قايىرىمدىلىق قورلارىن قاداعالاۋ قاجەت پە؟

ورايى كەلسە, جاقسىلىققا ءۇن قوسۋدان كىم تارتىنىپ قالسىن. جەلىنى پاراقتاپ وتىرىپ, الدىڭنان شىعا كەلگەن بەيتانىس جاننىڭ ايانىشتى حالىنە ءاتۇستى قاراي المايسىڭ. سمارتفوننىڭ ءبىر-ەكى باتىرماسىن باسىپ, از-كەم بولسا دا ۇلەسىڭدى قوساسىڭ. نيەتىم قابىل بولسىن دەپ بەرگەن از تيىنىڭنىڭ ەسەبى­نە باس قاتىرىپ جاتپايسىڭ. قۇدايدان ءۇمىتى بار كەز كەلگەن ادام سولاي جاسايتىنى انىق. اتتەڭى سول, جۇرتتىڭ جاناشىر پەيىلىن پايدالانىپ, بىرەۋدىڭ قايعىسىنان قارجى جاساعان الاياقتىق فاكتىلەرى دە قىلاڭ بەرە باستاعان. سوزىمىزگە تۇزدىق بولۋ ءۇشىن سونىڭ ءبىرىن مىسالعا كەلتىرەيىك.

الماتىنىڭ ىرگەسىندەگى تۇزدى­باستاۋ اۋىلىنىڭ تۇرعىنى قايرات تولەنديەۆ ونكولوگيالىق دەرتكە شال­دىققان ەگىز ۇلىنىڭ ەمىنە قوماقتى قارجى قاجەت بولعان سوڭ, جەلى ارقى­لى جۇرتتان كومەك سۇراعان. ۇلدارى­نىڭ سۋرەتىن جاريالاعاننان كەيىن ارا­عا ۋاقىت سالىپ الاياقتار ايلاسىن ­اسىرىپتى. ولار بۇلدىرشىندەردىڭ ­بەت-بەينەسى مەن دياگنوزىن پاي­دا­لانىپ, ءبىر ايدىڭ ىشىندە حالىقتان ­32 ملن تەڭگە جيناپ ۇلگەرگەن.

ء«بىزدىڭ رەكۆيزيتتى الىپ تاس­تاپ, وزدەرىنىڭ بانكتىك ەسەپشوتتارىن قويعان. كورشىلەر مەن تانىس­تار, تۋعان-تۋىسقاندار ەمگە اقشا سالعاندارىن ايتىپ, بىراق «ايمان ت» دەپ كورسەتىلگەن رەكۆيزيت كىم­دىكى؟» دەپ سۇراي باستادى. ءوزىمىز اڭ-تاڭ بولدىق. ءبىزدىڭ ۇلدارىمىز­دىڭ سۋرەتى قويىلعان ۇنپاراقپەن اقشا جيناعان. كوپشىلىككە ايتارىم, كورسەتىلگەن تەلەفوندارداعى مۇق­تاجدىڭ جاقىندارىنا حابارلاسىپ, كوز جەتكىزىپ بارىپ كومەك كورسەت­كەن دۇرىس. وسى ءىستىڭ سوڭىندا ءجۇرىپ, زاڭ قىزمەتكەرلەرىنەن مۇنداي الاياق­تاردىڭ كوپ ەكەنىن ەستىپ-ءبىلىپ جاعا ۇستادىق», دەيدى ق.تولەنديەۆ.

تالعار اۋداندىق پوليتسيا دەپار­تامەنتىنىڭ وكىلدەرى الاياقتاردىڭ قولعا تۇسكەنىن, ولار ءوز قىلمىستارى ءۇشىن زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرەتى­نىن جەتكىزدى. قۇزىرلى ورىنداعىلار­دىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي جاعدايلار كەيىن­گى كەزدەرى جالپى ەل اۋماعىندا جيى­لەي تۇسكەن. ال نەگىزىنەن قايىرىمدى­لىق قورى رەتىندە تىركەلمەسە دە, جۇرت­تان كومەك سۇراۋدى زاڭ تارماقتارى شەكتەمەيدى.

وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا اتى دارداي قور باسشىسىنىڭ ۇستالۋى قوعامدا قىزۋ تالقىلانىپ, وقيعا ەلدىڭ قايىرىمدىلىق قورلارىنا دەگەن سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسىرگەنى ءمالىم. قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگى سۋ باسقان ايماقتارعا حالىقتان جينالعان اقشانىڭ 1,5 ملرد تەڭگەسى قولدى بولعانىن, اتالعان ماسەلەدە ء«بىز بىرگەمىز!» قوعامدىق قورىنىڭ قۇرىلتايشىسى پەريزات قايرات كۇدىككە ىلىنگەنىن جاريا ەتكەن ەدى. قوعام رەزونانسىن تۋدىرعان ماسەلە­گە قاتىستى پىكىر بىلدىرگەن مادە­نيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى پەريزات قايراتقا قاتىستى شۋلى تەرگەۋ قا­يىرىمدىلىق كومەگىن كورسەتۋ تە­تىگىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىن كورسەتىپ وتىرعانىن مالىمدەپ, مينيسترلىك­تە ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلعان بولاتىن. جۇمىس توبى نەگىزىنەن قا­يىرىمدىلىق قورلارىنىڭ جۇ­مى­سىن جەتىلدىرۋ, حالىقتى ىزگىلىككە ىن­تا­لاندىرۋ, قارجىنىڭ ماقساتتى جۇمسالۋى, اشىقتىعى سەكىلدى ماسە­لەلەردى رەتتەۋدى قامتيدى.

قايىرىمدىلىق قورلارىنىڭ باسىم بولىگى ەرىكتى تۇردە جۇمىس ىستەيتىندىكتەن, ولاردىڭ ىشكى جۇ­مىسىنا مەملەكەتتىك ورگاندار ءجون-جوسىقسىز ارالاسا بەرمەيتىنى تاعى انىق. دەگەنمەن ناقتى سەبەپ تابىلسا, بىرقاتار قۇزىرلى ورىندار ءوز باستاماشىلىعىمەن تەكسە­رىس ۇيىمداستىرۋعا قۇقىلى. ءسوز با­سىن­دا ەل اۋماعىندا 7 203 قور رەسمي ­تىر­كەلگەنىن اتاپ وتتىك. ولاردىڭ 5 537-ءسى – قوعامدىق, 1 149-ى – جەكە, 504-ءى – كورپاراتيۆتىك, 13-ءى – مەم­لە­كەتتىك قورلار.

ەلىمىزدە 2016 جىلى 16 قا­را­­شا­­­دا «قايىرىمدىلىق تۋرالى» زاڭ قا­بىلداندى. اتالعان زاڭدا قايىرىمدىلىق جۇمىستارىن با­قىلاۋشى ءھام جۇيەلەۋشى مەكەمە ­اتاپ كورسەتىلمەگەنىمەن, كەز كەلگەن قور ­«جىلىنا ءبىر رەتتەن سيرەتپەي ورىندالعان قايىرىمدىلىق باعدارلاماسى تۋرالى ەسەپتى بۇ­قارالىق اقپارات قۇرالدارىندا نەمەسە قايىرىمدىلىق ۇيىمىنىڭ ­ينتەرنەت-رەسۋرستارىندا جاريالاۋ­عا مىندەتتى» دەپ جازىلعان. ەسەپ­تە اقشانىڭ قايدان تۇسكەنى, قالاي جۇمسالعانى, قور قىزمەتىندەگى ادام­داردىڭ جالاقىسىنا دەيىن بار­لىق شىعىن تاپتىشتەپ كورسەتىلۋ­گە ءتيىس. ينتەرنەت رەسۋرستارعا ۇڭىلە وتىرىپ, قايىرىمدى­لىق قور­لاردىڭ كوبى شىعىنداردى كورسەتكەنى­مەن, ءتۇسىپ جاتقان كىرىستەر تۋرالى جاريالاي بەرمەيتىنىن اڭعاردىق. سا­راپشىلاردىڭ دا پىكىرى وسىعان سايا­دى. ولار قورلاردىڭ اشىقتىعى كوڭىل كون­شىتپەيتىنىن ايتادى.

«قايىرىمدىلىق جاساۋ مادەنيەتى قالىپتاسقانى ابزال. سالاداعى اقشا اينالىمىنا قاتىستى ناقتى دەرەك جوق. مەملەكەت بۇل سالانى كوپ باقىلامايدى. اشىقتىق ماسەلەسى جولعا قويىلسا, وعان ءۇن قوساتىن ۇيىمداردىڭ دا سانى ارتار ەدى. ويتكەنى ولاردا الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك دەگەن ماسەلە بار. ەلىمىزدە قۇقىقتىق ساۋات ءالسىز. اقشانى جىبەرمەس بۇرىن مۇقيات تەكسەرىپ العانىڭىز ءجون. قورلاردىڭ نەگىزگى قىزمەتىن زەرتتەپ-زەردەلەۋگە قاراپايىم ادامدار باس قاتىرا بەرمەيدى. ماسەلەن, ءسىز اڭداۋسىزدا تەرروريستىك ۇيىمداردى قارجىلاندىرۋعا اقشا جىبەرىپ قوي­دىڭىز دەلىك. بۇل ءۇشىن زاڭ ءسىزدى جا­ۋاپكەرشىلىكتەن بوساتپايدى», دەيدى زاڭگەر ولجاس ەسەنباەۆ.

