سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەربولات شادراحوۆ
يتبالىق پوپۋلياتسياسى 90 پايىزعا ازايعان
«Save the Caspian Sea» قوزعالىسىنىڭ ساراپشىلارى بۇگىندە كاسپي تەڭىزىندەگى سۋ دەڭگەيى تومەندەپ, تۇمسا تابيعات زارداپ شەگىپ جاتقانىن ايتتى.
– تەڭىزدەگى مۇناي ءوندىرىسى اۋانى ۋلاپ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا تەرىس اسەر ەتىپ وتىر. ونىڭ سالدارى ايماقتىڭ بيولوگيالىق تىزبەگىنىڭ بۇزىلۋىنا دا زيانىن تيگىزىپ وتىرعانى بەلگىلى. ويتكەنى ۋلى زاتتار سۋ مەن توپىراققا ەنىپ, بۇكىل ەكوجۇيەنى قۇرتىپ جاتىر. بالىق شارۋاشىلىعى دا توقىراپ بارادى. ارينە, مۇنايلى ولكەدە مۇناي, گاز ءوندىرىسى داميتىنى بارشاعا ايان, بىراق بۇل جەردەگى ماسەلە باقىلانبايتىن مۇناي وندىرىسىندە بولىپ تۇر, – دەدى جيىنعا اقش-تان ونلاين بايلانىس ارقىلى قوسىلعان «Crude Accountability» كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى كەيت ۋوتەرس.
شەتەل ساراپشىسىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, كەيىنگى ءجۇز جىلدا كاسپي يتبالىعىنىڭ پوپۋلياتسياسى 90 پايىزعا ازايعان. قازىرگى كەزدە 70 مىڭ يتبالىق قانا قالعان.
نەگىزى كاسپي تەڭىزىندە فلورا مەن فاۋنانىڭ 400 ەندەميكالىق ءتۇرى ءومىر سۇرەدى. ونىڭ ىشىندە ەجەلگى كاسپي يتبالىعى, بالىقتىڭ 130 ءتۇرى, سيرەك كەزدەسەتىن وسىمدىكتەر جانە سۋ قۇستارىنىڭ 100-دەن اسا ءتۇرى مەكەندەيدى. جىل سايىن 12 ميلليونعا جۋىق قۇس وڭىرگە ايالداپ, وزگە جاققا قونىس اۋدارادى, ال تەڭىز جاعالاۋىندا 5 ميلليون قۇس قىستاپ شىعادى. الايدا شەكتەن تىس «قارا التىن» ءوندىرىسى وسى تابيعات تسيكلىنە كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, 2023 جىلى ەلدە مۇناي ءوندىرۋ 90 ميلليون تونناعا جەتكەن, بۇل 1990 جىلمەن سالىستىرعاندا 3,5 ەسە كوپ. ءبىر عانا اتىراۋ وبلىسىندا ءوندىرىس كولەمى 21 ەسەگە ارتقان. بۇل باقىلاۋداعى ءوندىرىس كولەمى, ال بۇعان «كولەڭكەلى» مۇناي ءوندىرىسىن قوسساق, سانداردىڭ قانشاعا ەسەلەنەتىنىن ەلەستەتۋ قيىن.
– 2000 جىلدىڭ 4 شىلدەسىندە «قاشاعان-ۆوستوچنىي-1» كەن ورنىندا العاشقى بارلاۋ ۇڭعىماسى بۇرعىلاندى, ال ول يتبالىقتاردىڭ جاپپاي قىرىلۋىنا اكەلدى. تەك ءبىزدىڭ جاعالاۋدان 15 مىڭ ءولى يتبالىق تابىلدى, ال كاسپي تەڭىزىنىڭ بارلىق اۋماعىندا, سونىڭ ىشىندە ازەربايجانداعى اپشەرون تۇبەگىندە 30 مىڭعا دەيىن ءولى جانۋار تابىلدى. سەبەپتەرى ءالى كۇنگە دەيىن تۇسىنىكسىز, – دەدى اتىراۋداعى «گلوبۋس» ۇەۇ-نىڭ توراعاسى گالينا چەرنوۆا.
