كوللاجدى جاساعان – الماس ماناپ, «EQ»
كومەككە مۇقتاج ەلدەردىڭ جاعدايى نە بولماق؟
قازىر ترامپتىڭ بۇيرىعىمەن اگەنتتىك جەلىسىندەگى بارلىق كومەك 90 كۇنگە توقتاتىلدى. ونىڭ باسشىلىعى, سونداي-اق بارلىق امەريكالىق قىزمەتكەرى اكىمشىلىك دەمالىسقا جىبەرىلگەن, ال شەتەلدە جۇمىس ىستەيتىندەر ءبىر اي ىشىندە اقش-قا ورالۋى كەرەك.
اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى ماركو رۋبيو USAID-ءتىڭ ۋاقىتشا باسشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالدى. ۆۆس-گە بەرگەن پىكىرىندە ول: «اگەنتتىك ءوزىن جاھاندىق قايىرىمدىلىق جاساپ وتىرمىز دەپ سانايدى. ال وندا ەلدىڭ مۇددەسى مەن امەريكالىق سالىق تولەۋشىلەردىڭ اقشاسى بارىن ەستەن شىعارىپ وتىر», دەدى.
ۆۆس جاريالاعان مالىمەتكە سۇيەنسەك, 2023 جىلى USAID ءوز جوبالارىنا شامامەن 38,1 ملرد دوللار جۇمساعان. بۇل سوما كوپ بولىپ كورىنگەنىمەن, ول اقش-تىڭ بارلىق مەملەكەتتىك شىعىندارىنىڭ شامامەن 0,6 پايىزىن (6,1 ترلن دوللار) عانا قۇرايدى. نەگىزى اگەنتتىكتىڭ قارجىلاي كومەگى كەدەي ەلدەرگە ءبىرشاما قولداۋ بولىپ تۇرعان ەدى. سونداي-اق ول جيتس, مالياريا سەكىلدى افريكا ەلدەرىندە تارالعان دەرتتىڭ اسقىنباۋىنا سەبەپشى بولدى. ماسەلەن, اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, USAID قارجىلاندىرىپ وتىرعان جيتس-پەن كۇرەس جونىندەگى توتەنشە جوسپار (PEPFAR) 25 ميلليوننان اسا ادامنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالعان, 5,5 ميلليون بالا ايتۆ جۇقپاسىنسىز دۇنيەگە كەلگەن. بۇكىل الەم بويىنشا 20 ميلليوننان اسا ادام وسى دەرتكە قارسى تەراپيا الادى. كەيىنگى جىلدارى جيتس-تەن بولاتىن ءولىم-ءجىتىم ازايعانىمەن, اۋرۋ ءار 60 سەكۋند سايىن ءبىر ادامنىڭ ءومىرىن قيىپ, جاھاندىق پروبلەما بولىپ قالا بەرەدى. اسىرەسە بۇل – افريكا ەلدەرىندە وزەكتى ماسەلە. قازىر باتىس جانە ورتالىق افريكادا 5 ميلليوننان اسا ادام ايتۆ-مەن ءومىر سۇرەدى, دياگنوز قويىلعان ادامداردىڭ 76 پايىزى عانا تەراپيا الادى.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ايتۆ/جيتس بويىنشا بىرىككەن باعدارلاماسىنىڭ (UNAIDS) ماماندارى ەگەر اقش 54 ەلدە «جيتس-پەن كۇرەس جونىندەگى توتەنشە جوسپاردى» قارجىلاندىرۋدى توقتاتسا, 2029 جىلعا قاراي اتالعان دەرتتەن 6,3 ميلليون ادام قايتىس بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام جاسادى. وسى مالىمدەمەدەن كەيىن اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى توتەنشە گۋمانيتارلىق كومەك بەرۋدى ماقۇلداپ, «جيتس-پەن كۇرەس جونىندەگى توتەنشە جوسپاردى» 90 كۇن قارجىلاندىرۋدى تاپسىردى, بىراق بۇل مەرزىم اياقتالعاننان كەيىن باعدارلامانىڭ جالعاسۋىنا كەپىلدىك بەرگەن جوق.
