– باقىتكۇل احانقىزى, اڭگىمەنى وزىڭىزدەن باستاساق.
– مەن 1959 جىلى قىزىلوردا وبلىسىنداعى شاعان اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدىم. 1978-1982 جىلدارى قىزىلوردا قالاسىنداعى قازانعاپ اتىنداعى مۋزىكالىق ۋچيليشەنىڭ ۆيولونچەل سىنىبىندا وقىدىم. وسى اسپاپ باعىتىنداعى ءبىلىمىمدى الماتىداعى قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىندا جالعاستىردىم. ۋچيليششەدە وقىعان كەزدەگى ۆيولونچەلدەن ۇزتازىم قاليماش ابديەۆانى جانە كونسەرۆاتورياداعى ۇستازىم سارقىت مانسۇروۆتى العىسپەن ەسىمە الامىن.
كونسەرۆاتوريانى تامامداعاننان كەيىن قىزىلورداداعى اتالعان ۋچيليششەدە 30 جىلدان استام ۋاقىت ۆيولونچەل پانىنەن ۇستازدىق ەتتىم. 2017 جىلى زەينەت دەمالىسىنا شىقتىم. سول جىلى استاناعا كوشىپ كەلدىم. 2017-2019 جىلدارى ك. بايسەيىتوۆا اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىندە قوبىز سىنىبىندا ءدارىس بەردىم.
– 40 جاسىنىزدا قولىڭىزعا كيەلى قوبىزدى الۋىڭىزعا نە تۇرتكى بولدى؟ كيەلى اسپاپتى سەرىك ەتىپ, ساحنا تورىنە العاش رەت شىققان ءساتىڭىز ەسىڭىزدە مە؟
– قوبىز ۇستايمىن دەپ مەن ەشقاشان ويلاماپپىن. جاس كەزىمدە قوبىزدى ەستىمەك تۇگىلى, كورگەن ەمەسپىن. ەشبىر ادام ماعان قوبىز اسپابىن ۇيرەتپەدى, ياعني, ۇستازىم جوق.
ۋچيليششەدە ءوز ماماندىعىم بويىنشا ۇستازدىق ەتىپ, بالالارعا ۆيولونچەل ۇيرەتىپ جۇرگەن ماعان قوبىز سىنىبى قوسىمشا جۇمىس رەتىندە جۇكتەلدى. سول كەزدە ۋچيليششەدەگى قوبىز مۇعالىمى باسقا قالاعا كوشىپ كەتكەن ەدى. ماعان قوبىز سىنىبىنداعى 2 بالاعا مۇعالىم بولۋعا تۋرا كەلدى. وسىلايشا, جاي-جايدان قوبىز تارتىپ كورىپ, ماعلۇماتتار وقىپ, ىزدەنە باستادىم. قوبىزدىڭ العاشقى باسپالداقتارىنا كەلۋىم – 2 بالاعا ۇستازدىق قىلۋىمنان باستاۋ الدى. سول كەزدە 35 جاستا ەدىم.
قوسىمشا جۇمىسىم ماعان بىرتە-بىرتە ۇناي باستادى, ال ونىڭ سەبەبى – ءوزىم ويلاعانداي جاستىق ماكسيماليزم ەمەس ەكەن.
كەيىنىرەكتە ەستىدىم, مەنىڭ انامنىڭ اكەسى, ياعني ناعاشى اتام سەيىتنازار (اشارشىلىقتا قازا تاپقان) ساياتشى, اقىن ءارى قوبىزشى بولعان ەكەن. قانداعى نارسە سىرتقا شىقپاي قويمايدى ەكەن عوي؟!