سونداي-اق ەكولوگ نەمىس جانە گوللاند عالىمدارىنىڭ بولجامىمەن ءبولىستى. ونىڭ ايتۋىنشا, عالىمدار تەڭىز 2054 جىلعا دەيىن تارتىلادى, ۋاقىت وتە كەلە بارلىق سولتۇستىك جانە سولتۇستىك-شىعىس كاسپيدىڭ ءتۇبى, ياعني تەڭىزدىڭ بۇكىل ەلىمىزگە تيەسىلى جاعى تولىعىمەن اشىلىپ قالاتىن جاعدايدى بولجاپ وتىر.
– بۇل بولجام ورىندالا باستاعان سياقتى. سەبەبى بيىل تەڭىز 70 سانتيمەترگە تارتىلدى. سۋ وراسان زور جىلدامدىقپەن جاعادان الىستاپ بارادى. ويتكەنى تەڭىزدى قورەكتەندىرەتىن ەدىل مەن جايىق وزەندەرىنىڭ سۋ دەڭگەيى پلانەتاداعى كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى تومەندەدى, بۇل جوعارى بۋلانۋ جانە قۇرعاقشىلىقپەن بىرگە جۇرەدى, – دەدى گ.چەرنوۆا.
ەدىل مەن جايىق قادىرى
ماماننىڭ ايتۋىنشا, كاسپي تەڭىزىندەگى سۋدىڭ 85 پايىزى ەدىل وزەنىنەن كەلەدى, ال قالعان سۋ جايىق وزەنى باسسەينىنەن, ونىڭ ىشىندە وزەن مەن ونىڭ سالالارىنان كەلەدى. بىراق وزەندەر باستاۋ الاتىن رەسەي اۋماعىندا وزەندەردىڭ رەتتەلۋىنە جانە سۋ الاتىن قۇرىلىستاردىڭ سالىنۋىنا بايلانىستى جىل سايىن تەڭىزگە كەلەتىن سۋ ازايىپ بارادى. سونداي-اق «Save the Caspian Sea» قوزعالىسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ۆاديم ءنيدىڭ زەرتتەۋىنشە, ەدىل وزەنى نەگىزىنەن جاڭبىرمەن قورەكتەنەدى.
– رەسەي عالىمدارى جاريالاعان عىلىمي ەڭبەكتەردەگى مالىمەتكە قاراساق, كليماتتىڭ وزگەرۋى جاڭبىردىڭ سولتۇستىككە قاراي جىلجۋىنا اكەلدى. تيىسىنشە, سۋ سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتقا تۇسەدى. ال تەڭىزدىڭ قازاقستاندىق بولىگى ەڭ تاياز جانە ەڭ وسال تۇسى بولعاندىقتان, بىزگە مۇناي وندىرۋدەن تۋىنداعان لاستانۋ, بيوارتۇرلىلىكتىڭ ازايۋى ايتارلىقتاي سەبەپ بولىپ وتىر. سوندىقتان تەڭىزدە مۇناي مەن گاز وندىرۋمەن اينالىساتىن حالىقارالىق جانە وتاندىق كومپانيالاردىڭ قىزمەتى كاسپي تەڭىزىنە وراسان زور كەرى اسەر ەتىپ جاتىر, – دەدى ۆ.ني.
ەكولوگ ماماندار جاعدايدى تۇراقتاندىرىپ, كاسپي تەڭىزىنەن مۇلدەم كوز جازىپ قالماستىڭ امالىن قازىر جاساۋىمىز قاجەت ەكەنىن العا تارتىپ وتىر. ماسەلەن, بىزگە تەڭىزدى باقىلاۋ ستانسالارىن سالۋ قاجەت.