«The world giving index» كور­سەتكىشىنە سايكەس ەلىمىز بىلتىر الەم­دىك ستاتيستيكادا قايىرىمدى­لىق جاساۋدان 113-ورىنعا تۇراقتاعان. اقپارات الاڭىندا كىرىس-شىعىسىن ساۋاتتى جاريالاپ وتىرعان قورلار ساناۋلى. ەلىمىزدە قايىرىمدى­لىق باعىتىندا ەڭ كوپ قارجى جۇمسا­عان ۇيىمدارعا توقتالساق, «قازاقستان حالقىنا» قوعامدىق قورى كەيىنگى ءۇش جىلدا قايىرىمدىلىق باع­دار­لامالارىن جۇزەگە اسىرۋعا 250 ملرد تەڭگە جۇمساپتى. سول سەكىلدى ء«سابي قورى» 2022 جىلى – 50 ملرد تەڭگە, «اسىل ميراس» قورى 2024 جىلى – ­27,7 ملرد تەڭگە, «Ansa foundation» قورى 2024 جىلى 20 ملرد تەڭگە بولا­تىن باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىر­عان. وسى بەستىكتى تۇيىندەپ تۇرعان «دارا» قورى 2023 جىلى مۇمكىندىگى شەك­تەۋ­لى بالالاردى قولداۋعا 359 ملن تەڭگە ارناعان.

زاڭعا سايكەس ءاربىر اقشا اۋدارعان ازامات قايىرىمدىلىق قورىنا حابارلاسىپ ەسەپ الۋعا قۇقىلى. قور ەسەپ بەرۋدەن باس تارتقان جاعدايدا سوتقا جۇگىنۋگە بولادى. كوبىنە-كوپ قور جۇمىسىن قاداعالاۋدا جابىرلەنۋشى ياكي ارىزدانۋشى تاراپ بولماعاندىقتان, ەسەپ بەرمەگەنى ءۇشىن ۇيىمدار ازىن-اۋلاق ايىپپۇل تولەۋمەن سىتىلۋى عاجاپ ەمەس.

«ەلىمىزدە قايىرىمدىلىق قور­لارىن تىركەۋمەن ادىلەت مي­نيسترلىگى اينالىسادى. قور اشۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن جارعى, قۇرىلتايشىلار شار­تى, جارعىنى بەكىتۋ تۋرالى ۋاكى­لەتتىك ورىننىڭ شەشىمى, اتقارۋشى ورگاندى تاعايىنداۋ تۋرالى القالى ورگاننىڭ شەشىمى جانە مەملەكەتتىك تىركەۋ ءۇشىن الىمنىڭ بيۋدجەتكە تولەنگەنىن راستايتىن تۇبىرتەك تاپسىرىلادى. تىركەلگەن قورلاردىڭ ءتىزىمىن اشىق دەرەكتەر پورتالىنان بىلۋگە بولادى. بۇل پورتالدا ەل اۋماعىندا تىركەلگەن بارلىق وكىلدىك پەن زاڭدى تۇلعا تۋرالى اقپارات اشىق تۇردە جاريالانعان. مۇنداي اقپاراتتار زاڭدى تۇلعالار دەرەكتەر بازاسى ارقىلى كۇنبە-كۇن جاڭارتىلىپ تۇرادى ءارى كەز كەلگەن تۇلعا ءۇشىن قولجەتىمدى. ەڭ باس­تىسى, ازاماتتار قورعا حابارلاسىپ, ەسەبىن سۇراۋعا قۇقىلى», دەيدى ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ وكىلى اقمارال ءىزحانوۆا.

