ترانزيتتىك ءدالىزدىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋدىڭ ءجون-جوباسى

– ەلىمىزدە ترانزيتتەن قانشا تابىس ءتۇستى؟ دالىزدەردىڭ تيىمدىلىگىن ارت­تىرۋ, كەدەرگىلەردى جويۋ بويىنشا قانداي شارالار اتقارىلىپ جاتىر؟

ءساتجان وزبەكوۆ:

– قازىر ەل اۋماعى ارقىلى 13 حالىق­ارالىق ترانزيتتىك ءدالىز وتەدى. ونىڭ 5-ەۋى – تەمىرجول, 8-ءى – اۆتوموبيل جولدارى. بىلتىر 34,2 ملن توننا ترانزيت­تىك جۇك تاسىمالداندى. تەمىرجول كولى­گىمەن 27,5 ملن, اۆتوموبيلمەن 6,7 ملن توننا جۇك دىتتەگەن جەرىنە جەت­كىزىلدى. 2022 جىلدان باستاپ ورتا ءدالىز – ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىنا قىزىعۋشىلىق ارتتى. قازىر ونىڭ وتكىزۋ قابىلەتى 6 ملن تونناعا تەڭ. بىلتىر 4,5 ملن توننا جۇك تاسىمالداندى. كەيىنگى جىلدارى تەك وڭ ديناميكا بايقالىپ وتىر. تەمىرجول سالاسىندا 4 ءىرى جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ولار – دوستىق – مويىنتى, الماتى ستانساسى اينالما جولى, داربازا – ماقتا­ارال, باقتى – اياگوز ماگيسترالدارى. مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى اياسىندا وتكەن جىلى رەكوردتىق 12 مىڭ شاقىرىم اۆتوجول جوندەلدى.

ءترانزيتتىڭ تابىسى دا ويداعىداي. جاڭىلماسام, تەمىرجولدان ءبىر جىلدا 600 ملرد تەڭگەدەن استام تابىس ءتۇستى. قازىر ورتالىق ازيا مەن قىتايدان شىققان تاۋار اعىنى ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك دالىزىنەن ازەربايجان مەن گرۋزيا اۋماعىنا, ودان ءارى تۇركيا ارقىلى باتىس ەلدەرىنە وتەدى. بۇل باعىتتا جۇك اعىنىن تارتاتىن, وعان قاجەت ءىس-شارانىڭ ءبارىن اتقاراتىن قازاقستان ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. بىل­تىر قىتايمەن ورتالىق ءدالىزدى دامىتۋ­عا قاتىستى كەلىسىمگە قول قويىلىپ, سونىڭ شەڭبەرىندە جۇمىس توبى قۇرىلدى. وتكەن قىركۇيەكتە جۇمىس توبىنىڭ ءبىرىنشى وتىرىسى ءوتتى. ناتيجەسىندە, قىتايمەن ترانزيتتىك كونتەينەرلىك پويىز سانىن جىلىنا 2 مىڭ پويىزعا دەيىن ۇلعايتۋعا كەلىسىم جاسالدى. قىتاي­لىق كونتەينەرلەر كولەمى ورتا دالىزدە 28 ەسە ءوستى.

– ولجاس حايروللا ۇلى, دەپۋتاتتار ەلدەگى كولىك پەن ترانزيتتىك دالىزدەر تۋرالى قانداي وزەكتى ماسەلە كوتەرىپ ءجۇر؟ كولىك ءدالىزىن دامىتۋ بويىنشا كوكەيدە جۇرگەن قانداي تۇيتكىلدى ايتا الاسىز؟

ولجاس قۇسپەكوۆ:

– ەڭ ۇلكەن ماسەلە – كولىك وتكىزۋ سانى ارتقانىمەن, اۆتوموبيل وتكىزۋ پۋنكتتەرىنىڭ قۇرىلىسى مەن مودەرنيزاتسياسىنا قاجەتتىلىك وتە جوعارى. ءبىز بارىپ كورگەن بەكەتتەردە وسىنداي تۇيتكىلدەر انىقتالدى. مىسالى, باتىس قازاقستاندا كولىكتەر ءبىر تاۋلىكتەن استام ۋاقىت كەزەك كۇتىپ تۇر. باسقا وت­كىزۋ پۋنكتتەرىندە دە وسى جاعداي ورىن العان. بۇل بەكەتتەردى مودەرنيزاتسيالاۋ قاجەت. اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەلەر ورناتىلماسا, ۇلكەن ماسەلەگە اينالادى. ورتا دالىزدە تاۋەكەل جوعارى. ويتكەنى كونتراباندالىق جۇك ءوتىپ كەتسە نەمەسە دۇرىس راسىمدەلمەسە, مەملەكەتتىك كىرىسكە تەرىس اسەر ەتەدى. قاتاڭ قاداعالاۋ بولماسا ەلگە پايداسى از.

ۇكىمەتتىڭ جوسپارى بار. بىراق ول وتە باياۋ ءجۇرىپ جاتىر. كونكۋرستىق ءىس-شارالار مەن باسقا دا ساراپتامالارعا بايلانىستى جۇمىس تىم سوزىلىپ كەتتى. نەگىزى, بۇل جۇمىس بىلتىر باستالۋى كەرەك ەدى. بىراق ءالى ىركىلىپ تۇر.

