كەلىسىلگەن شەشىم – باياندى

ەكونوميكانى ءار­تا­راپ­تاندىرۋ مەن ماكرو­ەكونوميكالىق ساياساتتى ۇستانۋ ءۇشىن الدىمەن وسى ەكى ۇعىمدى تەرەڭ ءتۇسىنىپ الۋ كەرەك سياقتى. البەتتە, ەلىمىزدە مىقتى ەكونوميستەر جوق تا, كوپ تە ەمەس. الايدا ولاردىڭ دەنى مەم­لەكەتتىك قىزمەتتەن شەت ءجۇر. قازىرگىدەي اۋمالى-توكپەلى ۋاقىتتا ەل ەكو­نوميكاسىنىڭ جوعىن تۇگەندەۋگە, بىلىكتى مامانداردى جان-جاقتى تارتا بىلگەنىمىز ءجون.

ەكى جىل بۇرىن الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق ماسەلە­لەر­دى شەشۋ ءۇشىن ۇلتتىق ەكونو­ميكا­داعى قايشى­لىق­تاردى جەڭىلدەتۋ ارقىلى ەكونوميكالىق تيىمدى­لىك پەن الەۋمەتتىك ادىلەتتى ارتتىرۋ باعىتتارى ايتىلعان-دى. سە­بەبى بۇل ماكروەكونوميكالىق ساياساتتىڭ باس­تى ماقساتى بولاتىن. ال ەندى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ تالاپ ەتىلە باستادى. بۇل دەگەن – ءىرى ءوندىرىس, كاسىپورىن, بىرلەستىكتەر مەن تۇتاس سالالاردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ. ياعني وندىرىلەتىن ءونىم مەن ساتىلىمدا جوعارى سۇرانىسقا يە تاۋارلاردى ءون­دىرۋ جانە قىزمەتتەردى كور­سەتۋگە ەكونوميكالىق دامۋ باعىتتارىن كوشىرۋ. مۇنىڭ ءتيىمدى جانە ءتيىمسىز تۇستارى بار. ەگەر اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن ءارتاراپتاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەسە, وڭدەۋ ءىسىن ارتتا قالدىرىپ, تەك شيكىزاتتى ساتىلىمعا شىعارۋ باسىم بولادى. سەبەبى ءدال قازىر بىزدە ىشكى نارىقتى تۇگەل قامتاماسىز ەتەتىن تاۋاردىڭ قاي ءتۇرى بولسىن تۇگەل ەمەس. ال مۇندايدا سول باياعى يمپورت جايلاپ, وتاندىق وندىرۋشىلەر جايىنا قالۋ قاۋپى بار.

قازىرگى قوسىلعان قۇن سالى­عىنا بايلانىستى ۇستانىم حالىقتىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىن تومەندەتىپ, تاۋار وندىرۋشىلەر مەن ساتۋشىلاردىڭ ساۋداسىن «ولتىرۋگە» اكەپ سوعۋى ىقتيمال. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, جوعارى سالىق مولشەرلەمەسىنەن تابىسىن جاسىراتىن كولەڭكەلى بيزنەس كوبەيەدى. قازىردىڭ وزىندە بانكتىك 100 اۋدارىمدى باقىلاۋ باستالادى دەگەلى جۇرت قولما-قول اقشامەن ايىرباس جاساۋعا كوشىپ جاتىر. ال قولما-قول اينالىمدى ۇنەمى باقىلاۋ مۇمكىن ەمەس. سول سياقتى ايىپپۇل مەن سالىق تۇرلەرىنەن قايمىققاندار بيزنەسىن جابۋعا ءماجبۇر. پرە­زيدەنت ەلىمىزدە نەعۇرلىم كا­سىپكەرلەر كوبەيسە, سوعۇرلىم سالىق تولەۋشىلەردىڭ كوبەيەتىنىن ايتتى. مۇنى بيزنەستىڭ دامۋى مەن حالىقتىڭ جايلى ءومىر سۇرۋىنە قولايلى سالىق ساياساتىن جۇرگىزۋ دەپ تۇسىنگەن ءجون. بيۋدجەتتى سالىق ەسەبىنەن تول­تىرعانىمەن, ءبارىبىر شىعىس ازايماي, كىرىس كوبەيمەيدى. ال كىرىس كوزىن سالىق ارقىلى ەمەس, سالىق تولەيتىن كاسىپكەرلىكتى كوبەيتۋ ارقىلى ارتتىرۋ قاجەت.

