عالىمنىڭ ماقالاسى ەمەس, جاڭالىعى قىمبات

قازىر بۇل ءتاسىل دوكتورانتتاردىڭ ديس­سەرتاتسيا قورعاۋىنا كەدەرگى بولىپ,  ولاردى دايىنداۋعا بيۋدجەتتەن بولىنگەن قوماقتى قارجى ءوزىن اقتامايدى. ءۇش-ءتورت جىل ءبىلىم الىپ, ديسسەرتاتسيا­سىن جازىپ بىتىرگەن ءبىلىم الۋشىعا ديپ­لوم بەرىلۋى ءتيىس. ويتكەنى ول وسى ۋاقىت ارالىعىندا قاجەتتى ءبىلىمدى يگەرىپ, زەرتتەۋ جۇرگىزەدى.

دوكتورانت عىلىمي جۇمىسىن قورعاي الماسا, بۇل تەك ونىڭ عانا كىناسى ەمەس, جالپى بىزدەگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ كەمشىلىگى. ال «QS World University Rankings», «Times Higher Education» (THE),» Shanghai Ranking» سياقتى الەمدەگى جەتەكشى وقۋ ورىندارىنىڭ رەيتينگتەرىنىڭ الدىن بەرمەيتىن اقش نەمەسە ۇلىبريتانيانىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا جاعداي باسقاشا. بۇل بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەر دوكتورانت­تىڭ ماقالاسى «Scopus» نەمەسە «Web of Science» دەرەكقورلارىندا يندەكستەلگەن جۋرنالدارعا جاريالانا ما, جوق پا – وعان نازار اۋدارمايدى. ەڭ باستىسى, دوكتورانت ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنداعى پاندەردى تولىق مەڭگەرىپ, ديسسەرتاتسيا­سىن ءساتتى اياقتاسا بولعانى. كەيىنىرەك جۇمىسقا تۇراتىن كەزدە دە ونداي ما­قالا­سى بولماسا دا قابىلداي بەرەدى. ال­بەت­تە, ماقالاسى بار ءبىلىم الۋشىدا باسىمدىلىق بولاتىنى ءسوزسىز, بىراق جوق بولسا, قورعاۋعا شىعارماۋ كەدەرگىسى جوق. الەمدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردە بار وسى ءتيىمدى تاجىريبەنى ەلىمىزگە ەنگىزۋگە ەشقانداي توسقاۋىل  جوق. سكوپۋس تالاپ ەتپەيتىن گارۆارد پەن كەمبريدج سياقتى بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەر قانداي دا ءبىر قاتەلىك جاساپ وتىرماعانى بەلگىلى. ءبىز دوكتورانتتارىمىز ارقىلى وتاندىق عىلىمدى الەمگە تانىتقىمىز كەلەدى. بىراق عىلىمعا ەندى ارالاسا باستاعان جاس عالىمنىڭ دارەجەسىمەن ەلدەگى عىلىمنىڭ الەۋەتى ولشەنبەۋ كەرەك.

ارينە, «Scopus» پەن «Web of Science» (WoS) دەرەككوزدەرىندەگى جۋرنال­داردىڭ الەمدەگى عىلىمي ورتا­دا­عى ماڭىزى وتە جوعارى. ونى ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. بۇل ەكى پلات­فورما الەمدىك دەڭگەيدە زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ساپاسىن باعالاۋدا كەڭىنەن قولدانىلادى. اتالعان باسىلىمداردا جاريالانعان ماقالالار زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنىڭ كەڭىنەن تانىلۋىنا جانە عىلىمي قاۋىمداستىقتا مو­يىندالۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. الايدا دوكتورانتتارىمىزدىڭ بۇل دەرەك­قورلاردا جاريالانعان ماقالالارىنىڭ كوبىسى كەيدە ناقتى عىلىمي جاڭالىق­تاردان گورى, تەك «فورمالىق تالاپتاردى ورىنداۋعا» جازىلىپ جۇرگەنى جاسى­رىن ەمەس. مۇنداي جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە, عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ مازمۇنى ەمەس, ولاردى جاريالاۋ شارتتارى ماڭىزدى بولادى. دوكتورانتتارعا بۇل تالاپ ۇلكەن اۋىرتپالىق تۋعىزىپ وتىر. ويتكەنى عىلىمي جۇمىستىڭ ءمانى مەن مازمۇنىنا قاراعاندا, يندەكستەلگەن جۋرنالدارعا ما­قالا جاريالاۋعا ەڭ الدىمەن كوڭىل بولى­نەدى. مۇنداي جاع­داي عىلىمي زەرتتەۋ­لەر­دىڭ ساپاسىن تومەندەتىپ, زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ ماقسات­سىز جۇرگىزىلۋىنە سەبەپ بولىپ وتىر.

