سۋرەتتى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
پرەزيدەنت ايقىنداعان ستراتەگيالىق مىندەت – ەكونوميكانى نىعايتۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ وڭىردەگى كوشباسشىلىق ءرولىن ساقتاۋ جانە كۇشەيتۋ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, بۇل مىندەت ۇلتتىق يدەيانىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتىنە اينالۋعا ءتيىس.
قاسىم-جومارت توقاەۆ قازىرگى زاماننىڭ باستى ماسەلەلەرىن شەشۋ جولىندا قازاقستان جاڭا كوزقاراستار مەن تاسىلدەر داۋىرىنە قادام باسقانىن, ال ەسكىرگەن ستەرەوتيپتەر وتكەننىڭ ەنشىسىندە قالعانىن اتاپ ءوتتى. سوندىقتان ەلىمىز تۇبەگەيلى وزگەرىپ, جاڭا جاعدايعا بەيىمدەلۋى كەرەك.
پرەزيدەنت مەملەكەتتىڭ بولاشاعى, سونىڭ ىشىندە وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ كەلەشەگى وسى ماسەلەنىڭ شەشىمىنە تىكەلەي بايلانىستى دەپ سانايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جانە ونەركاسىپتىك جوبالار, تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكت, كولىك جانە لوگيستيكا سالالارى ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ باسىم باعىتتارىنا اينالۋعا ءتيىس. بۇل رەتتە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ ماسەلەسى ۇدايى ۇكىمەت نازارىندا بولادى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ العا قويىلعان مىندەتتەردى شەشۋ جولىندا مەملەكەت پەن ءىرى كاسىپورىن يەلەرىنىڭ اراسىنداعى ناتيجەلى سەرىكتەستىكتىڭ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– ءىرى بيزنەس بولماسا, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ الەۋەتىن تولىق اشۋ مۇمكىن ەمەس. بىزگە ەكونوميكانىڭ دامۋىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىم, يندۋستريا, تسيفرلاندىرۋ جانە باسقا دا سالالاردا سەرپىندى ءارى اۋقىمدى جوبالار قاجەت. مۇنى ىسكە اسىرۋعا ءىرى بيزنەسمەندەردىڭ شاماسى جەتەدى. سىزدەردە وعان قاجەتتى قارجى دا, ماماندار دا, ەڭ باستىسى, ءبىلىم مەن تاجىريبە دە بار. بۇل رەتتە ينۆەستيتسيا سالۋعا تارتىمدى ءداستۇرلى سالالارعا ءمان بەرىپ قانا قويماي, تابىس اكەلەتىن جاڭا باعىتتاردى قاراستىرعان ءجون. قازىرگى گەوساياسي جاعداي مەن الەمدىك ساۋدا كونيۋنكتۋراسىن ەسكەرسەك, كولىك-لوگيستيكا سالاسىنىڭ وراسان زور الەۋەتى ەلەۋسىز قالىپ جاتىر. تەمىرجول, اۆتوموبيل جانە اۋە ارقىلى جۇك تاسىمالىنا سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. ءىس جۇزىندە اتالعان سەكتور باسىمدىققا يە بولا باستادى. كەيبىر شولۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, پايداسى دا مول. بولاشاعى زور تاعى ءبىر سالا – تۋريزم. شەتەلدىكتەر قازاقستاننىڭ تۇمسا تابيعاتىنا, حالقىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرى مەن تاريحي مۇراسىنا ەرەكشە قىزىعۋشىلىقپەن قارايدى. بىراق وتاندىق ءتۋريزمنىڭ الەۋەتى زور دەسەك تە, ناقتى ىسكە كەلگەندە بۇل سالادا ولقىلىقتار مەن كەمشىلىكتەر كوپ. سوندىقتان ۇكىمەت ءتۋريزمدى دامىتۋعا مەيلىنشە كوبىرەك ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشىن قوسىمشا شارالاردى ۇسىنادى, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى ىسكەرلىك احۋالدى جاقسارتۋ – ەڭ باستى ماقساتتاردىڭ ءبىرى.
– كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىن قۇرۋعا موراتوري ەنگىزىلدى. رەتتەلەتىن ساتىپ الۋلارعا بيزنەس وكىلدەرى ءوتىنىم بەرگەن جاعدايدا, وعان مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردىڭ قاتىسۋىنا زاڭ جۇزىندە شەكتەۋ قويىلدى. بيزنەستى نەگىزسىز قىسپاققا الۋدان جانە سالالىق ورگانداردىڭ زاڭسىز تەكسەرۋىنەن قورعاۋ ءۇشىن جۇيەلى جۇمىس قولعا الىندى. قىلمىستىق كودەكستىڭ بەس بابى ىزگىلەندىرىلدى. ەكى باپ بويىنشا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ تالاپتارى جوعارىلادى, ەكونوميكالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ 29 ءتۇرى بويىنشا تۇتقىنداۋعا تىيىم سالىندى. 2022 جىلدان بەرى كاسىپكەرلىك سالاسىندا تىركەلگەن قىلمىستىق ىستەردىڭ سانى ەكى ەسە قىسقاردى. بۇعان قوسا كاسىپكەرلىك قىزمەتكە زاڭسىز ارالاسقانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلدى. ينۆەستورلاردى نەگىزسىز تەكسەرۋدىڭ, ولارعا ايىپپۇل سالۋدىڭ الدىن الىپ, رۇقساتتاما بەرۋگە كەدەرگى كەلتىرمەس ءۇشىن «پروكۋرور سۇزگىسى» ەنگىزىلدى. بۇگىندە پروكۋرورلار ينۆەستور قۇقىعىن بۇزاتىن 700-دەن اسا فاكتىگە توسقاۋىل قويدى. مۇنىڭ ءبارى بيزنەستىڭ قۇقىعى مەن زاڭدى مۇددەسىن قورعاۋعا زور ىقپال ەتتى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە قوسىمشا قۇن سالىعى ماسەلەسىن تاعى دا پىسىقتاۋدى تاپسىردى.
– كەز كەلگەن رەفورمانى جان-جاقتى ساراپتاپ, بايىپپەن جۇرگىزگەن ءجون. ەكونوميكا سالالارىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ءتۇرلى نۇسقالاردى ازىرلەۋ كەرەك. قوسىمشا قۇن سالىعىنا قاتىستى بۇعان دەيىن كوزقاراسىمدى بىلدىرمەگەن ەدىم. ويتكەنى قىزمەتتىك دارەجەمە سايكەس, مەنىڭ ءاربىر ءسوزىم, پىكىرىم قاتاڭ تاپسىرما سياقتى قابىلدانادى. سوعان قاراماستان بۇل ماسەلە بويىنشا ويىمدى جەتكىزگىم كەلەدى. قالاي دەسەك تە, قوسىمشا قۇن سالىعىنىڭ مولشەرلەمەسى سارالانىپ بەلگىلەنۋگە ءتيىس. ۇكىمەت تۇپكىلىكتى شەشىمدى بىلىكتى ساراپشىلاردىڭ, قايتالاپ ايتامىن, بىلىكتى ساراپشىلار مەن كاسىپكەرلەردىڭ, البەتتە دەپۋتاتتاردىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسا وتىرىپ, ناقتى ەسەپتەۋلەر نەگىزىندە قابىلداعانى دۇرىس. ءبىر انىعى, ۇكىمەتتىڭ قازىرگى ۇسىنىپ وتىرعان مولشەرلەمەسى تىم جوعارى. سىزدەر ناقتى تسيفردى ايتتىڭىزدار. ونى قوعام قىزۋ تالقىلادى. ءتىپتى كەي جاعدايدا ارتىق سوزدەر دە ايتىلدى. دەگەنمەن بۇل قوعام تالقىسىنا الدىن الا سالىنعان ۇسىنىس بولاتىن. تاعى قايتالاپ ايتامىن, ۇكىمەتتىڭ بۇل باعىتتاعى جۇمىسى بيزنەس, قوعام, كاسىپكەرلەر, ساراپشىلاردىڭ, ياعني بارلىق تاراپتىڭ پىكىرى ەسكەرىلە وتىرىپ جالعاسۋى كەرەك. بيىل ناقتى شەشىم قابىلدانۋعا ءتيىس. مەن بۇعان دەيىن دە ايتتىم: ۇكىمەت بۇل ماسەلەنى دەپۋتاتتارمەن جانە ساراپشىلارمەن ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلاۋى كەرەك. بۇگىن ايتىلعان وي-پىكىرلەر دە ەسكەرىلەدى. مەملەكەتكە بارىنشا وڭتايلى شەشىم قاجەت. ياعني ءبىر جاعىنان بيزنەس جۇرگىزۋگە كەدەرگى كەلتىرمەي, قولايلى جاعداي جاسايتىن, ال ەكىنشى جاعىنان, سالىققا قاتىستى ءتارتىپتى كۇشەيتىپ, بيۋدجەت كىرىسىن ارتتىراتىن ءتيىمدى جولدى تابۋىمىز قاجەت, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن جەتەكشى رەيتينگ اگەنتتىكتەرىنىڭ بولجامدارى راستاپ وتىرعانىنا نازار اۋداردى.
