كيەلى وردانىڭ حاس شەبەرى

قاي اكتەردىڭ دە شىعارماشى­لىعى تۋرالى وي بولىسەر ءار ادام ەڭ الدىمەن كورەرمەندىك تاجىري­بەسىنە سۇيەنىپ, كورەرمەندىك جا­دىن جاڭعىرتۋعا ۇمتىلادى. وسى پى­كىردى اكتەر بەكجان تۇرىس شىعار­ماشىلىعىنا ورايلاستىرا تار­قات­ساق, ونىڭ وتىز جاسقا تولماي تۇرىپ ت.نۇرماعانبەتوۆتىڭ رەجيسسەر ءا.راحيموۆ قويعان «بەس بوي­داققا ءبىر توي» كومەدياسىنداعى باس كەيىپكەر, اتاقتى قىرمانباي شال ءرولىن ورىنداۋىنىڭ, ارينە, ءجونى بولەك. دەي تۇرعاندا اكتەردىڭ العاشقى كەزەڭ رولدەرىنەن – ءتۇپ-تەگى, ءدىل-بولمىسى ءبىر-بىرىنە ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن ديۋانا ء(ا.كەكىلباەۆ. «ابىلاي حان», رەجيسسەرى ب.اتاباەۆ) جانە ا.چەحوۆتىڭ «شاعالاسىندا» (رەج.ب.اتاباەۆ) ونەردەگى ءوزىن سۇيە­تىن اكتريسا اركادينا ءۇيىنىڭ قىز­مەت­شىسى ياكوۆ بەينەلەرى كوز ال­دىڭىزعا كەلىپ, ديۋانانىڭ كۇڭى­رەنگەن, ياكوۆتىڭ «تاماعىنا بۇل­بۇل قوندىرىپ» ءان سالعان داۋسى قۇلاقتا جاڭعىرادى. مۇنداي سەزىم-رەتروسپەكتسيا اكتەردىڭ ءاۋ باستان-اق قانداي ءرول ورىنداسىن مەيلى, ساحناعا وزىمەن ەرەكشە ءبىر اۋرا, كوڭىل كۇي الىپ شىعۋعا ۇمتىلۋىنان, وسى جولداعى تىنىمسىز ىزدەنىسىنەن تۋىندايتىن بولسا كەرەك. تەاتردا العاشقى جىلدارى ەپيزودتىق بولسىن, مەيلى, «وزىنە ءوزى ءرول جاساپ الىپ, كوزگە تۇسكەن», رۋحاني ىزدەنىسى بيىككە جەتكىزگەن اكتەر بەكجان تۇرىس بۇگىندە قازاق ونەرىنىڭ ۇلكەن تۇلعاسى, بولمىسىمەن دە, ونەرىمەن دە ۇلتتىق تەاتر ىرگەتاسىن قالاعان الىپتاردىڭ لايىقتى جالعاسى.

كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇلكەندى-كى­شىلى جەتپىسكە تارتا ءرول ورىن­داعان بەكجان تۇرىس كەڭ پلاندى اكتەر جانە تراگەديا, دراما, كومەديا جانر­لارىنىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا شەبەرى. كەيىپكەرلەرىنىڭ تەك وزىن­دىك جەكە ءومىربايانىن جۇلگەلەيدى, حاراكتەرلىك ءوسۋى جولىندا دارالىق سيپات دارىتادى. ەڭ الدىمەن, ادەبي تۇپنۇسقامەن جاقسىلاپ تانى­سىپ-تالداپ, شىعارمانىڭ رۋحا­ني كەڭىستىگىن يگەرىپ, بويعا سىڭىرە­دى دە, ءار كەيىپكەرىنىڭ بولمى­سىن, كۇردەلى تابيعاتىن زەرتتەي-زەر­دەلەي وتىرىپ, تولىققاندى سوم­داپ شىعادى. بۇل تۇستا بەك­جان­نىڭ ءتول ادەبيەتىمىزدى, تاري­حىمىزدىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن, سالت-ءداستۇرىمىزدى جاقسى بىلەتىنىن جانە ونىڭ وزىعىن ۇستاناتىن, تاعى دا قايتالاساق, ۇلتتىق توپىرا­عى قۇنارلى اكتەر ەكەنىن قاداپ ايتقىمىز كەلەدى.