– جامبىل باقتيار ۇلى, بۇعان قا­تىستى نە ايتاسىز؟

جامبىل باقتيار:

– ەلىمىز رەسەي, قىتاي, قىرعىزستان, وزبەكستان جانە تۇرىكمەنستانمەن شەك­تەسەدى. كەدەندىك وداق اياسىندا ەل شەكارالارىندا 33 وتكىزۋ پۋنكتىن ىسكە قوسۋ جوسپارلانۋدا. بۇل جۇمىستاردى بيىل باستاۋ ءۇشىن ءتيىستى قاراجات ءبولىندى, ونىڭ ىشىندە 2-ەۋى قىرعىزستانمەن, 4-ەۋى رەسەيمەن شەكارالاس 6 وتكىزۋ پۋنكتىنە باعىتتالادى. قازىر 3 وتكىزۋ پۋنكتى بو­يىن­شا مەردىگەر انىقتالدى, قالعان 3 پۋنكتتىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتى مەملەكەتتىك ساراپتامادا قارالىپ جاتىر. ءار جوبانى ازىرلەۋ بارىسىندا ونىمدەردىڭ تولىق اينالىمىن باقىلاۋ جانە كونتراباندانىڭ الدىن الۋ ماسە­لەلەرى ەسكەرىلەدى. مىسالى, قورداي شەكارا بەكەتى جوباسىنىڭ جالپى قۇنى شامامەن 6 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى, ونىڭ 50-60%-ى ءونىم اينالىمىن جەدەلدەتۋ مەن كونتراباندالىق تاۋارلاردىڭ ءوتۋىن قاداعالاۋعا باعىتتالادى. بۇل جوبالار ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتىمەن كەلىسىلىپ, بەكىتىلگەن.

شەكارا بەكەتتەرىن تسيفرلاندىرۋ جۇمىستارى دا باستالدى. وزبەكستانمەن شەكارادا ەلەكتروندىق كەزەك جۇيەسى ەنگىزىلدى. بۇرىن كولىكتەر شەكارادان كەزەكسىز وتسە, ەندى ەلەكتروندىق كەزەككە تۇرىپ, وزدەرىنىڭ ءوتۋ ۋاقىتىن جوس­پارلايدى. بۇل – اقىلى قىزمەت. وسى جۇيە قىرعىزستان, قىتاي, تۇرىكمەنستان شەكا­رالارىندا دا ىسكە قوسىلعان. اتى­­­راۋدا جاڭا جۇيەلەرگە قاتىستى تۇسىنىس­­پەۋشىلىكتەر بولدى, بىراق قازىر بۇل ماسەلە رەتتەلىپ جاتىر. جالپى, 33 وت­كىزۋ پۋنكتىندەگى جۇمىستى 2030 جىل­عا دەيىن اياقتاۋىمىز قاجەت. بار­لىق بە­كەتتىڭ وتكىزۋ مۇمكىندىگى مەن ينفرا­قۇ­رىلىمىن تولىق جاڭارتۋ جوسپار­لانعان. باستى ماقسات – بارلىق جوبانى قارجىلاندىرۋدى رەتتەپ, وتكىزۋ جۇيەسىن جەدەلدەتۋ.

– نۇرجان امانگەلدى ۇلى, ال­دىڭ­­­عى جىلدارمەن سالىستىرعاندا تەمىر­جول ارقىلى تاسىمالداۋ الەۋەتى قانشا­لىقتى ارتتى؟

نۇرجان كەلبۋعانوۆ:

– بىلتىر 303 ملن توننا جۇك تەمىر­جولمەن تاسىمالداندى. بۇل – كەيىنگى 30 جىلداعى رەكوردتىق كورسەتكىش. ونىڭ قاتارىندا ترانزيتتىك تاسىمال كولە­­مىنىڭ دە وسكەنى بايقالادى. سوڭعى 10 جىلدا ترانزيتتىك تاسىمال ەكى ەسە كوبەي­گەن. ەلدەگى 16 مىڭ شاقىرىمنىڭ 11 مىڭىن جوندەۋ جوسپارلانعان. كەيىنگى ەكى جىلدا 2 800 شاقىرىم جول جوندەلدى. قالعانى الداعى 5 جىلدا جوندەلەدى. بۇل تەمىرجولدىڭ توزۋ دەڭگەيىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

دوستىق – مويىنتىنىڭ 836 كم-دى قۇرايتىن ەكىنشى قۇرىلىسى بيىل اياق­تالادى. ءبىرىنشى تەلىمدەرى (مويىنتى – بالقاش) قاڭتاردا پايدالانۋعا بە­رىلدى. جوبا قازاقستان مەن قىتاي ارا­سىنداعى وتكىزۋ قابىلەتىن 5 ەسە ارتتىرادى. الماتى اينالما تەمىرجولى قى­تايدان ورتا­لىق ازياعا نەمەسە ورتا ءدالىز ارقىلى ەۋروپاعا باعىتتالعان ترانزيتتىك جۇك قوزعالىسىن جىلدامداتادى. الماتىنى اينالىپ وتەتىن جول ءبىر تاۋلىك ۋاقىت­تى ۇنەمدەيدى. داربازا – ماقتاارال وزبەكستانمەن قوسىمشا ءتۇيىسۋ نۇكتەسى بولادى. قۋاتتىلىعى – 20 ملن توننا. باقتى – اياگوز – قىتايمەن ءۇشىنشى تەمىرجول ءتۇيىسۋ نۇكتەسى. ونىڭ دا قۋاتتىلىعى – 20 ملن توننا. وسى جوبا ىسكە قوسىلعاننان كەيىن قىتايمەن جۇك الماسۋ 76 ملن تونناعا جەتەدى, ياعني 3 ەسە ارتادى.

