى قاتىناستى رەتتەۋ­دە دە كورىنۋگە ءتيىس. ساۋدا جەلىسى ون­دىرۋشىگە ۇنەمى قوسىمشا قىزمەت, رەتروبونۋس ەنگىزىپ وتىرادى, ال جىل وتكەن سايىن جاعداي تەك ناشارلايدى. بۇل بونۋس پەن تولەمدى ءوندىرۋشىنىڭ ساۋ­دا جەلىسىن اسىراۋعا جۇمسايتىن شىعىنى دەۋگە بولادى. سەبەبى ساۋدا جەلىسى ناقتى ساۋدا ۇستەمەسىنەن ەمەس, بونۋس جيناۋ ەسەبىنەن ءومىر سۇرەتىنىن انتيمونوپوليالىق كوميتەت تە راستادى. ال ءوندىرۋشى بۇل اقشانى قايدان الادى؟ رەسەي مەن بەلارۋستە ازىق-ت ۇلىك ونەركاسىبى كەڭەس كەزىنەن بەرى جاقسى دامىعان. وندا شيكىزات قورى دا مول. اۋقىمدى ەگىس القاپتارى مەن ارقايسىسى بىزدەگى كەز كەلگەن كاسىپورىننان 10 ەسە ءىرى وندىرىستىك كاسىپورىنداردىڭ بولۋى ول جاقتان كەلەتىن ءونىمنىڭ ارزان بولۋىنا ىقپال ەتەدى. بۇدان بولەك, رەسەيلىك جانە بەلورۋسسيالىق كومپانيالار مەملەكەتتەن قوماقتى سۋبسيديا الادى. مىسالى, شيكى ءسۇتتىڭ قۇنى بىزدەگىدەن الدەقايدا تومەن», دەيدى ۆ.كوجەۆنيكوۆ.

شەنەۋنىكتەر «نارىق ءبارىن ءوزى رەتتەيدى» دەپ ءجيى ايتادى. نارىققا سالساق, يمپورتتىق تاۋاردىڭ ساۋداسى وركەندەپ, وتاندىق ءونىم قىسقارا بەرمەك. دەسە دە, ازىق-ت ۇلىك ءوندىرۋ سالاسىنداعى وتاندىق ءوندىرىستىڭ قىسقارۋى مەملەكەتتى الاڭداتۋى ءتيىس. بىلاي قاراساڭ, ەلدەگى ۆەدومستۆولار اراسىندا بايلانىس جوق سياقتى. مىسالى, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى بيۋدجەتتى تولىقتىرۋدى عانا ويلاسا, ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى تەك ساۋداگەر مۇددەسىن قورعايدى. ال بيۋدجەتتىڭ نەگىزگى كوزى – ءوندىرۋشىنى ويلاپ جاتقان ەشكىم جوق. ەگەر وتاندىق ءوندىرىس توقتاسا, ادامداردىڭ جۇمىس ىستەيتىن جەرى قالماسا, كىم ساۋدا جەلىسىنە بارىپ, اقشا جۇمسايدى؟ ءبارى تەك ساۋدامەن اينالىسا المايدى عوي. ەگەر ەشكىم ەشتەڭە وندىرمەسە, بيۋدجەتتى سالىقپەن كىم تولتىرادى؟