قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ بىرەگەيلىگىن ساقتاۋ قاجەت
وتىرىس بارىسىندا سەنات دەپۋتاتتارى «تۇركىستان قالاسىنىڭ ەرەكشە مارتەبەسى تۋرالى» زاڭدى جانە وعان ىلەسپە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تۇركىستان قالاسىنىڭ ەرەكشە مارتەبەسى جانە شەتەلدەگى مادەنيەت ورتالىقتارى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى قارادى. اتالعان زاڭداردىڭ نورمالارى تۇركىستاندى ەلىمىزدىڭ رۋحاني-مادەني, تاريحي جانە تۋريستىك ورتالىعى رەتىندە دامىتۋعا قۇقىقتىق جاعدايلار جاساۋعا, سونداي-اق تاريحي-مادەني مۇرانى قورعاپ, رۋحاني نىسانداردىڭ بىرەگەيلىگىن ساقتاۋعا باعىتتالعان.
– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى تۇركىستان قالاسىنا ەرەكشە مارتەبە بەرۋ تۋرالى ماسەلەنى وبلىس جۇرتشىلىعىمەن كەزدەسۋىندە كوتەرگەن ەدى. پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا ارنايى زاڭ ازىرلەنىپ, ماقۇلداندى. جاڭا نورمالاردا تۇركىستان شاھارىن ەلىمىزدىڭ ساۋلەت, رۋحاني, تاريحي-مادەني جانە تۋريستىك ورتالىعى رەتىندە دامىتۋدىڭ كەشەندى شارالارى كوزدەلگەن. وسىعان بايلانىستى ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلەتتىكتەرى قايتا قارالدى. سونىمەن قاتار ينجەنەرلىك, كولىكتىك, الەۋمەتتىك جانە تۋريستىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ماسەلەلەرى جان-جاقتى رەتتەلىپ وتىر. ماقۇلدانعان زاڭدار تۇركىستاننىڭ جان-جاقتى دامۋىنا ۇلەسىن قوسادى دەپ سەنەمىز, – دەدى م.اشىمباەۆ.
سونداي-اق قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ بىرەگەيلىگىن ساقتاۋعا, كەسەنەنىڭ قورعاۋ ايماعىنىڭ شەكاراسىنان ءبىر ءجۇز مەتر قاشىقتىقتا بيىكتىگى جەتى مەتردەن اساتىن جانە اۋقىمى, ءتۇسى, قۇرىلىس ماتەريالدارى بويىنشا تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىمەن ۇيلەسپەيتىن نىساندار سالۋعا جاڭا زاڭدا جول بەرىلمەيدى. وندا مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا قولايلى جاعداي جاساپ, ينكليۋزيۆتى ءتۋريزمدى دامىتۋعا ارنالعان تۇزەتۋلەر دە قاراستىرىلعان. بۇل رەتتە ينفراقۇرىلىمنىڭ كەدەرگىسىز قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلىپ وتىر.
سونىمەن قاتار اكىمدىكتەر مەن ءماسليحاتتاردىڭ قۇزىرەتتەرى قايتا قارالدى. ەندى قالا اۋماعىندا تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ سالاسىندا مەملەكەتتىك باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋ, جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن قالانىڭ ۇلتتىق قولونەر سالاسىنداعى شەبەرلەردىڭ شىعىندارىنىڭ ءبىر بولىگىن وتەۋ قاعيدالارىن ازىرلەۋگە اكىمدىك جاۋاپتى بولادى. بۇل تۇركىستان قالاسىنىڭ اۋماعى ارقىلى ترانزيتتىك اۆتوموبيل كولىگى قوزعالىسىنىڭ سحەمالارى مەن ءتارتىبىن كەلىسۋ راسىمىنە دە قاتىستى.
جالپى, اتالعان زاڭنامالىق نورمالار قالانىڭ تاريحي-مادەني ماڭىزى بار ەسكەرتكىشتەرى مەن نىساندارىن, ونىڭ ىشىندە دۇنيەجۇزىلىك مۇرا قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىن قورعاۋ ايماعىندا ورنالاسقان نىسانداردى باسقارۋ مەن ساقتاۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا ارنالىپ وتىر.