تاعى ءبىر ماسەلە – سىرتقى ءتۇيىسۋ نۇكتەلەرىنىڭ قۋاتىن ارتتىرۋ. ەلىمىزدە 27 تەمىرجول ءتۇيىسۋ نۇكتەسى بار. ونىڭ قاتارىندا 15 ءتۇيىسۋ نۇكتەسى رەسەيمەن بايلانىستى. قازىر ونىڭ 9-ى تولىق جۇمىس ىستەپ تۇر. قۋات­تىلىقتى 123 ملن توننادان 150 ملن تونناعا دەيىن ارتتىرۋ جۇمىسى باستالىپ كەتتى. سونىمەن قاتار لوكوموتيۆ جەتىسپەۋشىلىگىن شەشۋ كەرەك. بىلتىر  185 لوكوموتيۆ ساتىپ الىنعان. بيىل 200 لوكو­موتيۆ ساتىپ الۋ جوسپاردا بار. سوڭعى ۇلگىدەگى لوكوموتيۆتەر قولدانىسقا بەرىلەدى.

بىلتىر العاشقى كونتەينەرلىك پويى­ز ەلىمىز ارقىلى يراننان قىتايعا سول­تۇستىك – وڭتۇستىك دالىزىمەن ءوتتى. بۇل پو­يىز 10 مىڭ شاقىرىمدى 2 اپتادا ءجۇرىپ ءوتتى. بۇل – تەڭىز ارقىلى جەت­كىزۋگە كەتەتىن ۋاقىتتىڭ جارتىسى. قىتاي, يران جانە ەۋروپا وسى ءدالىزدىڭ دامۋىنا وتە مۇددەلى. بۇگىندە قىتاي مەن ەۋرووداق اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى 1 ترلن دوللاردان اسادى. ونىڭ فيزيكالىق كولەمى – 260 ملن توننا. قازىر ونىڭ 95%-ى تەڭىز ارقىلى تاسىمالدانادى, قالعان 5%-ى قازاقستان مەن رەسەي ارقىلى وتەدى. بىراق قىتاي تاسىمالداۋ باعىتتارىن ارتاراپتاندىرۋعا مۇددەلى. ەكونوميكاسىنىڭ شىعىستان باتىسقا قاراي جىلجۋىنا بايلانىستى جەرۇستى كولىكتەرى ارقىلى جۇك تاسىمالداۋ ىڭعايلىراق بولىپ تۇر.

بيىل قىتايمەن جۇك الماسۋ كولەمى 32 ملن تونناعا جەتىپ, رەكوردتىق كور­سەتكىشكە شىقتى. بۇل وتكەن جىلمەن سالىس­تىرعاندا 13%-عا جوعارى. ەۋرووداق تا قازاقستان ارقىلى وتەتىن ورتا ءدالىزدىڭ دامۋىنا مۇددەلى.

– باعلان اۋەلبەك ۇلى, اۆتو­جول­دار­داعى احۋال تۋرالى ويىڭىزدى بىل­سەك.

باعلان بايماعامبەتوۆ:

– مەنىڭشە, 3 جانە 2-ساناتتاعى جولداردى حالىقارالىق دالىزدەردەن مۇل­­دەم الىپ تاستاۋ قاجەت. جولدار 1-ساناتتى, كەمىندە 4 جولاقتى بولۋى كەرەك. قازىرگى جۇك كولىكتەرى اۋىر. بۇ­رىن­عى تار جولمەن ءجۇرۋ قاۋىپتى. وتكەن جاز مەزگىلىندە شىمكەنتتەن اقتوبەگە دەيىن جەڭىل كولىكپەن ءجۇرىپ ءوتتىم. قوزعا­لىستىڭ قان­شالىقتى قاۋىپتى ەكەنىن كوردىم. جول تار, كولىكتەر بىرىنەن-ءبىرى وزا المايدى. سوندىقتان اۋدارىلىپ, اپاتقا ۇشىراپ جاتىر. بۇل ماسەلەنى شۇعىل شەشۋ كەرەك.

شەكارا وتكەلدەرىندە دە ماسەلە كوپ. جۇك كولىكتەرى مەن جەڭىل كولىكتەرگە جەكە-جەكە جولاق بولۋعا ءتيىس. بالا-شا­عاسىمەن شەكارادا بىرنەشە شىقىرىم كەزەكتە تۇرعان جەڭىل كولىكتەردى كورىپ, جانىڭ اشيدى. بۇل ماسەلەنى ءماجىلىس دەپۋتاتتارى كوتەرىپ, ۇكىمەت ارقىلى شەشۋى قاجەت. سونىمەن بىرگە بەتون جول سالۋدى كەڭىنەن قولدانۋ كەرەك. ونىڭ ساپاسى جوعارى, ۇزاق قىزمەت ەتەدى. استانا مەن بۋراباي اراسىنداعى بەتون جول 2013 جىلى سالىنعان, ءالى كۇنگە تاقتايداي تەگىس. قازاقستان كليماتى ءارتۇرلى بولعاندىقتان, وڭتۇستىكتىڭ مي قايناتار ىستىق اۋا رايىنا, سولتۇستىكتىڭ بەت قارىعان سۋىعىنا بەيىمدەلگەن تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ماڭىزدى. جولدىڭ جارىقتاندىرىلۋى, جولاقتىڭ سىزىلۋى, قاۋىپسىزدىگى, بارلىق تالاپقا ساي بولۋى شارت. كاۆكازعا, استراحانعا جول سالۋىمىز قاجەت.

