سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
سوعىستان كەيىن تۋعان مەنىڭ زامانداستارىم وقۋعا قۇمار بولىپ ءوستى, قولدارىنان كىتاپ تۇسپەيتىن. ول كەزدە كىتابى جوق ءۇي – ناعىز كەدەي, دۇنيە-م ۇلىك, مال-جانى جوق شاڭىراق بولىپ ەسەپتەلەتىن. اتا-اجەلەرىمىز كەش قارايا باتىرلار جىرىن وقىتاتىن. وزدەرى ەرتەگى-اڭىزدار ايتاتىن. داستارقان باسىندا ونەگەلى, عيبراتتى اڭگىمەلەر باستايتىن قايران قازاقتىڭ سول ءبىر دانا قاريالارىن قازىر ساعىنا ەسكە الامىز. ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى بويىمىزعا سىڭىرە ءبىلدى.
اۋىلعا, مەكتەپكە اقىن-جازۋشىلار كەلىپ, اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ, وقىرماندار سۇراقتارىنا تولىمدى جاۋاپ بەرەتىن. ساكەن ءجۇنىسوۆ اقان سەرى تۋرالى رومانىن, ال زەينوللا قابدولوۆ مۇحتار اۋەزوۆ جايىندا جازىپ جاتقان شىعارماسىن مايىن تامىزىپ ايتىپ بەرگەنىن كوپكە دەيىن ۇمىتا الماي جۇردىك. قازىر 50-دەن اسىپ ەل اعاسى بولعاندار سول كەڭەس ءداۋىرىنىڭ تاربيەسىن كورگەن ۇرپاق وكىلدەرى. سولاردىڭ قولىنان عانا كىتاپ كورەمىز, ادەبيەتتى دە وقيتىندار – سولار.
كەڭەس وداعى كۇيرەدى. تاۋەلسىز ەلمىز دەپ بوركىمىزدى اسپانعا اتىپ, بولىپ-تولىپ جۇردىك. بىراق وتە قيىن-قىستاۋ كۇندەر تۋدى. ۇجىمشار, كەڭشار تارادى, كاسىپورىندار جابىلدى. ەل ايلىقسىز, جۇمىسسىز قالدى. كىتاپحانالار جاپپاي جابىلىپ جاتتى, مەكتەپتەردە وت جاعىلماي وقۋشىلار سىرت كيىممەن دىردەكتەپ وتىردى. وتباسى, بالا-شاعا اسىراۋ قيىنعا ءتۇستى. ەل سانسىراپ كەتتى. ايەل بىتكەن قىتايدىڭ الا قابىن ارقالاپ, جابايى ساۋدا-ساتتىققا شىعىپ كەتتى. اكەلەرى جۇمىس ىزدەپ, ۇيدەن بەزدى. قازاق شاڭىراعىنداعى جاس بالالار اكە-شەشەسىز وزدەرىمەن وزدەرى ءوستى. بالانى نە شەشە تاربيەلەيدى, نە كوشە تاربيەلەيدى. سول كەزەڭدە جاسوسپىرىمدەر كىتاپتان ءبىرجولا اجىراپ قالدى, ءسويتىپ, كىتاپ بەتىن اشپايتىن ۇرپاق قالىپتاستى. بۇرىنعى كىتاپقا, ءىلىم-ءبىلىم دەگەن قۇشتارلىق وسىلاي قۇلدىرادى. وقۋ-ءبىلىم مينيسترلەرى ءجيى اۋىسىپ, ارقايسىسى رەفورما جاسايمىن دەپ بۇرىنعى قالىپتاسقان وقۋ ءداستۇرىن تالقانداپ, بۇزىپ جاتتى. ءتىپتى كەيبىر مينيسترلەر وقۋ-ءبىلىم سالاسىنان مۇلدە حابارسىز, باسقا سالادان كەلە سالا ابدەن شاتاستىردى. قازىر سول وتكەن عاسىردىڭ 80-90-جىلدارى تۋعانداردىڭ وزدەرى عانا ەمەس, ولاردىڭ بالا-شاعالارى دا كىتاپقا جۋىمايتىن ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى. بۇعان ولار ەمەس – زامانى كىنالى.