قوبىز ويناپ جۇرگەن العاشقى جىلدارى دانەش اجەم (قوبىزشى اتامنىڭ بايبىشەسى) تۇسىمە ەكى رەت ەنىپ, ايان بەردى. ءمان بەرمەدىم. ال, ەنەم مارقۇم ومىردەن وتەرىندە ماعان ەسكەرتىپ: «ساعان ارۋاق قونادى, قوبىز ۇستايتىن بولاسىڭ» دەگەنى ەسىمدە. ەنەمنىڭ سوزىنە دە ءمان بەرمەپپىن. سول كەزدەردە ءجيى سىرقاتتانا باستادىم, ءبىر قىزىعى, دارىگەرلەر ماعان دياگنوز قويا المادى.
1996 جىلى قىزىلوردادا «قورقىت – تۇركى الەمى» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. كونفەرەنتسيا بارىسىندا مۇسابەك جارقىنبەكوۆ دەگەن كەرەمەت كۇيشى ۇستاز, مەن جانە تاعى ءبىر جاس بالا قاتىسىپ, قوبىزبەن كۇي وينادىق.
1998 جىلى استانا قالاسىنىڭ اشىلۋىنا تارتۋ رەتىندە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ونەرپازدارى تەاترلاندىرىلعان قويىلىم كورسەتتى. قويىلىم شەڭبەرىندە قوبىز ويناپ, قورقىت بابامنىڭ «قوڭىر» كۇيىن ورىندادىم.
كيەلى ۇلتتىق اسپابىمىزدى قولعا ۇستاۋعا العاش رەت ءبىرجولا بەكىنگەن كەزدە ءدال 40 جاستا ەكەنمىن. قورقىت بابانىڭ 1300 جىلدىعى يۋنەسكو شەشىمىمەن اتالىپ وتكەن 1999 جىلى قىزىلوردادا ءىرى سايىستا ساحناعا شىقتىم. سودان بەرى قوبىزدى جانىما سەرىك تۇتىپ كەلەمىن.
– باقىتكۇل احانقىزى, ونەر جولىنداعى ورەلى ىستەرىڭىز بەن باعىندىرعان بەلەستەرىڭىز تۋرالى دا ايتا كەتسەڭىز.
– يۋنەسكو اياسىنداعى بايقاۋلاردىڭ لاۋرەاتىمىن. «حابار» تەلەارناسىنىڭ جوباسى اياسىندا قورقىت مۇرالارىن تاسپاعا جازدىرۋعا ۇلەس قوستىم. بىرنەشە رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق كونكۋرستاردىڭ ادىلقازى مۇشەسى بولدىم. 2007 جىلى اقش-تىڭ گولليۆۋد مۋزىكالىق ينستيتۋتىندا ونەر كورسەتىپ, قوبىز سازىن شەتەلدىكتەرگە پاش ەتتىم.
ءبىزدىڭ سىر بويىنىڭ بالالارى وتە تالانتتى. بىرنەشە شاكىرتىم ۆيولونچەل جانە قوبىز اسپاپتارى بويىنشا حالىقارالىق بايقاۋلاردىڭ جۇلدەگەرلەرى.
(فوتوداعىلار: ناۋرىز مەرەكەسىندەگى شەتەلدىك قوناقتار)
– ونەردىڭ ءورىسىن كەڭەيتەر شاكىرت تاربيەلەۋدەگى باستى قاعيداڭىز قانداي؟ جالپى, بۇگىنگى جاس بۋىن قوبىزشىلاردىڭ بويىنان قانداي قاسيەتتەردى كورگىڭىز كەلەدى, ولارعا نە جەتىسپەيدى دەپ ويلايسىز؟
– مەن شاكىرتتەرىمە ءاردايىم ۇلتتىق مۋزىكامىز ناسيحاتتالىپ, ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسۋى قاجەت ەكەنىن ايتاتىنمىن. قوبىزدىڭ نەدەن جاسالعانىنا توقتالا كەلە, بالالارعا ۇيرەتىپ وتىرعان كۇيدىڭ تاريحىن اڭگىمەلەيتىنمىن. بىراق, كۇي جانرى كۇردەلى بولعاندىقتان, شاكىرتتەرىمە اندەردەن باستاپ ۇيرەتتىم. ءسويتىپ, قوبىزبەن ءان سالىپ جۇرگەن بالالارعا بىرتە-بىرتە كۇي ۇيرەتە باستايتىنمىن. بالالار كۇيدى ءبىرشاما ۇيرەنىپ قالعان كەزدە ولارعا ەركىندىك بەرەمىن. الايدا, كەز كەلگەن شاكىرتىم ساحناعا شىعاتىن كەزدە «سەن حالىق مۇراسىن جالعاستىرۋشىسىڭ, سوندىقتان وزىڭدىك ءبىر وي-تۇجىرىمىڭدى ورىنداۋىن كەرەك», دەپ ايتاتىنمىن.
