مەيىرىم سەزىنبەگەن بالا تىعىرىققا تىرەلەدى

قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينس­تي­تۋ­تى­نىڭ زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنسەك, ساۋالناماعا تار­تىل­عان رەسپوندەنتتەردىڭ 13,8%-ى تۋىستارى نەمەسە تانىستارى اراسىندا بالانىڭ نەمەسە ءجاسوسپىرىمنىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ فاكتىلەرى بولعانىن ايتقان. مۇنداي قايعىلى وقيعا ءجيى بايقالعان وڭىرلەردىڭ كوش باسىندا الماتى (25,4%), استانا (19%), شىمكەنت (16%), قاراعاندى وبلىسى (21,2%), باتىس قازاقستان وبلىسى (17,2%), اتىراۋ وبلىسى (15,4%) تۇر.

رەسپوندەنتتەردىڭ پىكىرىنشە, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردى سۋيتسيدكە يتەرمەلەۋگە نەگىزىنەن كۇشتىك جانە پسيحيكالىق زورلىق-زومبىلىق (30%), اتا-انالار تاراپىنان تۇسىنىستىك پەن قولداۋدىڭ بولماۋى (29,2%), دوستارىنىڭ نەمقۇرايدىلىعى (28,3%) سەبەپ بولىپ جاتادى ەكەن. سونداي-اق ساۋالناماعا قاتىسۋشىلاردىڭ تورتتەن بىرىنەن استامى (27,3%) كومپيۋتەر مەن ينتەرنەتكە تاۋەلدىلىكتى باستى ماسەلە رەتىندە اتاپ وتكەن.

وسىلايشا, ەلىمىز ۇكىمەتتىك دەڭگەي­دەگى ۇلكەن ىستەردى قولعا الا باستادى. ءتۇرلى باع­دارلاما جۇزەگە اسىرىلىپ, وقۋشىلار­دىڭ ءار ادىمىن اڭدىپ جۇرەتىن جاعدايعا جەتتىك.

بيىل جىل باسىندا بۇرىنعى ۆيتسە-پرەمەر تامارا دۇيسەنوۆا جۋرناليستەر سۇراعىنا جاۋاپ بەرە كەلە, مەكتەپتەرگە فين باعدارلاماسى ەنگىزىلىپ, ول بويىنشا اقپان ايىنىڭ سوڭىندا ورەسكەل جانە قايعىلى جاعدايدىڭ سەبەپتەرى بەلگىلى بولاتىنىن ايتقان ەدى.

«قورقىتۋ, سۋيتسيدكە قاتىستى قوعامدا وزەكتى ماسەلە بار. بىزدە جوبالىق كەڭسە قۇرىلدى. ءتورت مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ءتورت ۆيتسە-ءمينيسترى ءتورت توپتى باسقارادى. ءبىز ەلىمىزدەگى 200 مەك­تەپ­تى الدىق, وندا وسى ماسەلەلەر وزەكتى بولىپ, فين باعدارلاماسىن ەنگىزە باس­تادىق. ۇلتتىق, حالىقارالىق ينستيتۋت­تاردىڭ پسيحولوگتەرى تارتىلدى», دەدى ت.دۇيسەنوۆا.

پسيحولوگتەر بالالار سۋيتسيدىنە ۇي­دەگى ۇرىس-كەرىستىڭ دە سەبەپ بولىپ جات­قانىن ءجيى ايتادى. ياعني اتا-انانىڭ ءبىر-بىرىمەن جانجالداسۋىنان بولەك, ولاردىڭ بالاعا دەگەن قاتال, قاتىگەز قارىم-قاتىناسى ونى ومىردەن قاجىتىپ, تىعى­رىققا تىرەيتىنى ايان. پسيحولوگ ءمول­دىر سابىربەكوۆا اتا-انانىڭ بالامەن اشىق سويلەسۋى, بۇكپەسىز اڭگىمەگە تارتۋى ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋدىڭ العاشقى قادامى دەگەن پىكىرىن جەتكىزدى.