سونداي-اق USAID ەبولا قىزباسىن تەجەۋ, ۋگانداداعى جيتس-ءتىڭ الدىن الۋ, كامبودجاداعى ەپيدەميالىق جاعدايدى قاداعالاۋ, نيگەرياداعى ۆاكتسينالاۋ سياقتى باعىتتاردى قارجىلاندىرىپ, سۋدانعا ازىق-ت ۇلىك جەتكىزۋ جانە اۋعانستاندا اۋرۋحانا مەن جولدار سالۋ ىستەرىمەن اينالىسقان. USAID كوپتەگەن جىل بويى ۋكراينانىڭ نەگىزگى سەرىكتەسى بولدى, رەفورمالار مەن دامۋعا ميلليونداعان دوللار ءبولدى. ەندى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى باستامالاردى قولداۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ, ايتۆ-نىڭ تارالۋىنا قارسى كۇرەس سەكىلدى جوبالاردىڭ تاعدىرىنا قاۋىپ ءتونىپ تۇر. رەسەي ۋكرايناعا باسىپ كىرگەننەن بەرى USAID زاڭگەرلىك, پسيحولوگيالىق قىزمەتتەر مەن كومەك كورسەتۋ ورتالىعىنىڭ جۇمىسىن قارجىلاندىردى. ال ەندى ورتالىق جابىلىپ, قىزمەتكەرلەرى جۇمىسسىز قالدى.
الايدا USAID بارلىق ەلدە بىردەي بەدەلگە يە ەمەس. بىرقاتار ەلدىڭ بيلىگى, اسىرەسە اۆتوريتارلىق ەلدەر اگەنتتىكتى اقش-تىڭ سىرتقى ساياسي ۇدەرىستەرگە اسەر ەتۋ ارەكەتى دەپ سانايدى. رەسەيدە اگەنتتىكتىڭ جۇمىسىنا 2012 جىلدان باستاپ تىيىم سالىنعان.
اقش كومەگى باعالانبادى
USAID-ءتى 1961 جىلى بۇرىنعى پرەزيدەنت دجون كەننەدي قۇرعان. گۋمانيتارلىق كومەك نەگىزىنەن قاقتىعىسقا تاپ بولعان ەلدەردىڭ ەكونوميكا, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەلەرىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان. كومەك اسىرەسە افريكا, ازيا جانە لاتىن امەريكاسى ەلدەرىنە كوپتەپ جىبەرىلگەن.
ال قازىر ترامپ اكىمشىلىگى USAID جۇمىسى اقشانى ىسىراپ ەتەتىنىن دالەلدەۋگە تىرىسىپ جاتىر. ويتكەنى حالىقارالىق دامۋ اگەنتتىگىن اقش ۇكىمەتى قارجىلاندىرادى, كونگرەسس جىل سايىن USAID-ءتى جالپى بيۋدجەتكە ەنگىزىپ, اقشا ءبولىپ كەلەدى. بۇل اقشا سالىقتان تۇسەدى. جالپى, اقش حالىقارالىق كومەككە كوپ اقشا جۇمسايدى. گەرمانيا, ۇلىبريتانيا, جاپونيا مەن فرانتسيادا دا وسى ماقساتقا ارنالعان ارنايى بيۋدجەت بار. الايدا ولار امەريكا سەكىلدى كوپ شىعىن شىعارمايدى.
سول سەبەپتى كوپتەگەن امەريكالىق جاڭا پرەزيدەنتىن قولداپ وتىر. رەسپۋبليكاشىلاردىڭ جاقتاستارى حالىقارالىق كومەكتى العا تارتىپ وتىرعان دەموكراتتاردىڭ ارەكەتىنە نارازى. ولار قاراجاتتىڭ كوپ بولىگى جەمقور ۇكىمەتتەرگە جۇمسالاتىنىنا سەنىمدى. دەگەنمەن قاراجاتتىڭ شامامەن 20 پايىزى ۇكىمەتتىك باعدارلامالاردى قولداۋعا جۇمسالادى, سونداي-اق كوممەرتسيالىق ەمەس جانە باسقا دا كوپ سالالى ۇيىمدارعا كەتەدى. سايلاۋشىلار مۇنىڭ ءبارى اقش-قا قانداي پايدا اكەلەتىنىن تۇسىنبەي دال. ونىڭ ۇستىنە الەم ۆاشينگتوندى ەلدىڭ اسكەري ۇستەمدىگى مەن ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, «قاتال كۇشتىڭ» يەسى رەتىندە قابىلداۋعا داعدىلانعان. اقش-تىڭ دامۋشى ەلدەردەگى بەدەلىنە يراك پەن اۋعانستانداعى قاقتىعىستارعا ارالاسۋ سياقتى ءىرى اسكەري وپەراتسيالار دا نۇقسان كەلتىرەدى. ال اقش-قا قاراعاندا وسى سالاعا قارجىنى از جۇمسايتىن ۇلىبريتانيا مەن گەرمانيا مادەني ىقپالى مەن ديپلوماتيانىڭ ارقاسىندا جوعارى رەيتينگكە يە.