بۇل ءوز كەزەگىندە عىلىمي ناتيجەلەردىڭ قوعامعا تيىمدىلىگىنە كەرى اسەر ەتىپ, شىنايى عىلىمي جاڭالىقتاردى جاساۋ مۇمكىندىگىن شەكتەيدى. ال, امەريكالىق نەمەسە بريتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە دوكتورانتۋرا باعدارلامالارى ستۋدەنت­تەرگە عىلىمي زەرتتەۋ داعدىلارىن ۇيرە­تىپ, عىلىمعا ناقتى ۇلەس قوسۋعا نەگىزدەل­گەن. مۇنداي ەلدەردە شىنايى زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنە ءمان بەرىلەدى. 

«Statista» دەرەكتەر سايتىنىڭ اقپاراتى بويىنشا 2020–2021 وقۋ جىلىندا اقش-تا شامامەن 194 059 دوكتورلىق ديسسەر­تاتسيا قورعالعان. بۇل كورسەتكىش 2031–2032 وقۋ جىلىنا قاراي ارتىپ, 229 601 ادام دوكتورلىق دارەجەگە يە بولادى دەپ بولجانىپ وتىر. بۇدان جىلدان-جىلعا عىلىممەن اينالىساتىندار سانىنىڭ وسكەنىن بايقاۋعا بولادى. سايكەسىنشە, ءساتتى قورعاپ, عىلىمعا ۇلەس قوسىپ جات­قان­­­دار دا جەتەرلىك. گارۆارد سياقتى الەم­­­دەگى جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەردى ءتا­مام­­­داۋ كورسەتكىشى ادەتتە 98 پايىز­دى قۇ­رايدى, بۇل – امەريكالىق كول­لەدج­­­­دەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى ەڭ جوعا­­­رى كورسەت­كىشتەردىڭ ءبىرى. ال ۇلى­­بري­­تا­نيا­نىڭ «Higher Education» ستاتيس­تي­كالىق اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتى بويىن­شا 2022–2023 جىلدارى دوكتورانتۋرادا 115 705 ءبىلىم الۋشى وقىعان ەكەن. ۇلى­بريتا­نيادا PhD باعدارلاماسىن اياقتا­ماۋ كورسەتكىشى شامامەن 19,5 پايىزدى قۇرايدى, ونىڭ ىشىندە 16,2 پايىز ستۋدەنت PhD باعدارلاماسىن ەرتە تاستاپ كەتسە, 3,3 پايىز ستۋدەنتتەر ەمتيحان تاپسىرا المايدى. PhD باعدارلاماسىنا تىركەلگەن بارلىق ستۋدەنتتىڭ 80,5 پايىزى دوكتورلىق دارەجەگە يە بولادى. ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىندا جوعارى تۇرعان بۇل ەكى ەلدە دە جۋرنالدارعا ماقالالارى شىقپاي, قورعاي الماي قالعان بىردە ءبىر دوك­­تورانت جوق. ديپلوم الماي قالۋ­لارىنا – ءوز ەركىمەن وقۋدان شىعۋى, ەمتيحان تاپسىرا الماۋ نەمەسە جەكە باسقا دا جاعداي سەبەپ بولۋى مۇمكىن.