الەمدە ۇزدىكسىز دامىپ جاتقان مەملەكەتتەر از ەمەس. مىسالى, قىتاي مەن ءۇندىستاندى ايتساق, ەكى ەلدىڭ حالقى ميللياردتان اسسا دا, بارىنە تاماق پەن جۇمىس تاۋىپ بەرىپ, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق ماسەلەلەرىن وڭ شەشىپ كەلەدى. قىتاي سياقتى ءۇندىستان دا ادام­عا كەرەكتىڭ ءبارىن جارىسىپ شىعارىپ جاتىر. قىتاي ەل ەكونوميكاسىن كوتەرۋ ءۇشىن ازاماتتارىنا 1 پايىز كولەمىندە نەسيە بەرىپ, ءبارىنىڭ بيزنەسپەن اينالىسۋىنا جاعداي جاساعان. سونىڭ ارقاسىندا قىتايدىڭ تاۋار وندىرۋشىلىك قابىلەتى ارتىپ, الەمدىك رەيتينگتە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 18 پايىزىن قۇرايتىن دارەجە جەتىپ, جەتەكشى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدى.

ال بىزدە بانكتەردىڭ ءوسىمى – وتە جوعارى. سوندىقتان دا شاعىن كاسىپكەرلىك ورتاعا, ورتا كاسىپ­كەرلىك ءىرى بيزنەس­كە جەتە الماي ءجۇر. سەبەبى ققس-نى ءوسىرۋ دە نارىق­تا تەك مو­نوپوليستەردى قالدىرىپ, قالعانىن «تۇنشىقتىرۋى» مۇم­كىن. پرەزيدەنتتىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردە قوزعالىسسىز جاتقان اكتيۆتەردى بيزنەستىڭ يگىلىگىنە پايدالانۋعا بۇرۋ تاپسىرماسى دا ورىندالماي كەلەدى. ەگەر اۋىل شارۋا­شىلىعىن قولداۋدا «اگروبانكتى» اشىپ, بىلاي­عى سالالار بويىنشا حالىق­قا تومەن پايىز­دى نەسيە بەرىل­سە, كوپ جەڭىلدىك بولار ەدى. اۋىل­داردى ارالاعان سايىن كاسىپپەن اينا­لىسۋعا ارزان نەسيە سۇراي­تىن­داردىڭ قاراسى كوبەيىپ كەلە جات­قانىن بايقايمىز. بۇل – قۋان­تارلىق جاعداي. ازاماتتاردىڭ كاسىپكەرلىككە ىن­تاسىن ارتتىر­عان «اۋىل اما­ناتى» جوباسى دەسەك, استە جا­ڭىلىسپايمىز. ال ونىڭ قار­جىسى جۇرتتىڭ ءبارىن جارىلقاۋعا جەتپەيدى. سوندىقتان وزگە دە تومەن پايىزدى نەسيە بە­رىپ, جۇرتتىڭ جوبالارىن قارجى­لاي قولداۋ قاجەت. وسى تەتىكتەر­دى قالىپتاستىرماي, بىرجاقتى سالىق سالۋمەن بيۋدجەتتىڭ بايىپ كەتپەيتىنىن ءتۇسىنۋ كەرەك.