قوبىز ۇيرەنەم دەۋشىلەرگە ەسىگىم ءاردايىم اشىق. قۇداي كۇش بەرسە, ۇيرەتۋگە جالىقپايمىن.
قوبىزدى كەز كەلگەن ادام ويناي بەرمەيدى. ساۋاتتىلىق ءوز الدىنا, وعان تازالىق پەن يماندىلىق قاجەت. بۇل اسپاپ – سابىرلىلىق پەن تاباندىلىقتى قاجەت ەتەدى. قانشاما ادام ماعان كەلىپ, ۇيرەنىپ باستاعانىمەن, جالعاستىرۋعا جىگەرلەرى جەتپەدى. باستاپقىدا وڭاي سياقتى كورىنگەنىمەن, شىنداپ كەلگەن ادامدار عانا قوبىز ويناۋدى الىپ كەتەدى.
قوبىزعا سالۋعا بولاتىن كۇيلەردى وسى كۇندەرى جاس ورىنداۋشىلار ءتۇرلى اسپاپتاردا ويناپ ءجۇر, قوبىزبەن دە تارتىپ جۇرگەندەر بار.
ءبىر قۋانتارلىعى, كۇيدىڭ تۇپنۇسقاسىن جەتكىزىپ, تاريحىن ايتىپ ورىنداپ جۇرگەن جاستار دا بار.
«قايران بابام تاعدىرىنان كوپ كورسە دە ازاپ-مۇڭ,
كەيىن كەلەر ۇرپاعىنا شىن تىلەپتى عاجاپ كۇن.
ءوز كوزىمەن كورگەندىكتەن ايتادى ول جاسىرماي,
دومبىرا – ۇل, قىلقوبىز – قىز, قوس پەرزەنتى – قازاقتىڭ» دەگەن تىنىشباي راحىموۆتىڭ ولەڭ جولدارىندا ايتىلعانداي, اتا-انا پەرزەنتتەرىن قالاي قورعايدى – ءبىز دە بابالارىمىزدىڭ اماناتى ىسپەتتى قوبىز اسپابىن سولاي قورعاۋىمىز قاجەت. ەندەشە, اعا بۋىن, ورتا بۋىن جانە جاستار ءالى دە كۇيدى نەعۇرلىم تاريحىمەن ايتا وتىرىپ حالىققا جەتكىزسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
– ءسىز زەينەتكە شىققاننان كەيىن استاناعا كوشىپ كەلگەنىڭىزدى ايتتىڭىز. كوپشىلىك ىلتيپاتپەن اتايتىن «قوبىز اجە» ەسىمى وسى باس شاھارداعى شىعارماشىلىق بەلەسىڭىزبەن بايلانىستى ما؟
– بۇگىندە استانا قالاسىنداعى «بەلسەندى ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ» ورتالىعى جانىنداعى «نۇرا سازى» ءانسامبلىنىڭ مۇشەسىمىن. العاش رەت ۇيىمداستىرىلعان «التىن اجە – 2026» سايىسىندا «ونەرلى اجە» اتالىمى بويىنشا جەڭىمپاز اتاندىم. ساحنالاردا دا قوبىز ويناپ ءجۇرمىن. ۇيرەنگىسى كەلگەندەرگە قوبىز ۇيرەتىپ, ۇستازدىق جولىمنان دا قول ۇزبەدىم.