– نۇرجان ەربولات ۇلى, جول ساپاسىن جاقسارتۋعا قاتىستى نە ايتاسىز؟

نۇرجان مۇقاەۆ:

– قازىر ساپالى ماتەريالدار مەن زاماناۋي تەحنولوگيانى قولدانۋعا نەگىز­دەلگەن بىرىڭعاي تەحنولوگيالىق بازا قۇردىق. قۇرىلىس پەن جوندەۋ جۇمىسىندا پايدالاناتىن ساپالى ماتەريالدار مەن زاۋىتتار كارتاسىن جاساپ, قاناتقاقتى جوبالاردى ىسكە اسىرىپ جاتىرمىز. جەرگىلىكتى قۇرىلىس ماتەريالدارىن پايدالانۋعا ەرەكشە كوڭىل بولەمىز. ەلىمىزدە تاس, بيتۋم, مينەرالدى قوسپالار سياقتى نەگىزگى ماتەريالدار ءوندىرىلىپ, جول قۇرىلىسىنا 100% قولدانىلادى. ءار ماتەريال ار­نايى تەستىلەۋدەن ءوتىپ, قولدانۋعا جارام­دى­لىعى راستالادى. سالاداعى ءبىر كەمشى­لىك – مامان جەتىسپەۋشىلىگى.

باعلان بايماعانبەتوۆ:

– ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەن جاستار جول سالاسىنا بارمايدى. مۇنداعى اۋىر ەڭبەكتىڭ ماڭىزىن قوعام مويىنداۋعا ءتيىس. جول سالاسىنداعى جۇمىسشىلار قىستىڭ قاقاعان ايازىندا دا, جازدىڭ اپتاپ ىستىعىندا دا ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. بىراق ولاردى ماقتاپ-ماراپاتتاۋ نەمەسە ولاردىڭ ەڭبەگىن باعالاۋ وتە تومەن دەڭگەيدە. ماجىلىستە نەمەسە سەناتتا جول سالاسىنىڭ مۇددەسىن قورعاپ, مىنبەردەن سويلەگەن, ناقتى ماسەلەلەردى كوتەرگەن مامانداردى كەزدەستىرۋ قيىن.

جامبىل باقتيار:

– جول سالاسىن دامىتۋدا بىرنەشە وزەكتى ماسەلە بار. بىرىنشىدەن, جول ساپاسى تەك قولدانىلعان ماتەريالدار مەن تەح­نولوگيالارعا عانا ەمەس, ونى كۇ­تىپ ۇستاۋعا دا بايلانىستى. سۋ – جول­دىڭ باستى جاۋى. ەگەر سۋدىڭ دۇرىس اعۋى قامتاماسىز ەتىلمەسە, جول تەز بۇزى­لادى. ول ءۇشىن ءبىز تەك جول سالۋ جۇمىستارىمەن اينالىسپاي, سونىمەن قاتار قولدانىستاعى جەلىگە ساپالى قىز­مەت كورسەتۋىمىز كەرەك.

استانا – بۋراباي تاس جولىن سالۋ كەزىندە جىلىنا 18-20 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, ونىڭ 1 ملرد تەڭگەسى تەك سول جولدى كۇتىپ ۇستاۋعا جۇمسالدى. بىراق باسقا جولدارعا قاراجات جەتكىلىكسىز بولدى, بۇل كەيبىر جولداردىڭ ساپاسىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلدى. قازىرگى ۋاقىتتا جولداردى ورتاشا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. 2024 جىلى 6 مىڭ شاقىرىم جول ورتاشا جوندەۋ جۇمىستارىمەن قامتىلدى, مۇندا تەك جولدىڭ ۇستىڭگى قاباتى جاڭارتىلادى.

ەلىمىزدە حالىقارالىق كولىك دالىزدەرى بويىنشا 4 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق جول 4 جولاقتى ەتىپ سالىندى. بۇل باعىتتارعا باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي, استانا – بۋراباي, الماتى – تالدىقورعان سياق­تى نەگىزگى جولدار جاتادى. الايدا بارلىق جولدى 4 جولاقتى ەتىپ سالۋ ەكونو­ميكالىق تۇرعىدان ءتيىمسىز. تەحنيكالىق نورماتيۆتەرگە سايكەس, بولاشاعى بار جولدار عانا 4 جولاقتى ەتىپ سالىنادى. مىسالى, قاراعاندى – جەزقازعان تاس جولى ەكىنشى ساناتتاعى جول بولىپ سانالادى, بىراق بولاشاقتا ماڭىزدىلىعى ارتۋىنا بايلانىستى ونى 4 جولاقتى ەتىپ سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. مۇنداي شەشىمدەر مەملەكەتتىك ساراپتاما مەن ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتى ەسكەرە وتىرىپ قابىلدانادى.