اقپارات كوزدەرىنە سەنسەك, دامى­عان ەلدەردە قايىرىمدىلىق قورىن تىركەۋ ءبىردى-ەكىلى قۇجات جيناۋ­مەن شەشىلەتىن شارۋا ەمەس. ماسەلەن, اقش-تا قايىرىمدىلىق قورلارى­نىڭ جۇمىسىن سالىق كوميتەتى­مەن قاتار فەدەرالدى تەرگەۋ بيۋروسى, بيزنەس بيۋروسى مەن ىشكى كىرىستەر قىز­مەتى باقىلايدى. قىتاي, گەرما­نيا, فرانتسيا سەكىلدى الپاۋىت ەلدەردە دە قايىرىمدىلىق قورلارىنىڭ قادا­مى ءجىتى قاداعالانادى.

ساراپشى مەرۋەرت بولاتقىزى ەلىمىزدەگى قورلاردان كومەك سۇراپ كەلىپ, اقشانى وزگە ماقساتقا جۇم­ساي­تىن وقيعالاردىڭ دا ءجيى تىركە­لەتىنىن ايتادى.

«قوردان كومەك سۇراعاندا, ەرىك­تىلەرگە ارنايى جالدانعان, تۇرۋعا مۇلدەم قولايسىز ءۇيدى ادەيى كور­سەتىپ, ايانىش تۋدىراتىن نەمەسە جا­قىندارىنان ايىرىلعان كەيىپ تانىتاتىندار از ەمەس. وتاندىق تا­جى­ريبەدە بالاسىنىڭ ەمىنە دەپ اقشا جيناپ, پاتەر نەمەسە كولىك ساتىپ ال­عان فاكتىلەر دە بار. قولىنا جاشىك ۇس­تاپ, كوشەدە كومەك سۇراي­تىن­دار دا كو­بەي­دى. قايىرىمدى­­لىق ۇيىمدارى­نىڭ جۇمىس ۇدەرى­­سىن ءبى­لىپ العان سوڭ, ءوز پايداسىن ويلايتىن­­دار دا بولا­دى. اقپارات­تىق-تسيفر­لىق تەحنولو­گيا­ مۇم­كىندىگى قايىرىم­دى­لىق­پەن اينالىساتىنداردىڭ سانىن كو­بەيتتى. الەۋمەتتىك جەلىدە قايى­رىمدىلىققا شاقىراتىن اق­پا­رات­تاردان كوز سۇرىنەدى. جاردەم بەرەم دەپ الاياقتاردىڭ قالتا­سىن قا­لىڭداتۋىڭىز مۇمكىن. وسىنداي وقيعالاردىڭ جيىلەۋىنەن حالىق قا­يى­رىمدىلىق ىسىنە كۇمانمەن قاراي ­باستادى. ەڭ الدىمەن اقپاراتتى مۇ­قيات تەكسەرىپ العان ابزال. نەگىزى­­نەن, بارلىق قايىرىمدىلىق قورىن ور­­تاق بازاعا تىركەۋ ءىسى جۇيەلى قولعا الىن­سا, تالاي زاڭسىزدىقتىڭ جولى بوگە­لىپ, قور جۇمىستارى دا تياناقتالار ەدى. ەڭ باستىسى, بۇل ىستە اشىقتىق پەن جۇيەلىلىك كەرەك», دەيدى م.بولاتقىزى.

«كوپ تۇكىرسە كول» دەگەندەي, قو­عامداعى قوردالانعان ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋعا قايىرىمدىلىق قورلارى اۋقىمدى ۇلەس قوسىپ جۇر­گەنىن جوققا شىعارا المايمىز. الەۋمەتتىك جەلىنىڭ الەۋەتىن ءتيىم­دى پايدالانعان تانىمال ازاماتتار مۇڭ-مۇقتاجى كوپ تالاي تاعدىرعا اراشا بولىپ ءجۇر. جەكە قورلار­دىڭ كومەگىمەن قانشاما وتباسىنىڭ باس­پانا جىرى بايىپتى شەشىمىن تا­ۋىپ جاتىر. جاقسىلىققا نەگىزدەلگەن ءار­بىر ءىستىڭ تۇپكى وزەگىندە جاقسى ءۇمىت جاتاتىنىن ەسكەرسەك, قوعامنىڭ ىزگى­لە­نۋى­نە قوماقتى ۇلەس قوسىپ جۇر­گەن قايىرىمدىلىق قورلارىنىڭ يگى باس­تامالارى قولداۋعا لايىق. ۋاقىت تالابىنا ساي ولاردىڭ جۇمىسىن قا­داعالاۋ, قوعامدىق باقىلاۋدى كۇ­شەيتۋ ماسەلەسى دە قاجەت ەكەنىن كورىپ وتىرمىز.

الماتى