اۋديتورلار قاتەسىنە الاڭداۋ
وتىرىس بارىسىندا سەناتورلار وزدەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىن جولدادى. سەناتور اندرەي لۋكين وتاندىق كاسىپكەرلەر مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ناتيجەلەرىنىڭ نەگىزسىز جويىلۋىنان كوپ زارداپ شەگەتىنىن ايتتى. ونىڭ مالىمدەۋىنشە, ەلىمىزدە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك اۋديتكە قاتىستى سوت داۋى ارتقان. تەندەردى جەڭىپ العان كومپانيالار نەگىزسىز شەشىمدەرگە نارازى. ىشكى مەملەكەتتىك اۋديت ورگاندارى زاڭ تالابى ءتۇرلى سەبەپپەن بۇزىلدى دەگەن جەلەۋمەن, كونكۋرستار ناتيجەلەرىن جويىپ وتىر.
– 2024 جىلى سوتتا قارالعان 787 ءىستىڭ 387-ءسى, ياعني شامامەن 50 پايىزى كاسىپكەرلەردىڭ پايداسىنا شەشىلدى. بۇل مەملەكەتتىك اۋديت ورگاندارىنىڭ نەگىزسىز شەشىم شىعارىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. مۇنداي جاعداي بيزنەستى جۇرگىزۋدە اكىمشىلىك كەدەرگىلەر تۋعىزىپ, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردىڭ سوزىلۋىنا الىپ كەلەدى. نەگىزگى بۇزۋشىلىقتار كامەرالىق باقىلاۋعا بايلانىستى. ونىڭ بارىسىندا الەۋەتتى ءونىم بەرۋشىلەر تۋرالى مالىمەتتەر تولىق زەرتتەلمەيدى, شارتتى جەڭىلدىكتەردى ەسەپتەۋدە قاتەلىك جىبەرىلەدى, سونداي-اق مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى زاڭنامانىڭ ەرەجەلەرى دۇرىس قولدانىلمايدى, – دەدى ا.لۋكين.
سەناتور ءبىر كونكۋرستىڭ ىسكە اسپاي قالعانىن مىسال رەتىندە كەلتىردى. كونكۋرس بارىسىندا بولات قۇبىرلاردى ساتىپ الۋ بويىنشا بىرنەشە ءوندىرۋشى كورسەتىلگەنى ءۇشىن ناتيجە جارامسىز دەپ تانىلعان. الايدا سوت بۇل شەشىمدى زاڭسىز دەپ تاپقان, ويتكەنى زاڭناما بىرنەشە ءونىم بەرۋشىنى كورسەتۋگە تىيىم سالمايدى. دەگەنمەن ىشكى مەملەكەتتىك اۋديت كوميتەتىنىڭ قاتەلىگىنەن كونكۋرس جەڭىمپازىمەن كەلىسىمشارت التى ايدان كەيىن عانا جاسالعان, ال بۇل ءونىمدى جەتكىزۋدىڭ كەشىگۋىنە سەبەپ بولدى.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي جاعداي ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە كەزدەسەدى. ونىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى – اۋديتورلاردىڭ زاڭنامانى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە بىلمەۋى, نورمالاردى دۇرىس قولدانباۋى, ورتالىق ۋاكىلەتتى ورگان تاراپىنان سالعىرت كوزقاراس جانە زاڭسىز شەشىم شىعارعانداردىڭ جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلماۋى. بۇل رەتتە سەناتور تاراپىنان مەملەكەتتىك اۋديت ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ سالاسىنداعى زاڭناما بويىنشا تۇراقتى وقۋ ۇيىمداستىرىلىپ, ىشكى مەملەكەتتىك اۋديت دەپارتامەنتى مەن كوميتەتىنىڭ شەشىمدەرىنە قاتىستى سوت شەشىمدەرى بويىنشا مىندەتتى مونيتورينگ جۇيەسى ەنگىزىلۋگە ءتيىس دەگەن ۇسىنىس ايتىلدى.