قولدانىستاعى جول جەلىسىن جاقسى جاعدايدا ۇستاۋ ماقساتىندا رەسپۋب­ليكالىق ماڭىزى بار جولداردىڭ اقىلى ۋچاسكەلەرى دە جۇمىس ىستەيدى. وتكەن جىلى ەلدە 3 073 شاقىرىم اقىلى جول جۇمىس ىستەپ, ولاردان 48 ملرد تەڭگە تابىس ءتۇستى. بۇل تابىس جاڭا تەحنيكالاردى ساتىپ الۋعا جانە جوندەۋ جۇمىستارىن ەرتەرەك باستاۋعا مۇمكىندىك بەردى.

– قۇرمانعازى بايعازى ۇلى, جول­دارداعى جۇمىستان قوعام ۇنەمى حاباردار بولىپ وتىرۋى ءۇشىن قانداي ءىس-شارا قولعا الىندى؟

قۇرمانعازى تىلەۋ:

– قازجول عزي-دا جول قۇرىلىس ما­تە­­ريالدارىنىڭ بىرىڭعاي بازاسى, كوپىر جۇيەلەرىن باسقارۋ جۇيەسى, جول سالاسىنداعى مامانداردىڭ بىرىڭعاي بازاسى, سونداي-اق «جولشى كۋالىك» جوباسى سياقتى قۇرالدار جۇمىس ىستەپ تۇر. پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن «ە-جولدار» پلاتفورماسى ىسكە قوسىلدى. پلاتفورما ارقىلى حالىق جوبالاردى باقىلاپ, موني­تورينگ جاساي الادى. «KazTol» ار­قىلى 20-دان استام تولەم جۇيەسى ينتەگ­راتسيالانعان. بۇل تولەمدەردى وڭ­تايلاندىرۋعا جانە جولداردى پايدالانۋدى باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءارتۇرلى تولەم بەكەتتەرىندە ورناتىلعان كامەرالار ارقىلى جول جۇكتەمەسىن ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە سايت ارقىلى باقىلاۋعا بولادى.

بۇل جۇيە حالىقارالىق دالىزدەردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدا ايتارلىقتاي ءرول اتقارادى. مىسالى, كامەرالار مەن تولەم جۇيەلەرىنىڭ ينتەگراتسياسى جول قوزعالىسىنىڭ اعىنىن باسقارۋعا جانە باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل باس­تامالار ەلدىڭ جول ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتىپ, حالىقارالىق دالىزدەردىڭ دامۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزىپ وتىر.

– ءساتجان قۋانىش ۇلى, كون­تەينەر­لىك تاسىمال مەن كاسپي تەڭىزى پورتتارى تۋرالى پىكىرىڭىز قانداي؟

ءساتجان وزبەكوۆ:

– قۇرىق پورتىندا بىلتىر اكۆاتوريانى تەرەڭدەتۋ جۇمىسى اياقتالدى, ال اقتاۋ پورتىندا وسىنداي جۇمىس بيىل جۇزەگە اسىرىلادى. قۇرىق پورتىندا وتكەن جىلى كوپفۋنكتسيونالدى سارجا تەرمينالى ىسكە قوسىلدى. بۇل تەرمينال استىق پەن باسقا دا جۇكتەردى تاسىمالداۋ­دا ۇلكەن ءرول اتقارادى. اقتاۋ پورتىندا قۋاتتىلىعى جىلىنا 250 مىڭ كونتەينەر بولاتىن جاڭا كونتەينەرلىك حابتىڭ قۇرىلىسى باستالدى. بۇل جوبا بيىل ىسكە قوسىلادى. سونىمەن قاتار اقتاۋ پورتىندا مودەرنيزاتسيالاۋ مەن دامىتۋ جۇمىسى جالعاسىپ جاتىر.

ەلدەگى تەڭىز فلوتىن دامىتۋ – ما­ڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. قازىر «قاز­مۇنايگازدىڭ» ەنشىلەس ۇيىمى – «قاز­مورترانسفلوت» تانكەرلەرى ار­قىلى مۇناي تاسىمالىن جۇزەگە اسى­رىپ وتىر. الايدا ەلى­مىزدە جۇك كولىك­تەرى مەن ۆاگونداردى تاسىمالداۋ­عا ارنالعان پارومدار جوق. مىسالى, قۇرىق پەن ازەربايجاننىڭ اليات پور­تى ارا­سىنداعى پاروم تاسىمالىن تولىق­تاي ازەربايجان قامتاماسىز ەتەدى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن كاسپي تەڭىزى ايماعىندا كەمە جاساۋ زاۋىتىن سالۋ جوس­­­پارلاندى. تۇركيالىق كومپانيامەن كەلىسسوز جۇرگىزىلىپ جاتىر. ەڭ كەمى 7 كەمە قاجەت.

ينفراقۇرىلىم بارلىعىمىزعا ورتاق. ول تەك ترانزيتتىك تاسىمالدارعا عانا ەمەس, ەكسپورت, يمپورت جانە ىشكى تا­سىمالدارعا دا قىزمەت ەتەدى. مىسالى, كومىردى وڭىرلەرگە جەتكىزۋ مەن باسقا دا جۇكتەردى تاسىمالداۋ وسى ينفرا­قۇرى­لىم ارقىلى جۇزەگە اسادى. بىراق ينفراقۇرىلىمنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى تاسىمال كولەمى مەن ترانزيتتەن تۇسەتىن تابىستى شەكتەيدى.