قازاقى پاراسات-پايىمى, ءورىسى كەڭ اكتەر شىعارماشىلىعىندا ۇلتتىق حاراكتەرلەردىڭ ورنى بولەك. م.اۋەزوۆتىڭ «ابايىندا» كوكباي, سىرتتان, بايماعامبەت (رەج. ءا.مامبەتوۆ), «ايمان-شول­پا­نىندا» جاراس, «ابايىندا» شوق­تىقتى كەيىپكەر جيرەنشە (رەج.ە.وباەۆ), «قيلى زامانىندا» جامەڭكە, ت.مامەسەيىتتىڭ «باكەي قىزىندا» شۇباراياق وراز, ا.سۇلەيمەنوۆتىڭ «كەگىندە» سەرى (رەج.ءا.راحيموۆ), ق.ىسقاقتىڭ «جان قي­ماعىندا» ءجۇسىپ (رەج. ب.اتا­باەۆ), شاحيماردەن, ق.ىسقاق­تىڭ «قازاقتارىندا» ادىك (رەج. ت.ءال-تارازي), ي.ورازبايدىڭ «قور­­­قىت» دراماسىندا اكە (رەج. ي.ۆايت­كۋس), بۇل ءتىزىمدى جال­عاس­تى­را بەرۋگە بولادى. سوڭعى ون شاق­تى جىل كولەمىندە رۋحاني ىزدە­نىس اياسى كەڭي تۇسكەن, تولىسقان اكتەر­دىڭ «شاكارىم» سپەكتاكلىندەگى (اۆتور جانە رەجيسسەر ءا.راحيموۆ) اقىن, فيلوسوف, تاقۋا شاكارىم بەينەسى – ساحنالىق قانا ەمەس, رۋحاني دا ۇلكەن جەڭىسى. تاريحي كەيىپكەرلەردى ساحنالار الدىندا, ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, تاريحتى كوپ قاۋزاپ, تاريحي شىعارمالار وقىپ, فيلمدەر كورەتىن اكتەردىڭ دايىندىق بارىسىندا شاكارىم فيلوسوفياسىن زەرتتەگەنى, بولمىس-سابىرلىعىنىڭ باستاۋ كوزىن تانۋعا ۇمتىلعانى كورىنىپ تۇرادى. وسى سيپاتتاس تاعى ءبىر ءرولى «اقتاستاعى احيكو» (م.وماروۆا, رەج.ا.ماەميروۆ) دراماسىنداعى اقايدىڭ قاسەنىنىڭ بەينەسى.

جالپى اكتەردىڭ كەيىپكەر­لەرىنىڭ جان دۇنيەسىنە ەنۋ, بولمىسىن يگەرۋ تاجىريبەلەرى قىزعى­لىقتى. اتاپ ايتارلىعى – ول دە­تال­دارعا ەرەكشە ءمان بەرە­دى. سوندىقتان دا ونىڭ ەكىنشى پلان­داعى, ءتىپتى ەپيزودتىق كەيىپكەر­لەرىنىڭ ءوزى تولىققاندى, جاندى شىعىپ, كورەرمەن كوكەيىندە جاتتالىپ قالادى. مىسالى, «ابايدىڭ» كەيىنگى قويىلىمىندا (رەجيسسەر ە.وباەۆ) جيرەنشەنىڭ ايدار مەن اجار اراسىنداعى سۇيىسپەنشىلىككە بايلانىستى داۋعا بيلىك ايتاتىن ساحناسىن ەسكە تۇسىرەلىك. قازاقتا بي بىتكەن شەشەن. دەگەنمەن دە بەكجان-جيرەنشەنىڭ دەستەلەتىپ سويلەۋى, ءسوز ساپتاۋى قانداي! قولىنداعى كۇمىس شاقشادان سىز­دىقتاتىپ ناسىباي اتۋى شە! ءوزى سىر بەرمەگەنسىگەنىمەن, ابدەن قانسورپاسى شىققانىن ەتەكتەي قول ورامالىمەن بەت-موينىنىڭ تەرىن بيپازداپ سۇرتە بەرگەنىنەن, ەڭ سوڭىندا ورامالدى جەلكەسىنە سالىپ العانىنان سەزەسىز. بىتىسپەس جاۋلىققا بەت العان ورازبايلار توبىنىڭ بەلدى وكىلى جيرەنشە وسال جاۋ ەمەس, ءوز ۋاقىتىنىڭ, ورتاسىنىڭ مىقتىلارىنىڭ ءبىرى. اكتەر ويىنى وسىنى تانىتادى.