ەسكىرگەن ەرەجەلەر الەككە سالدى
ال دەپۋتات بيبىگۇل جەكسەنباي ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى پروبلەمالارعا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل باعىتتا ماماندار جەتىسپەيدى ءارى نورمالارى ەسكىرگەن. كەيىنگى 10 جىلدا مۇگەدەكتىگى بار بالالار سانى 40 پايىزعا وسكەن, ال مەملەكەتتىڭ مۇنداي بالالارعا ارنالعان جاردەماقى شىعىندارى 50 ەسەدەن اسا ۇلعايعان. سوندىقتان ولاردى قولداۋ جونىندەگى قولدانىستاعى ەسكى ەرەجەلەردى قايتا قاراۋ كەرەك.
– ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەر الشاقتىعى بۇل باعىتتاعى جۇيەلى جۇمىستى دۇرىس جوسپارلاۋعا كەدەرگى كەلتىرەدى. لوگوپەد, سۋردو, وليگو, تيفلوپەداگوگتەر وڭىرلەر تۇرماق, استانا مەن الماتىدا جەتىسپەيدى. بالاسىنا شيپا ىزدەگەن اتا-انالار بۇكىل رەسپۋبليكادان وسى ەكى شاھارعا اعىلادى. بۇل قالالاردا دا مامانداردى ءۇش ايعا دەيىن كۇتەدى, ال كەيبىر جاعدايدا ءبىر جىلعا دەيىن سوزىلادى. جالپى, رەسپۋبليكا بويىنشا مۇگەدەكتىگى بار بالالاردىڭ شامامەن 15 پايىزى مەكتەپكە دەيىنگى جانە مەكتەپتەگى ءبىلىم سالاسىنداعى مەملەكەتتىك قىزمەتتەرمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن, – دەدى ب.جەكسەنباي.
دەپۋتات وسى ماسەلەلەردى شەشۋگە مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ دەرەكتەرىن ەسەپكە الۋدى اۆتوماتتاندىرۋدى, ەرتە دياگنوستيكا جاساۋدى ەنگىزۋدى, مامان دايارلاۋدى ۇلعايتۋدى جانە وتباسىلاردى الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ قوسىمشا ءىس-شارالارىن ازىرلەۋدى ۇسىندى.
ال سەناتور اينۇر ارعىنبەكوۆا ەلىمىزدە دياگنوستيكا مەن ەمدەۋدىڭ زاماناۋي ادىستەرىن ەنگىزۋ بارىسىندا بيۋروكراتيانىڭ كەدەرگى ەكەنىن جەتكىزدى. الەمدە نانوتەحنولوگيا, ساۋلەمەن دياگنوز قويۋ, گەندىك ينجەنەريا جانە يادرولىق مەديتسينا سياقتى يننوۆاتسيالىق ەمدەۋ ادىستەرى دۇنيەگە كەلدى. الايدا بۇلاردى ەلىمىزدە ەنگىزۋ ۇزاققا سوزىلىپ بارادى. قازىرگى زامانعى جاڭا جابدىقتار ساتىپ الىنىپ جاتىر, دارىگەرلەر شەتەلدە قوماقتى قارجىعا وقىپ كەلەدى, بىراق الەمدە ەنگىزىلگەن تەحنولوگيالاردى ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە جەدەل ەنگىزۋ وتە قيىن. ويتكەنى جەڭىلدەتىلگەن رۇقسات بەرۋ راسىمدەرىن قولدانۋ كەمشىن, جاڭا ادىستەردى قولدانۋعا بەرىلگەن ءوتىنىمدى شەشۋ مەرزىمى ناقتى رەتتەلمەگەن, ءتۇرلى مەملەكەتتىك ورگانداردا ساراپتامالىق قورىتىندىنى قايتالاپ وتىرادى. سوندىقتان دەپۋتات دەنساۋلىق ساقتاۋ تەحنولوگيالارىن باعالاۋ كەزەڭدەرىن رەتتەۋ مەرزىمدەرىن وڭتايلاندىرۋ, ءارتۇرلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ قايتالاما ساراپتامالارىن بولدىرماي, رۇقسات بەرۋ راسىمدەرىن وڭايلاتۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
شارۋالار سۋبسيدياعا «سۋساپ» وتىر
اسەم راحمەتوۆا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى اۋىزسۋ ماسەلەسىن ايتىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن توپتىق سۋ قۇبىرلارىن قايتا جاڭارتۋعا جانە اۋىلداردى توپتىق سۋ قۇبىرلارىنا قوسۋعا قاراجات ءبولۋدى ۇسىندى. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, توپتىق سۋ قۇبىرىن جاڭعىرتىپ, سالۋعا قارجى جەتكىلىكتى بولىنبەي وتىر. ماسەلەن, بيىل بۇل ماقساتقا قاجەتتى 35,8 ملرد تەڭگەنىڭ 13,6 ملرد تەڭگەسى عانا بولىنگەن. ال بۇل جۇمىستىڭ تولىق اياقتالۋىنا قاۋىپ توندىرەدى. سونىمەن قاتار 37 اۋىلعا ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جۇيەسىن تارتۋعا 22,1 ملرد تەڭگە قاجەت, الايدا بيۋدجەتتە تەك 3,4 ملرد تەڭگە عانا قارالعان.