– جامبىل باقيار ۇلى, جول بويىن­داعى قىزمەت كورسەتۋ ورىن­دارىنىڭ جاعدايى ترانزيتتىك تاسىمالداۋشى­لار مەن ءوزىمىزدىڭ ازاماتتارعا قان­شالىقتى قولايلى؟

جامبىل باقتيار:

– قازىر رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردا شامامەن 1 500 قىزمەت كورسەتۋ نىسانى بار, ولاردىڭ 1 299-ى ستاندارتتارعا سايكەس كەلەدى. بۇل نىساندار A, B, C ساناتتارىنا ءبولىنىپ, ارقايسىسىنا سايكەس ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس. وتكەن جىلى 85 جاڭا نىسان پايدالانۋعا بەرىلىپ, ولاردىڭ 45-ىندە جىلى دارەتحانا ورناتىلدى. قىزمەت كورسەتۋ ورىندارى, اسىرەسە, قوزعالىس قارقىنى جوعارى ايماقتار­دا, مىسالى, الماتى وبلىسىندا ءتيىم­­دى جۇمىس ىستەپ تۇر. الماتىدان تاراز­عا باراتىن جولدا كوپتەگەن نىسان جەكە سەكتورعا تاپسىرىلىپ, ولار ءوز كەزەگىن­دە سەرۆيستى جاقسارتىپ, ستاندارتتار­عا سايكەستەندىرىلىپ جاتىر. الايدا سولتۇس­تىك, شىعىس, باتىس وڭىرلەردە قوزعالىس از بولعاندىقتان, مۇنداي نىسانداردى جەكە كاسىپكەرلەرگە بەرۋ قيىن­دىق تۋعى­زىپ وتىر. مىسالى, استانا – پاۆلودار جانە استانا – قاراعاندى باعىتتارىن­دا 6 سەرۆيس نىسانى سالىن­عانىمەن, ولاردى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جالعا نەمەسە پاي­دالانۋعا بەرۋ مۇمكىن بولماي جاتىر.

بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى ينۆەستورلارمەن جانە كومپانيالار­­مەن جۇمىستار قولعا الىندى: «سينويل», «قازويل», «كومپاس» سەكىلدى ءىرى كومپانيالارمەن مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى. ولارمەن بىرلەسە وتىرىپ, ينفراقۇرىلىم مەن جەر تەلىمدەرى دا­يىن­دالىپ, قوزعالىس كوپ جەرلەردە سەرۆيس نىساندارىن دامىتۋعا باسىمدىق بەرىلىپ جاتىر. جولداردى سالۋ كەزىندە بارلىق قاجەتتىلىك قامتاماسىز ەتىلىپ, جەكە كومپانيالاردىڭ جۇمىسىن جە­ڭىلدەتۋگە باسىمدىق بەرىلەدى. مىسالى, استانادان قاراعاندىعا قاراي جولعا شىقساڭىز, «كومپاس» كومپانياسى سالعان جاڭا سەرۆيستىك نىسانداردى كورەسىز. بۇل ۇلگى باسقا وڭىرلەردە دە جالعاسىن تابا باستادى. باستى ماقسات – ترانزيتتىك تاسىمالداۋشىلار مەن ازاماتتارعا قولايلى جاعداي جاساۋ.

ەلىمىزدە 200-دەن استام بىلىكتى مەر­دىگەرلىك كومپانيا بار. وكىنىشكە قاراي, كوپتەگەن جوبادا نەگىزىنەن شە­تەلدىك كومپانيالار جۇمىس ىستەپ جاتىر. مۇنىڭ باس­تى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – كونكۋرستىڭ تالاپتارىنا سايكەس كەل­مەۋى. مۇنداي جاعداي جەرگىلىكتى كوم­پانيالاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن تومەندەتەدى. سوندىقتان بانك جانە ۇكىمەتپەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, وتاندىق مەردىگەرلەرگە كونكۋرستاردا مۇمكىندىك كوبىرەك بەرىلە باستايدى.

– نۇرجان امانگەلدى ۇلى, ءتران­زيتتىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋدا تەرمي­نال­­­­دىڭ قىزمەتى دە جوعارى. ەل ىشىن­دەگى جانە شەتەلدەگى ءبىزدىڭ تەرمي­نال­دار­دىڭ جاعدايى قالاي؟

نۇرجان كەلبۋعانوۆ:

– وتاندىق تەرمينالدار جۇيەسى – حا­لىقارالىق كولىك دالىزدەرىنە جۇك تار­تۋ جانە لوگيستيكا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدا ماڭىزدى ينفراقۇرىلىم. قازىر ەل شەكارالارىنان تىس بىرنە­شە تەرمينال ىسكە قوسىلدى. قىتاي­دىڭ ليانيۋنگان پورتىنداعى تەرمينال سىرتقى جۇك اينالىمىندا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. سيان قالاسىندا مەملە­كەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن ءبىزدىڭ تەرمينال اشىلدى. گرۋزيانىڭ پوتي پورتىندا دا وتاندىق بيزنەستىڭ تەرمينالى جۇمىس ىستەپ تۇر. رەسەيدىڭ سەلياتينا ستانساسى مەن بەلارۋستىڭ سۆيسلوچ ستانساسىنداعى تەرمينالدار قۇرىلىس ساتىسىندا. الداعى ۋاقىتتا ماجارستان­نىڭ بۋداپەشت قالاسى مەن رۋمىنيا­نىڭ كونستانتسيا پورتىندا, سونداي-اق قىتاي­دىڭ ءۇرىمجى قالاسىندا جاڭا تەرمي­نالدار سالىنادى. تاشكەنتتە دە ءبىزدىڭ بيز­نەستىڭ تەرمينالى پىسىقتالىپ جاتىر.