«وقۋشىلار اراسىنداعى ءوز-وزىنە قول جۇمساۋعا يتەرمەلەيتىن نەگىزگى فاكتور – سترەسس. مەنتاليتەت پەن تۇرمىستىق جاع­داي­دىڭ ۆيرتۋالدى الەممەن سايكەس كەل­مەۋى سالدارىنان قوعامدا سترەسكە تۇراق­سىزدىق تۋىنداپ جاتىر. ماسەلەن, قازا­قى ورتاداعى ءتۇرلى شەكتەۋ, بەلگىلى قاعيدا­لار مەن تالاپتاردى سىڭىرگەن بالا شەكا­را ايماعىندا تاربيەلەنگەن ادامنان كۇن­نەن-كۇنگە دامىپ كەلە جاتقان الەم اقپاراتتارىن قابىل­داپ, ەركىندىككە تولى شەكتەۋلەرسىز ومىرلىك قاعيدالارعا سايكەستەنۋگە ءماجبۇر. سونىمەن قاتار ءوزى تۇگىل اتا-اناسىنا بەي­مالىم بولىپ كەلەتىن, ماڭىزدى اقپاراتقا قاتىستى تاڭداۋ جاساپ, شەشىم شىعارۋى قاجەت. شەشىم شىعارايىن دەسە, تۇرمىسى رۇقسات ەتپەيدى. تۇرمىسىن تۇزەيىن دەسە, اقشا جوق, اقشا تابايىن دەسە, جاسى جەت­پەيدى. ال ەسەيۋگە ۋاقىت كەرەك. ءسويتىپ, پسي­حيكالىق جانە فيزيكا­لىق تۇرعىدا ەنەرگيا جەتىسپەۋشىلىگىن سەزىنەدى. ناتيجەسىندە, ويىن ايتسا, اتا-اناسى دۇرىس تۇسىنبەيدى», دەيدى ءمولدىر ونەرقىزى.

ونىڭ ايتۋىنشا, مەكتەپ جاسىنداعى وقۋشى ويىن تۇسىنىكتى ەتىپ جەتكىزە المايتىن كەزەڭدە بولادى ەكەن. م.سابىربەكوۆا ەرەسەكتەردىڭ بالاعا تۇسىنىستىك تانىتپاۋى­نا قازاقى ورتانىڭ دا مەنتاليتەتى اسەر ەتپەي قويمايتىنىن اتاپ ءوتتى.

«كومەككە قول سوزسا, ەشكىم كومەك بەرە المايتىنىن سەزىنگەن بالا العا جىلجىسا, تەرەڭ جارعا قۇلاپ كەتەتىندەي كۇيگە ەنىپ, ءوز-ءوزىن تۇسىنۋدەن قالادى. ءوزىن تۇسىنە الماعان بالا جۇرگەن ورتاسىنان قىسى­لىپ, اشۋشاڭ, ءالسىز, دارمەنسىز بەيشارا كۇيگە تۇسەدى. ءسويتىپ, جالعىزدىقتىڭ ءدامىن تا­تىپ, ءوز-وزىنە سىيمايتىنداي كۇيگە تۇ­­سەدى. ءتۇبى جوق بولىپ كەتۋدى ويلاپ, «مەن كەرەك ەمەسپىن, مەنى ەشكىم جاق­سى كور­مەيدى, تۇسىنبەيدى» دەگەن ۇعىم­دى قا­لىپتاستىرادى. وسىلايشا, وزىنە قول جۇم­ساۋعا بەكىنەدى. مىنە, وسىنى تۇجى­رىم­داساق, ءوز-وزىنە قول جۇمساۋدىڭ نەگىزگى شي­پاسىن «اشىق اڭگىمەلەسۋ» دەپ قاراس­تىرۋعا بولادى. قازىرگى عاسىردىڭ ماسەلەسى – وتباسىندا اشىق اڭگىمەلەسۋگە ۋاقىتتىڭ جەتكىلىكسىزدىگى. اشىق اڭگىمە بولعان جاعدايدا عانا بالا ساناسىندا تۋىنداعان ىشكى مەنتاليتەت پەن ءتۇرلى جاڭا قاعيدالاردىڭ سايكەسسىزدىگى جايىن تالقىلاپ, سەزىمدەرمەن ءبولىسىپ, تۇسىن­بەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ الىپ, تۇسىن­بەستىكتەردى شەشۋگە مۇمكىندىك الىپ, سترەستى جىبەرىپ, ەرەسەكتەردىڭ قولداۋىن, جىلۋلىعىن سەزىنە الادى», دەگەن پسيحولوگ ءمولدىر سابىربەكوۆا ءوز-وزىنە قول جۇمساۋدى توقتاتۋ اتا-انانىڭ عانا قولىندا ەمەستىگىن دە جەتكىزدى.