كەڭ ۇعىمنان العاندا اكتەر اتاۋ­لى ءوز ۋاقىتىنىڭ يدەيالارى, يدەالدارىن قوعامعا جەتكىزەتىن, كەرەك دەسەڭىز, ناسيحاتتايتىن كوممۋنيكاتور. وسى رەتتەن كەلگەندە, اكتەر بەكجان تۇرىس ت.نۇرماعانبەتوۆتىڭ «بەس بويداققا ءبىر تويىندا» قىر­مانباي (رەج.ءا.راحيموۆ) ب.مۇ­قايدىڭ ء«ومىرزاياسىندا» تسەزار (رەج. ق.سۇگىربەكوۆ), «سەرگەل­دەڭ بولعان سەرىلەرىندە» نۇرباي, م.سارسەكەنىڭ «تەندەرگە تۇسكەن كەلىنشەگىندە» تاۋباي, ق.مۇ­حامەد­جانوۆ, ش. ايتماتوۆتىڭ «كوك­تو­بەدەگى كەزدەسۋىندە» يسابەك (رەج.و.كەنەباي), ب.جاكيەۆتىڭ «جۇرەيىك جۇرەك اۋىرتپايىندا» قاريا (رەج. ە.وباەۆ) سىندى زامانداستار, سونداي-اق ت.نۇر­ماعانبەتوۆتىڭ «قوجاناسىر ءتىرى ەكەنىندە» (رەج.و.كەنەباي) جي­ناقتىق بەينە قوجاناسىر ارقىلى ساحنادان ۇلتتىق مۇددەلەر تۋرالى تولعايدى, زامانعا ءار قىرىنان ءۇن قوسادى. بەكجاننىڭ العاشقى ۇلكەن رولدەرىنىڭ ءبىرى قىرمانباي شال مەن كەيىنگى قوجاناسىردا ۇندەستىك بار. سپەكتاكلدەر بارىسىندا كومەديالىق قيمىل-قارەكەتتەرى كورەرمەنىن قىران-توپان كۇلكىگە قالدىراتىن قىر­مانباي – اۋلەتىنىڭ ەرتەڭىن, ال, قوجاناسىر – حالقىنىڭ, جالپى تۇركى جۇرتىنىڭ بولاشاعىن ويلاپ الاڭدايدى. ەكەۋىنىڭ دە ءتۇيىنى – «كىمگە كۇلەمىز, مىرزالار؟!.». ايتپاقشى, 2002 جىلى ساحنالانعان «بەس بويداققا ءبىر توي» رەپەرتۋاردا وتىز جىلداي ۇلكەن تابىسپەن ءجۇرىپ جاتىر. جاس بۋىن اكتەرلەرمەن 2019 جىلى قايتادان ساحنالانعان قويىلىمنىڭ دىڭگەگى, ارينە, قىرمانباي – ب.تۇرىس.

كومەديالىق شىعارمالار دەگەندە اكتەردىڭ الەمدىك كلاسسيكادان مولەردىڭ «اقىماق بولعان با­سىم-اي!» كومەدياسىندا كولەن, ف.ديۋمانۋار مەن ا.د.ەننەريدىڭ «دون سەزار دە بازان» كومەديا­سىندا (رەج. ءا.راحيموۆ) كورولدىك قۇسحانانىڭ باس كۇتۋشىسى ماركيز دە مونتەفيورە رولدەرىنىڭ دە وزىندىك شەشىمدەرى قىزعىلىقتى. بۇل قاتاردا شەكسپيردىڭ «اساۋعا – تۇساۋىنداعى» سلاي, پەدانت (رەج. ءا.مامبەتوۆ), گوگولدىڭ «رەۆيزورىندا» شپەكين («پارا», رەج. ە.وباەۆ) بەينەلەرىن دە اتاۋعا بولادى.