مەملەكەت باسشىسى ۇكى­مەت­­تىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ەكو­نوميكاعا ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. بىلتىر 180 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ, وڭدەۋ ىسىندە ىلگەرىلەۋ پايدا بولسا, جالعاستىرۋ زاڭدىلىق قوي. بىزدە تەمىرجول جەلىلەرىنىڭ ءبىرازى جەكەمەنشىككە ءوتىپ كەتكەندىكتەن كەي قالالارعا ينۆەستورلاردى تارتۋ قيىنعا سوعىپ جاتىر. سول ءۇشىن ەڭ الدىمەن قاي سالا مەن باعىتقا بولسىن اپاراتىن جولداردى جوندەۋ كەرەك. ينفراقۇرىلىم رەتتەلمەي, ەشكىم بيزنەسكە بەتتەمەيدى. پرەزيدەنت باستاماسىمەن قۇ­رىلعان ينۆەستيتسيا شتابى بيۋ­روكراتيالىق كەدەرگىلەر مەن قۇقىقتىق قاراما-قارسىلىقتاردىڭ  جويىلىپ, كەي­بىر جوبالاردى جىلدامىراق جۇزەگە اسىرۋعا جول اشقان. ۇكىمەتتىڭ الدىندا تەك «جەكەلەگەن» پروبلەمالاردى ەمەس, ەلدەگى تۇتاس ين­ۆەس­تيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ مىندەتى تۇر. سەبەبى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ازىرلەۋ بارىسىندا ۆەدومستۆوارالىق ۇيلەستىرۋدە كەشەۋىلدەتەتىن ارەكەتتەر كەدەرگى بولىپ جاتىر. پرەزيدەنت مۇنى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ق ۇلىقسىزدىعى جانە جاۋاپ­كەرشىلىك الۋدان قاشۋى دەپ باعالادى. ينۆەستورلاردى تارت­قاندا دا وب­لىستاردىڭ جەر كو­لەمىنە قاراۋ كەرەك. حالقى تىعىز قونىستانعان, جايىلىم تاپشى اۋىلداردىڭ اينالاسىنان جەر كولەمىن قاجەت ەتەتىن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرماۋ كەرەك. ويتكەنى سوڭى داۋعا ۇلاسىپ جاتقان جايى بار. اۋىل ادام­دارىنىڭ قاۋپى جايىلىمسىز قالۋدان بۇرىن, ينۆەس­تورلار جۇمىس ىستەپ كەتكەن جەرگە ءشوپ شىقپاي قالۋىنان قورقادى. سوندىقتان جەر كولەمىن كوپتەپ كەرەك ەتپەيتىن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. مىسالى, ەۋروپا, قىتاي, اقش, يزرايل سياقتى ەلدەردە جالپاعىنان ەمەس, تىگىنەن وسەتىن, مەيلىنشە اتشاپتىرىم اۋماقتى قاجەت ەتپەيتىن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وسىرۋگە دەن قويىپ جاتىر. ەكىنشىدەن, قولدا بار مال نەمەسە ەگىستىكتەن العان ءونىمدى جەرگىلىكتى جەردە وڭدەۋدى قولعا الۋ قاجەت. ماسەلەن, قاۋىن, قاربىز وسىرەتىندەر قال­دىق قال­دىرماي كەپتىرسە, ال قى­مىز, قىمىران ساتاتىندار ونىمدەرىن جۇيەلى وندىرىسكە ەنگىزگەنى ابزال. سوندا اۋىل شارۋا­شى­لىعى اياعىنا تۇرادى.

قازىر تەرى مەن ءجۇن وڭدەۋ ىسىنە سۇرانىس بار. ءاربىر اۋىل­دا ءجۇن ءتۇتىپ, تەرى يلەپ, تون تىگەتىن كىشىگىرىم كاسىپورىندار بولسا, قىتاي, تۇركيا, ءۇندىستان ۇسىنىپ جاتقان سىرت كيىمنىڭ ءتۇر-ءتۇرىن شىعارۋعا بولادى. تۋرا سول سياقتى كيىم-كەشەكتى دە نارىققا لايىقتى ەتۋگە بولادى. ىرگەدەگى وزبەكستان مەن قىرعىزستان جەڭىل ونەركاسىپتى مىقتاپ مەڭگەرىپ كەلەدى ەمەس پە؟ پرەزيدەنت ايتقان تۇتاس ەلدىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرۋ ءۇشىن وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ قاتارىن كوبەيتۋ كەرەك. شيكىزات كۇيىندە ەكسپورتتاعاننان نە پايدا, قايتىپ اينالىپ وزىمىزگە سىم, تەمىر, شەگە, قازان, بولتقا اينالىپ كەلەتىن بولسا؟ وزگە جۇرتتار ءتىپتى قولتىراۋىن مەن جىلاندى ارنايى ءوسىرىپ, كەرەك بولسا تۇيەقۇستىڭ تەرىسىنەن سوم­كە مەن كۇرتەشە تىگىپ, پايداعا اسىرىپ جاتىر. سول سياقتى بىزدە باعاسى قىمبات قۇندىز بەن بۇلعىندى نەگە وسىرمەسكە؟

سونداي-اق پرەزيدەنت ەلىمىز­دە ورتا بۋىن كوشباسشى كوم­پانيالار شوعىرىن قالىپ­تاستىرۋ ءۇشىن كەلەشەگى زور كاسىپورىنداردىڭ جۇمىس جوس­پارىن ازىرلەۋدى ۇكى­مەتكە جۇك­تەدى. ەكى ورتادا اياعىنا ەندى تۇرىپ كەلە جاتقان بيزنەس پەن ىرىلەردىڭ قاتارىنا قوسىلا الماي جاتقاندار جوق بولىپ كەت­پەۋدىڭ امالىن قاراستىرۋ قاجەت. ەكونوميكالىق رەفورمالار ءبىرىنشى كەزەكتە وتاندىق بيزنەسكە زيانىن تيگىزبەۋگە ءتيىس.

پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ سيرەك كەزدەسەتىن مەتالل كەنىشىن, ونىڭ ىشىندە ءليتيدى ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ الەۋەتىن كوتەرىپ, سالاعا ينۆەستيتسيا مەن وزىق تەحنولوگيالاردى تارتۋدى, بۇل ىستە شەتەلدىك جانە وتاندىق بيزنەسمەندەردى قولداۋعا شاقىردى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, جەر قويناۋىن پايدالانۋ قۇقىعىن اشىق ءارى قاراپايىم تارتىپپەن بولەتىن. بىرىڭعاي پلاتفورما ىسكە قوسىلعان. ەندى ونىڭ زاڭنامالىق نەگىزىن پارلامەنت سەسسياسىنىڭ سوڭىنا دەيىن اياقتاۋ كەرەك. پرەزيدەنت ءوزىنىڭ جەر قوي­ناۋىن پايدالانۋ سا­لاسىنداعى رە­فور­ماسىنىڭ ەشبىر كەدەرگىگە قارا­ماستان جالعاساتىنىن كەسىپ ايتتى.

ءتىس ەمدەۋ – ادامزات ءتىرى تۇرعاندا سۇرانىسقا يە ءىس. ال ەندى وزىمىزدە سونشا قازبا بايلىق بولا تۇرا, سول جاساندى تىستەردى نانوتەحنولوگيالاردى كەڭىنەن پايدالانىپ نەگە شىعارمايمىز؟ قازىر ەلىمىزدە ءتىس جاڭالاۋ 1 ملن تەڭگەدەن اسىپ كەتتى. سەبەبى ماتەريال شەتەلدەن كەلەدى. نەگە؟ وزىمىزدە ءتىس جاسايتىن تسيركوني جوق پا ەدى؟

پرەزيدەنت قوسىلعان قۇن سا­لىعىنىڭ سارالانعان مولشەر­لەمەسى بيۋدجەتتى ۋاقتىلى جانە جەتكىلىكتى تۇردە تولىقتىراتىن مەملەكەتتىڭ فيسكالدىق مۇد­دەلەرى مەن مۇق­تاج­دىقتاردى قولداۋ, سونداي-اق ازا­مات­تاردىڭ ءارتۇرلى ساناتتارىنىڭ تولەم قابىلەتىنە لايىق الەۋمەتتىك مىن­دەتتەمە­لەرىن, بيزنەس وكىل­دەرى ءۇشىن اسەر اراسىنداعى تەڭگەرىمدى قامتاسىز ەتەتىن ەكونوميكالىق مۇددەلەرىن ەسكەرۋ كەرەكتىگىن ايتتى. قوسىلعان قۇن سالىعى بويىنشا قوعامدىق تالقىلاۋ اشىق ءارى جاريا­لى وتۋگە ءتيىس. سالىق ساياساتى ەكو­نوميكا­لىق قۇلدىراۋعا, بيزنەستىڭ كۇيرەۋى­نە, بۇقارانىڭ كەدەيلەنۋىنە اسەر ەتپەۋى كەرەك. الەمدە الدىمەن ءبارىن دامىتىپ, حالىقتىڭ تۇرمىس-ءحالىن جاقسارتىپ الىپ, سالىق جۇيەسىن ەشكىمنىڭ قالتاسى مەن جۇيكەسى جۇقارمايتىنداي ەتىپ قالىپتاستىرىپ, بەرەكەلى تىرلىك كەشىپ جاتقان مەملەكەتتەر بارشىلىق. حالىقتىڭ دەنى كاسىپپەن اينالىسىپ, ەلدىڭ تاۋار ءوندىرۋ الەۋەتىن ارتتىرعان كەزدە ول جۇيە ءوزى-اق قالىپتاسادى. سوندىقتان قازىر سالىق پەن ايىپ­پۇلمەن تيتىق­تايتىن كەزەڭ ەمەس دەپ ەسەپتەيمىز.

قايرات بالابيەۆ,

ءماجىلىس دەپۋتاتى