ءان, بي, كۇي جانە پوەزيانى ۇشتاستىرىپ, زاماناۋي ونەر ارقىلى ادامزاتتىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن (اشارشىلىق, اتوم بومباسىنىڭ زاردابى, سۋ تاسقىنى, سوعىس, ت.ب. ) قوزعاپ جۇرگەن «Tauelxsiz» اتتى جاستار ارت توبىمەن بىرگە ونەر كورسەتتىم. اتالعان توپتاعى جاستار كاسىبي ارتىستەر ەمەس, ءار سالادا ءبىلىم الىپ جاتقان ستۋدەنتتەر. ولاردىڭ كەشتەرى جاڭا باعىتتا, اتاپ ايتقاندا – پەرفومانستار مەن ارت-كەشتەر فورماتىندا وتەدى. اتالعان جاستار توبىنىڭ «جەرگە تابىن ادام ەندى» قويىلىمىندا قوبىز وينادىم جانە «جەر انا» ءرولىن سومدادىم. سول قويىلىمنىڭ نەگىزى بويىنشا 2 رەت شىعارىلعان فيلمدەرگە دە ءتۇستىم. جاستارمەن بىرگە كورسەتكەن ونەرىمنەن كەيىن مەنى كوپ ادامدار «قوبىز اجە» دەپ اتاي باستادى. رۋحى بيىك جاستار ماعان جاڭا شابىت بەردى, ولارعا وتە ريزامىن.
زەينەتكەر بولسام دا, ونەرىمدى قوسا الىپ ءجۇرمىن. عۇمىرىمنىڭ سوڭىنا دەيىن قوبىزىمدى تاستامايمىن دەپ ويلايمىن.
– قوبىز توڭىرەگىندەگى سان الۋان پىكىرلەر مەن قاراما-قايشى كوزقاراستار بارى جاسىرىن ەمەس. جالپى, وسىناۋ اسپاپتىڭ كيەلىلىگى مەن تىلسىم قۇدىرەتىنە قاتىستى كوزقاراسىڭىز قانداي؟
– قوبىزدى جاساپ, ونىمەن ءوزىنىڭ كۇيلەرىن العاش ورىنداعان قورقىت بابامىز. ارينە, مەنىڭ ۇعىمىمدا قوبىز كيەلى اسپاپ. جالپى ايتقاندا, قوبىزبەن تارتىلاتىن كەز كەلگەن كۇي – تۇنىپ تۇرعان تاربيە. مىسالى, قورقىت كۇيلەرىن ورىنداۋشى رەتىندە تۇيگەنىم بابامىزدىڭ ءار كۇيى – ىزگى ءتالىم. ءوز باسىم قورقىت بابانىڭ انالارعا ارناعان «ۇشاردىڭ ۇلۋى» دەگەن كۇيىن ورىندايمىن جانە «باشپاي» اتتى وتە كەرەمەت تۋىندىسىن دا ورىنداپ ءجۇرمىن.
سوۆەت كەزەڭىندەگى سولاقاي ساياسات قوبىز ۇستاعانداردى «باقسى» دەپ تاڭبالاپ, ولاردى قۇبىجىق ەتىپ كورسەتۋگە تىرىستى. ءسويتىپ, قوبىزدى بىزدەن بارىنشا الىستاتتى. سالدارىنان قوبىزدىڭ قۇدىرەتىن اڭىز-ەرتەگى رەتىندە عانا قابىلداۋ باسىمىراق سيپات الدى. ياعني, ۇلتتىڭ ۇنىنەن – كۇيدىڭ كيەسىنەن الىستاپ كەتتىك.
شىن مانىندە, قوبىز اسپابى – باعزى بابالارىمىزدان بىزگە جەتكەن رۋحاني بايلىق. قوبىز ءۇنى – ادامنىڭ ساناسىن تازارتىپ, ومىرگە دەگەن قۇشتارلىقتى وياتاتىنىن بايىرعى قازاقتار جاقسى بىلگەن.
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!