– رەسەي بولىگىندە تەڭىز باقىلاۋ ستانسالارى, ال ءبىزدىڭ جاعىمىزدا باقىلاۋ بەكەتى بار. بەكەت الەۋەتى ءالسىز ەكەنى بەلگىلى. ونىڭ قىزمەتى قايىقپەن تەڭىزگە شىعىپ, قاراپايىم شىنىاياقتارمەن سۋ الىپ, زەرتحاناعا عانا اپارۋمەن شەكتەلەدى. باقىلاۋدىڭ ءبارى وسىمەن بىتەدى. كۇلكىلى جاعداي, ارينە. ارالداردىڭ اينالاسىندا باقىلاۋ ستانسالارى بولۋى كەرەك, – دەدى گ.چەرنوۆا.
سونىمەن قاتار ەكولوگ كاسپي تەڭىزىنە قۇياتىن وزەندەردىڭ سۋ اعىنىن ارتتىرۋ كەرەك دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇعان رەسەي جاعىمەن كەلىسىمگە كەلۋ كەرەك. قازىر ولار جايىقتىڭ بويىندا وزەننەن سۋ ايدايتىن سۋ ەلەكتر ستانسالارى مەن سۋ قويمالارىن سالىپ جاتىر. وسى قۇرىلىستاردى توقتاتۋ كەرەك.
تەڭىزدى زەرتتەيتىن ينستيتۋت قايدا؟
ال وسىنداي جۇمىستاردى اتقاراتىن كاسپي تەڭىزىن زەرتتەيتىن ينستيتۋت ءالى قۇرىلعان جوق. ەسكە سالساق, پرەزيدەنت ق.توقاەۆ 2022 جىلى حالىققا جولداۋىندا اتالعان ينستيتۋتتى قۇرۋدى ۇكىمەتكە تاپسىرعان ەدى. وتكەن جىلدىڭ باسىندا سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ءمينيسترىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى ۇكىمەت كاسپي تەڭىزىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قۇرۋ تۋرالى قاۋلىنى بەكىتكەنى تۋرالى مالىمدەمە جاسادى. وندا ايتىلعانداي, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى كاسپي تەڭىزىنىڭ ەكولوگيالىق, سۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋ پروبلەماسىن, يتبالىقتار مەن بالىقتاردىڭ جاپپاي قىرىلۋ سەبەپتەرىن, كاسپي يتبالىقتارىنىڭ پوپۋلياتسياسىن ساقتاۋ ماسەلەلەرىن, يحتيوفاۋنانى, كاسپي سۋ ايدىنى مەن جاعالاۋىن زەرتتەيدى. سونداي-اق كاسپي اۋماعىنداعى شەكارالاس مەملەكەتتەردەگى ارىپتەستەرىمەن ءوزارا تىعىز ءىس-قيمىلدى قامتاماسىز ەتەدى. ينستيتۋت كاسپي تەڭىزىنىڭ ەكوجۇيەسى تۋرالى شىنايى جانە جان-جاقتى اقپارات بەرەدى. بۇل دەرەكتەر مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ كەشەندى شارالار قابىلداۋىنا نەگىز بولماق. عىلىمي ۇيىم قۇرۋ سونىمەن قاتار كاسپيدى ساقتاۋ جونىندەگى حالىقارالىق جانە ۇلتتىق مىندەتتەمەلەردى تولىق كولەمدە ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– بىلۋىمشە, بۇل ينستيتۋت – ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىندا. قازىر ديرەكتورى تاعايىندالدى, بىراق وندا بيۋدجەت تە, شتات تا, كادر دا جوق. مەن دە كومەكتەسۋگە تىرىسامىن, ويتكەنى كاسىبي كادرلاردى تاۋىپ, تارتۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ونىڭ ۇستىنە ادامدار لەزدە شەشىم قابىلداپ, ءبىر قالادان ەكىنشى قالاعا قونىس اۋدارۋعا ق ۇلىقتى ەمەس, ءتىپتى جۇمىس بار بولسا دا, جىلى ورنىن سۋىتقىسى جوق. يدەيا بار, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بار, بىراق ينستيتۋت ءالى قۇرىلعان جوق, – دەدى ۆ.ني.