اكتەردىڭ كۇردەلى بەينەلەرىنىڭ ءبىرى – ر.وتارباەۆتىڭ «سۇلتان بەيبارىس» (رەج.يۋ.حانينگا-بەكنازار) تاريحي دراماسىنداعى حۋان ءۋازىر. بۇل – اكتەردى مۇلدەم جاڭا قىرىنان تانىتقان ءرول. قۋلىعىنا قۇرىق بويلامايتىن, تۇلا بويىنا كەك تۇنعان, جاۋىز, ايار ءۋازىر سىرت كوزگە ءمايىن, ال شىندىعىندا وتە قورقىنىشتى. اتاقتى فرانتسۋز جازۋشىسى ۆ.گيۋ­گونىڭ «پاريج قۇداي-انا سوبورى» رومانىنداعى كۆازيمودوداي بۇكىر, دىبىسسىز ءجۇرىپ, دىبىسسىز كۇلەتىن ونىڭ شىن سەرىگى – كەۋدەسىن ورتەگەن كەگى مەن قىزعانىشى جانە دىلىنەن حابار بەرەر فلەيتاسى (سىبىزعىسى). ءتۇر-تۇلعاسى, ءجۇرىس-تۇرىسى, وتىرىسى, جالپى پلاس­تيكاسى, ءتىپتى داۋسىنا دەيىن سىر بۇككەن حۋان ءۋازىردىڭ شىن بەت-بەينەسىن اكتەر بىرتىندەپ اشادى. ونىڭ مىڭ قۇبىلاتىن داۋسى كوپ جايتتان حابار بەرەدى. جالپى, بەكجان تۇرىس كەيىپكەرلەرىنىڭ جان دۇنيەسىن, مىنەز ەرەكشەلىكتەرىن بەرۋگە, تارتىستىڭ شيەلەنىستى سيپاتىن جەتكىزۋگە ءسوز دراماتۋرگياسىن, ياعني ءسوز «ارەكەتىن» مەيلىنشە مەڭگەرگەن ونەر يەسى. ءسوز قۇدىرەتى اتا قانى, انا سۇتىمەن سىڭگەن اكتەردىڭ داۋسى قازاقى ماقامدى, سونشالىقتى تابيعي جانە جۇرەكتەن شىعاتىندىقتان دا قاي كەيىپكەرىنىڭ بولسىن ءسوز ساپتاۋى تىڭداۋشىنىڭ قۇلاق قۇرىشىن قاندىرادى.

بەكجاننىڭ شوقتىعى بيىك رولدە­رىنىڭ تاعى ءبىرى ءھام بىرەگەيى – ءبىرجان سال. ا.سۇلەيمەنوۆتىڭ «اداسقاق» تسيكلى بويىنشا رەجيسسەر ءا.راحيموۆ قويعان سپەكتاكلدەگى باستى كەيىپكەر. ومىرباياندىق ەمەس, ونەرباياندىق كوركەم قويىلىم وقيعالارى ءبىر كۇن ىشىندە, ءوڭ مەن ءتۇس اراسىندا وتەدى. دەرت مەڭدەگەن ءبىرجان سال. ءومىر-ونەر ەلەس­تەرى. قۇمساعاتى تۇگەسىلە باستاپ, جانى شىرقىراعان ءبىرجاننىڭ ابايمەن, اقانمەن, ۇلى دالانىڭ باسقا دا وي ۇستار, ءسوز ۇستار, ەل ۇستارلارىمەن كەزدەسۋلەرى, رۋح تۇلەتەر قاۋىشۋ ءھام كەتىسۋلەرى... «...وتەرىندە, كەتەرىندە شىر اينالدى...» ءپاني دۇنيەدەگى وكسىك-وكىنىشتەر... ونەردەگى ۇستانىم, ومىرلىك قاعيدالارعا بايلانىستى قاقتىعىستار... جان دۇنيەسىندەگى ارپالىس, استان-كەستەن, ار الدىنداعى ارىلۋ... وتە تىعىز-نىعىز جازاتىن سۋرەتكەر ا.سۇلەيمەنوۆتىڭ قاي سويلەمىنە دە اكتەر جان بىتىرەدى.

قويىلىمنىڭ شىرقاۋ شەگى – «تەمىرتاس». ءان ءھام زار-ءمىنا­جات. قازاقتا تەڭدەسى جوق مۋزى­كالىق جوقتاۋ. رەكۆيەم... اكتەر ب.تۇرىس ءبىر جارىم ساعات بويى ساح­نا­دان ءبىر كەتپەي, وسى احۋال, وسى فيلوسوفيانىڭ بارلىعى ءوزى­نىڭ جان دۇنيەسىنە, ومىرلىك-ونەر­لىك ۇس­تانىمدارىنا ۇندەس بولعان­دىقتان دا ەرەكشە ءبىر شابىتپەن, قۋات-قاجىرمەن الىپ شىعادى. «تە­مىرتاستى», قويىلىمداعى باسقا دا اندەردى اكتەردىڭ ءوزى ورىندايدى. انشىلىك – بەكجان تالانتىنىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى جانە قازا­قى ماقام, داۋىس ونىڭ انشىلىك ونەرىنىڭ دە مايەگى. ءاننىڭ ءباسى مەن بابىن بىلەتىن اكتەردىڭ تۇتاس ءبىر ميني-سپەكتاكلگە اينالاتىن ءتاج-اندەرى سپەكتاكلدەردىڭ كوركى. بۇل تۇستا ءبىز – «ۇكىلى ىبىراي» (ش.قۇسايىنوۆ, رەج. ب.اتاباەۆ) سپەكتاكلىندە اقان رولىندەگى بەك­جان ورىنداعان «شىرماۋىق», «اقىن. پەرىشتە. ماحابباتتاعى» ء(ا.تارازي, رەج.ءا.راحيموۆ) ءشامشى – بەكجاننىڭ «سىعان سەرەناداسى», سونداي-اق وسى قويىلىمداعى ەستايدىڭ «قورلان» اندەرى تۋرا­لى ايتىپ وتىرمىز. ال جەكە ورىنداۋىنداعى «الداي-اۋ» (ەسەن­قۇل جاقىپبەك), تاعى دا باسقا كوپتەگەن ءانى تىڭدارمان جۇرە­گىنەن الدەقاشان ورىن العان.