ەل اۋماعىندا دا بىرنەشە ءىرى تەرمينال قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. اقتاۋ پورتى جۇك تاسىمالداۋدا ماڭىزدى حابقا اينالدى. الماتىداعى تەرمينال ىشكى جۇك اينالىمىن رەتتەۋگە باعىتتالعان. بۇل تەرمينالدار تەك ترانزيتتىك تاسىمال­عا عانا ەمەس, ىشكى جانە ەكسپورتتىق جۇك­تەردىڭ اينالىمىن ارتتىرۋعا دا ىقپال ەتەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن 2022 جىلى باستالعان بۇل جۇمىستار الداعى ۋاقىتتا جالعاسادى. ينفراقۇرىلىم جۇيەسى ەلىمىزدىڭ كولىك-لوگيستيكالىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا جانە حالىقارالىق دالىزدەرگە جۇك اعىمىن ءتيىمدى تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ءساتجان وزبەكوۆ:

– جول جانە كولىك ينفراقۇرىلى­مىن دامىتۋدا بىرقاتار ماڭىزدى جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. جوسپار بو­يىن­شا, كاسپي باعىتى جانە تران­زيت­تىك دالىزدەردى دامىتۋ باستى نازار­­دا تۇر. قازىر بەينەۋ – سەكسەۋىل باعى­­تىنداعى جاڭا توتە جولدىڭ تەحنيكالىق-ەكو­نو­ميكالىق نەگىزدەمەسى ازىر­لەنىپ جاتىر. بۇل جول شامامەن 800 شاقى­رىمعا دەيىنگى اراقاشىقتىقتى قىسقارتادى, اسىرەسە قىتايدان كەلەتىن ترانزيتتىك تاسىمالدى ىسكە اسىرۋدا ماڭىزدى بولماق. بيىل بۇل جوبانىڭ ساراپتاماسى اياقتالادى, 2027 جىلى قۇ­رىلىس جۇمىسى باستالادى.

قاراعاندى – جەزقازعان جولىن 4 جو­لاقتى ەتىپ سالۋ, قىزىلوردا – اقتوبە ارا­سىنداعى جولدى كەڭەيتۋ جۇمىسى قولعا الىنعان. وڭتۇستىك وڭىردە سارىاعاش پەن اباي ەلدى مەكەنىنىڭ اينالما جولىن سالۋ جۇمىسى باستالدى. ۇزىندىعى – 102 كم. ونىڭ كونكۋرستىق راسىمدەرى اياقتالىپ كەلەدى. جوبا ترانزيتتىك تاسىمالداردى وڭتايلاندىرۋعا, سونداي-اق ەكولوگيالىق جانە ۋاقىت شىعىنىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

شىمكەنت, تۇركىستان, قىزىلوردا قالا­سىندا اينالما جول سالۋ جۇمى­سى جال­­عاسىپ جاتىر. بۇل جوبالار تران­زيت­­تىك كولىكتەردىڭ قالالىق قوزعا­لىس­قا كەدەرگى كەلتىرمەي, اينالما جول ار­­قى­لى وتۋىنە جاعداي جاسايدى. مۇن­داي جوبا ەكو­لوگيالىق جۇكتە­مەنى ازاي­تىپ, ترانزيتتىك تاسىمال ۋاقى­تىن ۇنەمدەيدى. جاڭا تەمىر­جول سالاسىندا ترانزيتتىك الەۋەتتى ارتتىرۋ باعى­تىنداعى جوبالار دا ايتىلدى. دوس­تىق – مويىنتى باعىتىنداعى جاڭا تەمىر­جول قۇرىلىسى قىتايدان كەلەتىن جۇك اعىنىن ەسەلەپ ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. حرومتاۋ – التىنسارين تەلىمىندە وتكىزۋ قابىلەتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قوسىمشا ينفراقۇرىلىمدىق شەشىم قاراستىرىلىپ جاتىر.

اۋە كولىگى سالاسىندا دا ايتارلىقتاي دامۋ بار. 2024 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اۋە كولىگى ارقىلى 150 مىڭ توننا جۇك تاسىمالداندى. الداعى 2 جىلدا بۇل كورسەتكىشتى 2 ەسە ارتتىرۋ كوزدەلىپ وتىر. الماتى, قاراعاندى جانە استانا اۋەجايى اۋە جۇك تاسىمالىندا نەگىزگى حابتار رەتىندە داميدى. قورعاس پەن الماتىدا جاڭا اۋە جۇك تەرمينالىن سالۋ جۇمىسى ءجۇرىپ جاتىر.