ەندى قالاي, قايتىپ كىتاپقۇمارلار قاۋىمداستىعىن كوبەيتەمىز؟ نە ىستەۋىمىز كەرەك؟ كەڭەس وداعى كەزىندە قازاق جازۋشىلارىنىڭ كىتابى 30 مىڭنان 100 مىڭعا دەيىن تارالىممەن باسىلىپ شىعىپ, تەز تاراپ, ساتىلىپ كەتەتىن. قازىر مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن شىعاتىن كىتاپتار ءبىر مىڭنان 5 مىڭ شاماسىندا عانا شىعادى.
ءبىرلى-جارىمى عانا بولماسا قازىرگى جاستار كىتاپ وقىمايدى, كوركەم ادەبيەتتىڭ رۋحاني بايلىق ەكەنىن تۇسىنبەيدى دە, تۇشىنبايدى دا. وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر كەزدەسۋگە ءجيى شاقىرادى, بىراق ولار ءبىزدىڭ عانا ەمەس, كلاسسيك جازۋشىلارىمىزدىڭ قانداي كىتاپتارى بار ەكەنىنەن بەيحابار. ءتىپتى پەداگوگيكا ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ەرتەڭ مۇعالىم بولاتىن ستۋدەنتتەر بىردە-ءبىر كوركەم شىعارما وقىمايتىنىن كورىپ-ءبىلىپ تە ءجۇرمىز.
بالانىڭ كىتاپ وقۋعا قۇشتارلىعىن وياتىپ, قىزىقتىراتىن پەداگوگتەر عوي. ءتىپتى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانى مۇعالىمدەرىنىڭ وزدەرى كىتاپ وقىمايتىنىن كورىپ تاڭعالاتىنىمىز بار. مۇعالىمدەر وسىنداي بولسا, بولاشاعىمىز – بالالار قانداي بولماق؟
كەزىندە ءبىر مينيستر مۇعالىمدەر باسپاسوزگە ەرىكسىز جازىلماسىن, ەشبىر قوعامدىق جۇمىسقا تارتىلماسىن دەگەن ۇسىنىس ەنگىزگەن. اۋىلداعى ءبىلىم وشاعى – مەكتەپ, ال ونىڭ ۇجىمى گازەت-جۋرنال وقىپ, تانىمىن كەڭىتپەسە, قوعامدىق جۇمىسقا ارالاسپاسا, ولار كوپتىڭ ءبىرى بولىپ قالماي ما؟
ۇستازداردىڭ ايلىعىن كوتەردى, جاقسى ءوسىرىپ جاتىر. ال وعان ولاردىڭ ءبىلىمى لايىق پا؟ ولار كوركەم كىتاپ وقي ما؟ ءتىپتى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ساباق بەرەتىن مۇعالىمدەر اراسىنان كىتاپ بەتىن اشپايتىن, بۇگىنگى ادەبيەتتىڭ جاي-كۇيىن بىلمەيتىندەردى كورىپ جاعامىزدى ۇستادىق. ولار بالالارعا قايتىپ كىتاپ وقىتادى, قالاي ساباق وتكىزەدى. مۇعالىمدەردى قانداي كوركەم كىتاپ وقيتىنى جونىندە اتتەستاتسيادان وتكىزگەن ءجون.
باس پروكۋرور بولىپ تۇرعاندا جاقىپ اسانوۆ قاراماعىنداعىلارعا قانداي كىتاپ وقىپ جۇرگەندەرى جونىندە سىناق-سۇراق وتكىزگەنى بار. پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرى قازاق ادەبيەتىنىڭ ءىرى وكىلدەرىنىڭ كىتاپتارىن ىزدەپ, ساتىپ الىپ, جاپپاي وقۋعا كىرىسكەنىن كورىپ قاتتى ريزا بولعان ەدىك. بۇل باستامانى باسقا دا قۇزىرلى باسشىلار ءىلىپ اكەتە مە دەپ ەدىك, بىراق ولاي بولمادى.