ال بىزدەگى جاعداي مۇلدەم باسقاشا. 2023 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىزدە 1500-دەن استام دوكتورانتتىڭ تەك 38 پايىزى عانا ديسسەرتاتسيا قورعاعان. ولاردىڭ تەڭ جارىمى عانا عىلىمي قىزمەتپەن اينالىسادى. قاراجاتتىڭ جەتكىلىكتى بولىنۋىنە قاراماستان, عىلىم دوكتورلارىن دايارلاۋ سالاسىنداعى قارجى ءتيىمدى پايدالا­نىلماي وتىر. 2011–2022 جىلدار ارالىعىندا دوكتورانتۋرادا 10 276 ادام ءبىلىم الىپ, ولاردىڭ 4 497-ءى عانا ديسسەرتاتسيا قور­عاعان. بۇل ولاردىڭ جالپى سانى­نىڭ 44 پايىزىن قۇرايدى. وقۋدى اياقتا­عان­داردىڭ كوپشىلىگىنىڭ قورعاماۋى, ارينە ەل ەكونوميكاسىنا شىعىن.  

ەگەر اتالعان دەرەككوزدەردەگى جۋرنال­دارعا ماقالا جاريالاۋ دەگەن تالاپتى الىپ تاستايتىن بولساق, ديسسەرتاتسيا قورعايتىندار سانى كوبەيەتىنى داۋسىز. بىزدىڭشە, PhD سانى شامادان تىس كوبەيىپ كەتەدى دەپ قاۋىپتەنۋدىڭ  قاجەتى جوق. ەڭ باس­تىسى, ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستەردە بىلىكتى ماماندار بولۋعا ءتيىس. بۇعان دەيىن دە بۇل جۋرنالدارسىز عالىم دايىندالىپ كەلدى. ودان ەل عىلىمى تومەندەگەن جوق. 

ارينە, العا ىلگەرىلەۋشىلىك تە جوق ەمەس. سوڭعى ۋاقىتتا كەيبىر ماماندىق­تاردان مۇنداي تالاپ الىنىپ تاستالىپ ەدى, وسى سالاداعى جاس عالىمداردىڭ شىعۋىنا جول اشىلدى. اكادەميالىق وقۋىن اياقتاعان سوڭ قورعاپ جاتقاندار بار. ولاردىڭ عىلىمعا قوسىپ جاتقان ۇلەسى ماردىمسىز دەپ ايتا المايمىز. الەمدى مويىنداتپاسا دا وتاندىق عىلى­مىنىڭ وركەندەۋىنە سەپتىگىن تيگىزىپ ءجۇر.   

قازاقستانداعى عىلىمي جۇيەگە دە وسى باعىتتا وزگەرىستەر مەن جاڭالىقتار ەنگىزىلۋى ءتيىس. تۋراسىن ايتساق, ديپلوم مەن عىلىمي دارەجەلەر تەك فورمالدى تۇردە جاريالانعان ماقالالاردىڭ سانى نەمەسە يندەكستەردە جاريالانۋىنا ەمەس, زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ مازمۇنى مەن ساپاسىنا, ناقتى عىلىمي جاڭالىقتار مەن جەتىستىكتەرگە نەگىزدەلۋى قاجەت. ياعني PhD دارەجەسىن الاتىن كەزدە تەك عىلىمي باسىلىمدارعا شىققان ماقالا ەمەس, دوكتورانتتىڭ جۇرگىزگەن زەرتتەۋىنىڭ تەرەڭدىگى مەن ونىڭ قوعامعا جانە عىلىمعا قوسقان ناقتى ۇلەسى باعالانعانى دۇرىس.

دوسىم بايدراحمانوۆ,

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, دوتسەنت