ونىڭ ايتۋىنشا, بالا قوعاممەن تىعىز بايلانىستا بولعاندىقتان, مەكتەپ ىشىندەگى مامانداردىڭ پسيحولوگيالىق جاي-كۇيگە قاتىستى قولعا العان ءاربىر ءىس-شاراسى قۇندى.

«سەبەبى ءسۋيتسيدتىڭ العاشقى بەلگىلەرىن مەكتەپ پسيحولوگىنىڭ انىقتاۋ مۇمىندىگى بار. كۇيزەلىس دەڭگەيىن انىقتايتىن دياگ­نوستيكا جۇرگىزۋ بارىسىندا ناقتىلان­عان جاعدايدا ترەنينگتەر, جەكە كەزدەسۋ جۇرگىزۋ نەمەسە ارنايى ماماندارعا جۇگىنۋ ارقىلى الدىن الۋ شارالارىن جۇرگىزەدى. ناتيجەسىندە ىشتەي قىسىم تۋدىرىپ جۇرگەن ماسەلەنىڭ سۇراعىنا جاۋاپ الىپ, ءوز-ءوزىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك الادى», دەيدى پسيحولوگ.

سونداي-اق م.سابىربەكوۆانىڭ پسيحولوگ مامان رەتىندە اتا-اناعا ايتار كەڭەسى بار.

«بالانى تاربيەلەۋگە كۇشىڭىز دە, اقىلىڭىز دا, مۇمكىندىگىڭىز دە, ماحاب­باتىڭىز دا جەتكىلىكتى ەكەنىنە سەنىمىڭىزدى نىعايتىڭىز. ءوزىڭىز قالاعانداي يدەا­لىڭىزداعى اتا-انا بولا الماساڭىز دا, ءسىز – بالاڭىز ءۇشىن ەڭ كەرەمەت اناسىز, قامقور اكەسىز! «سەندە قايداعى مۇڭ؟ ساعان نە جەتپەيدى وسى؟ كىپ-كىش­كەنت­اي بولىپ الىپ قانداي پروبلەما سەندەگى؟ نەمەنەگە جىلايسىڭ؟ نەگە ۇنەمى مىڭقيىپ جۇرەسىڭ؟» دەگەن سياقتى بۋللينگكە تولى سۇراقتار مەن سىنعا بەرگىسىز سوزدەردىڭ ورنىنا ءبىر ءسات بالاڭىزدىڭ كوزقاراسىمەن ءبىر دەڭگەيگە ءتۇسىپ كورىڭىز. سىناپ-مىنەۋسىز سىرلاسا بىلسەڭىز, جىلۋ­لىققا, مەيىرىمگە, تۇسىنىستىككە تولى اشىق اڭگىمە جۇرگىزسەڭىز جەتكىلىكتى. با­لا­نىڭ وتباسىندا ماڭىزدىلىعىن العا تارتىپ, قولداۋشىسى بار ەكەنىن سەزىنۋگە مۇمكىندىك بەرىپ, قۇندى تۇلعا ەكەنىن ايتىپ وتىرۋ وتە ماڭىزدى. وسىلايشا, باعاسىن كوتەرىپ, مارتەبەسىن اسىرىپ قانا قويماي, قيىن ساتتە قولۇشىن سوزاتىن جاقىن ادامى بار ەكەنىن ۇعىندىرىپ, قورقىنىشسىز ءومىر سىيلاي الاسىز»,  دەيدى بالالار پسيحولوگى.

وسى رەتتە ەلىمىزدە وتباسى, ايەلدەر جانە بالالاردىڭ قۇقىن قورعاۋ ماسە­لەلەرى بويىنشا بىرىڭعاي سەنىم تەلەفونى ىسكە قوسىلدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جولداۋىندا بىرىڭعاي سەنىم تەلەفونىن ۇيىمداستىرۋ جانە زورلىق-زومبىلىق پەن بۋللينگ قۇر­باندارىنا كومەك كورسەتۋدىڭ پار­مەندى باعدارلاماسىن ازىرلەۋ مىندەتىن قويعان. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق پەن بۋللينگ قۇرباندارى «111 – Amanat» بىرىڭعاي مەملەكەتتىك بايلانىس ورتا­لىعىنا تاۋلىك بويى حابارلاسا الادى.