– دەموگرافيالىق جاعدايى ونسىز دا جاقسارماي تۇرعان سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ينفراقۇرىلىم ماسەلەسى اسا ماڭىزدى. سۋى, جولى, گازى جوق, قارى كوپ, جازى از اۋىلعا قاراپايىم ادامدى دا, بيزنەستى دە اپارۋ قيىن. ينفراقۇرىلىم ماسەلەسى «ديپلوممەن – اۋىلعا» جانە ت.ب. باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىنى بەلگىلى, – دەدى سەناتور ءا.راحمەتوۆا.
ال ساكەن ارۋباەۆ ماقتا وسىرۋشىلەردى تولعاندىرعان پروبلەمالاردى كوتەردى. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, فەرمەرلەر ساپالى تۇقىمعا قول جەتكىزە الماي وتىر, قولدانىستاعى سۋبسيديالاۋ جۇيەسى ديقانداردىڭ ناقتى تالابىنا ساي كەلمەيدى.
– شارۋالاردىڭ بەرىلەتىن سۋبسيديالارعا قولى جەتپەي وتىر. ولارعا قىتاي, وزبەكستان, تۇركيا مەملەكەتتەرىنىڭ ساپالى تۇقىم سورتتارىن پايدالانۋ ۇسىنىلادى. الايدا «تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋ» باعدارلاماسىندا سۋسبيديا نورماتيۆتەرىنىڭ قاعيداسىندا 50-70 پايىز دەپ كورسەتىلگەنىمەن, شەكتى ءمانى كيلوگرامىنا 275 تەڭگە جانە ەليتاعا 653 تەڭگە تولەنەدى. ال جوعارى ساپالى يمپورتالعان ءشيتتى ماقتانىڭ باعاسى كيلوگرامىنا – 1 350, ەليتا – 2 300 تەڭگە, بۇل سۋبسيديا كولەمىنە شاققاندا 20-25 پايىزدى عانا قۇراپ وتىر. اتالعان باعدارلامادان شەكتى ءماندى الىپ تاستاپ, نارىقتىق باعادان 50 پايىزعا سۋبسيديالاۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ جانە وتاندىق ەليتا تۇقىمىن الۋعا باسا ءمان بەرۋ كەرەك, – دەدى سەناتور.
سونداي-اق ماقتا وڭدەۋ كاسىپورىندارى جەتىسپەيدى. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە تەك ءۇش تەرەڭ وڭدەۋ زاۋىتى عانا جۇمىس ىستەيدى. بۇلار بار-جوعى ءونىمنىڭ 15 پايىزىن عانا وڭدەي الادى, ال 85 پايىزى شيكىزات كۇيىندە ەكسپورتتالادى. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, وڭدەۋ قۋاتىنىڭ جەتىسپەۋى سالدارىنان فەرمەرلەر ماقتانى تومەن باعامەن ساتۋعا ءماجبۇر بولىپ, قوسىمشا قۇننان ايىرىلىپ وتىر.