بۇگىندە رۋحاني دا, شەبەرلىك جاعىنان دا ابدەن شىڭدالعان اكتەردىڭ بەينەلەر گالەرەياسى شوق­تىعى بيىك رولدەرمەن تولىعىپ كەلەدى. ولاردىڭ قاتارىندا «قىز جىبەكتەگى» (رەج.ە.نۇرسۇلتان) بازارباي مەن «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋداعى» (رەج.ءا.راحيموۆ) قاراباي بار. تالانتتى جاس رەجيسسەر ءا.ومىربەك ۇلىنىڭ ءبىتىمى بولەك «قۇيىن» سپەكتاكلىندەگى ء«بىتىمى بولەك» پاتشايىم اننا يواننوۆنا. اكتەر ورنەگىندە سيم­ۆولدىق-گروتەسكىلىك بەينە. استام­شىلىق, جىمىسقى ساياساتتىڭ سيمۆولى. ءوز-وزىنەن ءىسىنىپ-كەبىنگەن, وكتەم پاتشايىمنىڭ ءتۇر-تۇرپاتى, بارلىق قيمىل-قارەكەتىندە مىس­قىل تۇنىپ تۇر.

اكتەر ب.تۇرىستىڭ كينو مەن تەلەۆيدەنيە الەمىندە جاساعان جۇمىسى بارشىلىق. ونىڭ ءبارىن سانامالاپ جاتپايمىز. بەكجان تۇرىس ءۇشىن تەاتر – كيەلى وردا. مۇنى حاس شەبەردىڭ ساحنالىق شى­عارماشىلىعى ءوز الدىنا, تەاترعا, ءوز تالانتىنا دەگەن ادالدىعىنان, جاۋاپكەرشىلىگىنەن باعامدايمىز. ونەرى مەن تۇلعالىق قاسيەتتەرى مەملەكەت تاراپىنان دا جوعارى با­عالاندى. ول قازاقستاننىڭ ەڭ­بەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, مەملەكەت­تىك «دارىن» جاستار سىيلىعىنىڭ, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ, م.ماقاتاەۆ اتىنداعى, ب.مومىش ۇلى اتىنداعى جانە ساحنا الەمىنىڭ مارتەبەلى «ەڭلىكگۇل» سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى.

جالپى اكتەرگە, ونەر ادامىنا جالت-جۇلت كوز الدار, ۋاقىت ۇرلار قىزىق كوپ. وسىندايعا بوي الدىرماي, جارنامالاردا «جالتىلداماي», بەت-بەينەسىن ساتپاي جۇرگەن ازىن-اۋلاق ساناۋلىنىڭ ءبىرى – وسى بەكجان. جالتىلداق ونەر جالپىلداق تا بولىپ بارا جاتقانداي كورىنەتىن كەزەڭدە ۇلى مارتەبەلى كورەرمەنىنە, قالىڭ جۇرتشىلىققا كوركەم وبرازدارى ءوز الدىنا, قوعام ءۇشىن وزەكتى پىكىرلەرى, ويلى تولعامدارىمەن, كەي-كەيدە ناقتى جاسامپاز قارە­كەت­تەرىمەن ولجا سالىپ جۇرگەن ساناۋلىنىڭ ءبىرى دە وسى بەكجان. قالىڭ الەۋمەت ونىڭ انىنە عانا ەمەس, ويلى ۇنىنە دە قۇلاق تۇرەتىن شاق قازىر. بۇگىندە الپىستىڭ اسقارىنا شىعىپ وتىرعان اكتەر, ونەر تۇلعاسى, حالىقتىڭ سۇيىكتىسى بەكجانعا وزىڭدەي قاتار­لاستارىڭنىڭ قاراسى مول بولسىن, «الماسقا ۇقساس اسىل ونەرىڭ» جارقىراي بەرسىن دەگەن تىلەك بىلدىرەمىز.

ءاليا بوپەجانوۆا