جولداعى قىزمەت كورسەتۋ نىساندارى مەن قويمالىق ينفراقۇرىلىم­­نىڭ جەتكىلىكسىزدىگى – ۇلكەن ماسەلە. جۇكتى سالقىنداتىلعان نەمەسە باسقا ار­نايى تالاپتارمەن تاسىمالداۋعا قاجەتتى قوي­ما مەن تەرمينالدار جەتىسپەيدى. ال­ماتى قالاسىنىڭ ينفراقۇرىلىمىندا جەر تاپشىلىعى كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. بۇل جاعداي تەرمينالداردى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. تەمىرجول مەن اۆتوجول سالاسىنا شەتەلدىك جانە وتاندىق ينۆەستورلاردى تارتۋ قيىن. تەمىرجول قۇرىلىسى مەن ونى باسقارۋ ماسەلەسىندە ءتاريفتى ءبولۋ, قۇقىقتىق جانە قارجىلىق تالاپتار ۇلكەن كەدەرگى تۋدىرادى. كولىك پەن لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ – ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتى وسۋىندە ستراتەگيالىق باسىمدىق­تىڭ ءبىرى. قازىرگى جوبالار كولىك دالىزدەرىن ءتيىمدى پايدالانۋعا, ترانزيتتىك الەۋەتتى ارتتىرۋعا جانە حالىقارالىق تاسىمالداردى وڭتايلاندىرۋعا باعىتتالعان. ءالى دە شەشىلمەگەن ماسەلەلەر بار بولسا دا, بۇل باعىتتاعى جۇمىس قارقىندى جالعاسۋدا.

– سۇلۋگۇل باكەنقىزى, ترانزيتتىك دالىزدەر تۋرالى پىكىرىڭىز قانداي؟

سۇلۋگۇل باكەسوۆا:

– ورتا ءدالىز ءوز باستاۋىن قىتايدىڭ ليانيۋنگان تەڭىز پورتىنان الىپ, سيان قالاسىنداعى قۇرعاق پورتقا دەيىن جەتەدى. تيەلگەن جۇكتەر ءۇرىمجى ارقى­لى ەلىمىزدىڭ دوستىق جانە التىنكول شەكارالىق تۇيىسپە ستانسالارىنا ءوتىپ, ودان سوڭ اقتاۋ جانە قۇرىق پورتتارىنا جەتكىزىلەدى. ودان تەڭىز كەمەلەرىنە تيەلىپ, باكۋ پورتىنا, ودان ءارى قاراي پويىزبەن باتۋمي جانە پوتي پورتتارىنا بارادى. ول جاقتان كونتەينەرلەر رۋمىنيا, بولگاريا, وڭتۇستىك ەۋروپا ەلدەرىنە تەڭىز باعدارلارى ارقىلى تاسىمالدانادى. دەمەك وسىنداي باعدار تىزبەگىنەن ءدالىزدىڭ مۋلتيمودالدى ەكەنىن كورە­مىز. ياعني قىتايدان شىققان جۇكتىڭ دىت­تەگەن جە­رىنە جەتۋى ءۇشىن بىرنەشە كولىك ءتۇرىن الماستىرۋعا تۋرا كەلەدى. ال بۇل دالىزگە قاتىسۋشى ەلدەردەن, سونىڭ ىشىندە قازاقستاننان جوعارى تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋدى قاجەتسىنەدى. مامان­دار ءدالىز كەمشىلىكتەرىنىڭ قاتارىندا ءبىرتۇتاس ۇيلەستىرۋدىڭ جوقتىعىن ايتادى. بۇل كە­دەن­دەگى تۇراقتى كىدىرىستەرگە اكەلىپ سوقتىرادى.

كولىك ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ ءۇشىن ءالى كوپ جۇمىس ىستەۋ كەرەك. ارينە, بۇل باعىتتاعى جۇمىستار قولعا الىنىپ, ۇلكەن جوبالار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. بىرلەسكەن تىعىز ۇيلەستىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ازەربايجان, گرۋزيا جانە قازاقستان 2023 جىلى بىرلەسكەن كومپانيا قۇرۋعا كەلىسىم جاساعان ەدى. كەلىسىم اياسىنداعى باستامالار ترانزيتتىك ءوتۋ ۇدەرىسىن جەڭىلدەتۋگە ءتيىس. ەگەر وسى ەل­دەر بارلىق فۋنكتسيونالدىق شەكتەۋلەر­دى الىپ تاستاپ, تەحنيكالىق جابدىق­تاۋ جانە قارجىلاندىرۋدى تارتۋ بو­يىنشا جوسپارىن جۇزەگە اسىرا السا, باعداردىڭ ءجۇرىپ ءوتۋ ۋاقىتى 2030 جىلعا قاراي ەكى ەسە قىسقارادى دەگەن بولجام بار.

 – دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسقان­دا­رى­ڭىز ءۇشىن العىس ايتامىز. بىرقاتار ءتۇيىندى ماسەلە كوتەرىلىپ, ولاردى شەشۋ جولدارى كورسەتىلدى. مۇنى جاۋاپتى ورىندار نازارعا الادى دەپ سەنەمىز.

دوڭگەلەك ۇستەلدى دايىنداعاندار –

نۇرباي جولشىباي ۇلى,

ەلىگىماي توڭكەر,

«Egemen Qazaqstan»