دونالد ترامپتىڭ حالىقارالىق كومەكتى توقتاتا تۇرۋ تۋرالى شەشىمى دە وسى كوزقاراسپەن بايلانىستى بولىپ وتىر دەيدى ساراپشىلار. ۇلىبريتانيا مەن گەرمانيادان سوڭ ءۇشىنشى ورىندا امەريكانىڭ باستى باسەكەلەسى قىتاي تۇر. ترامپتىڭ سىنشىلارى حالىقارالىق دامۋ اگەنتتىگىنىڭ جابىلۋى بەيجىڭگە ءتيىمدى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. 2013 جىلى سي تسزينپين افريكا, ەۋروپا, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا جانە تاياۋ شىعىس ەلدەرىنە تاۋارلاردى تەز جانە ارزان جەتكىزۋگە ارنالعان قۇرلىق پەن تەڭىز ساۋدا جولدارىن بىرىكتىرۋدى ۇسىنىپ, ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسىن كوتەردى. بۇل زاماناۋي جىبەك جولى – اۆتوموبيل, تەمىرجولدارمەن قاتار پورتتار سالىپ, ساۋدا بايلانىستارىن نىعايتۋعا باعىتتالعان.
ال رەسمي اقپارات كوزدەرىندەگى دەرەككە سۇيەنسەك, USAID 1992 جىلدان باستاپ ەلىمىزگە 500 ملن دوللارعا جۋىق قارجى قۇيعان. مەملەكەتتىك جانە تاۋەلسىز ۇيىمدار ارقىلى ەنەرگەتيكا, جەرگىلىكتى ساۋدا جانە ىسكەرلىك ورتانى دامىتۋعا كومەك بەرگەن. سونداي-اق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا دا قارجى بولگەن, اسىرەسە انا مەن بالا ءولىمىن ازايتۋعا, ايتۆ/جيتس دەرتىمەن كۇرەسكە, قورشاعان ورتانى قورعاۋعا نەگىزدەلگەن جوبالاردى قارجىلاندىرعان. ارالداعى ەكولوگيالىق اپاتتىڭ سالدارىن جويۋعا ارنالعان جوبالار دا بار.
«ازىرگە ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ قاتىسى بار جوبالار توقتاپ قالدى دەيتىندەي مالىمەت جوق. ءبىر باعدارلاما بولعان, ول بىلتىر اياقتالعان. بيىل USAID ءبىزدىڭ مينيسترلىك ارقىلى ەشقانداي جوبانى قولعا العان جوق», دەدى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ۆيتسە-ءمينيسترى قايرات تورەباەۆ.
بۇعان قوسا اقش-تىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگى جونىندەگى دەپارتامەنتىنىڭ (DOGE) باسشىسى يلون ماسك «ازاتتىق راديوسى» مەن «امەريكا داۋىسى» راديوستانتسيالارىن جابۋدى ۇسىندى. ەكى اقپارات قۇرالىن دا اقش ۇكىمەتى قارجىلاندىرادى.
ء«يا, ولاردى جابۋ كەرەك. قازىر ولاردى ەشكىم تىڭدامايدى. ەۋروپا ەندى ەركىن (بيۋروكراتيانى ايتپاعاندا). ولار جاي عانا ءوز-وزىمەن سويلەسىپ, امەريكالىق سالىق تولەۋشىلەردىڭ قورىنان جىلىنا 1 ملرد دوللار ىسىراپ ەتىپ وتىرعان ەسسىز راديكال سولشىلدار», دەپ جازدى يلون ماسك الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا.