كەزىندە سەنات دەپۋتاتى بولىپ جۇرگەندە باقىتجان جۇماعۇلوۆ باستاعان سەناتورلار قازاقتىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن قورعاۋ, دامىتۋ جانە ونى ىسكە اسىرۋ جونىندە ويلى دا ساليقالى تاماشا باستاما كوتەردى. بىراق بۇنى دا ەشكىم قولداي قويمادى. ويتكەنى جوعارى جاقتا وتىرعانداردىڭ كوبى قازاقشا كىتاپ وقىمايدى, ءتىپتى قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن, مەنسىنبەيتىندەر دە بار.
تۇركىستاندا وتكەن قۇرىلتايدا پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەتىمىزدى كىتاپ وقيتىن ەلگە اينالدىرۋ كەرەكتىگىن وتە كورەگەندىكپەن باسا ايتتى. كىتاپ وقيتىن ۇلت – وزادى, وقىمايتىن ۇلت توزادى.
قازىر الەۋمەتتىك جەلىنىڭ قۇزىرەتى دەندەپ ەنىپ بارا جاتىر. ۇلكەن-كىشى ءبارى مايمىلعا ۇقساپ, بۇكشيىپ ۇيالى تەلەفوننان كوز المايتىن ايىقپاس اۋرۋعا ۇشىرادى. وندا لاس-قوقىسقا تولى شەتەلدىك جات پيعىلدار جاستاردى ۋلاپ, باسىن دۋالايتىن ماسەلەلەر ءورىپ ءجۇر. ۇيات, نامىس, رۋح دەگەن قالىپ, سالت-ءداستۇرىمىزدى ۇمىتتىرىپ, باتىستىڭ سايتان مىنەز, سايقال پيعىلدى بەينەكورسەتىلىمدەرى قاپتاپ كەتتى. بۇلاي كەتە بەرسە, توقتاۋ بولماسا, ۇلتتىق سالت-سانامىزعا وراي تارتىپكە كەلتىرمەسە قۇردىمعا كەتەمىز عوي. قازىر ەل كىتاپ وقۋدان گورى ۇيالى تەلەفونداعىنى كورۋگە قۇشتار.
نە ىستەۋىمىز كەرەك؟
كەيبىر مەملەكەتتەر الەۋمەتتىك جەلىنى جاستار, وقۋشى-ستۋدەنتتەر تاۋلىگىنە بىرەر ساعات قانا كورۋگە رۇقسات بەرەتىن تالاپ قويدى. بۇل وتە ورىندى, كوپتىڭ تىلەگى عوي. بىزدە دە بالالاردى ۇيالى تەلەفوننان الشاقتاتۋ جونىندە تياناقتى ءىس اتقارىلۋى كەرەك-اق. بۇل ىستە ءار اتا-انا بالاسىنىڭ تاربيەسىنە كوڭىل ءبولىپ, كىتاپ وقۋىن قاداعالاپ, قۇشتارلىعىن وياتۋ قاجەت.
ءسوز مارجانىن تەرگەن جازۋشىلاردىڭ عاجايىپ الەمگە اپارىپ, وي-ساناڭىزدى دامىتاتىن تۋىندىلارىن وقۋ قانداي عاجاپ! تاكەن الىمقۇلوۆ, سايىن مۇراتبەكوۆ, تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆ, قۋاندىق تۇمەنباي سەكىلدى وزىق ويلى تالانتتى جازۋشىلاردىڭ كىتاپتارىن وقۋ ءبىر عانيبەت! قۇنارلى ءتىلى قانداي, ورامدى ويى قانداي!
ءبىلىم بەسىگى – بالاباقشا, مەكتەپتە. وسى جەردە كىتاپقا سۇيىسپەنشىلىكتى ارتتىرماسا ەسەيگەن سوڭ وتە قيىن بولادى.
بۇگىنگى ەڭ ماڭىزدى نارسە – انا ءتىلىمىزدى قۇرمەتتەۋ, ساقتاپ قالۋ. ءتىل تۇزەلمەي, ەل تۇزەلمەيدى. كىتاپ وقۋعا ىنتالاندىرۋدى ارتتىرۋ جونىندە كەڭ كولەمدى جوبا جاسالىپ, جۇزەگە اسىرىلۋى كەرەك-اق.
ءسىز كىتاپ وقىپ ءجۇرسىز بە؟
ناعاشىبەك قاپالبەك ۇلى,
جازۋشى