– كەيبىر «ساراپشىلار» ايتىپ جۇرگەندەي, ەل ەكونوميكاسىنىڭ جاعدايى سونشالىقتى مۇشكىل دەگەن پىكىرمەن كەلىسپەيمىن. سالىمىز سۋعا كەتەتىندەي كۇيدە ەمەسپىز. بىراق بوساڭسۋعا دا بولمايدى. ءيا, ەكونوميكادا 4,8 پايىزدىق ءوسىم بار. ۇكىمەت وتىرىسىندا مۇنىڭ قازاقستان ءۇشىن جەتكىلىكسىز ەكەنىن ايتتىم. ۇكىمەت دامۋدىڭ جاڭا داڭعىلىن ىزدەۋى كەرەك. بۇل رەتتە بيزنەس قوعامداستىقتىڭ ءرولى ۇلكەن. حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارى مەملەكەتتىك قارىز دەڭگەيىن «اسا جوعارى ەمەس», ياعني باسقارۋعا يكەمدى دەپ باعالاپ وتىر. قارىزدى باسقارۋ ساياساتى بەكىتىلگەن قارجىلىق شەكتەۋلەردى قاتاڭ ساقتاۋ ارقىلى جۇرگىزىلەدى. كىرىس دەڭگەيىن ارتتىرۋ ەسەبىنەن بيۋدجەت تاپشىلىعىن ازايتۋ كوزدەلگەن. بۇل مەملەكەتتىڭ بورىشىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق ۇزاقمەرزىمدى ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتەدى, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پىكىرىنشە, تەك بيۋدجەت قارجىسىمەن ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ مۇمكىن ەمەس. اتالعان ۇدەرىسكە بانكتەردىڭ ءبارى اتسالىسقانى ماڭىزدى.
– ۇكىمەت كرەديت مولشەرلەمەسىن سۋبسيديالاۋ ارقىلى بانك قارجىسىن تارتۋ تۋرالى باستاما كوتەردى. قارجى سەكتورى وسى مىندەتتى ورىنداۋعا بەلسەندى قاتىسۋعا ءتيىس. ۇكىمەت كەپىلدىك قورىن قۇرۋ ماسەلەسىن پىسىقتاپ جاتىر. بۇعان قوسا بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنان «ۇزاق مەرزىمگە بەرىلەتىن» قارجى تارتىلادى. بۇل – جەتكىلىكسىز. ناقتى سەكتوردى كرەديتتەۋ كولەمىن ارتتىرۋ ءۇشىن باسقا دا ۇسىنىستار قاجەت. مەن ۇكىمەت وتىرىسىندا ۇلتتىق قور ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءبىر بولشەگى ەكەنىن ايتتىم. كەيبىر شولۋشىلار, قوعام قايراتكەرلەرى ۇكىمەتتىڭ ۇلتتىق قوردان ءجيى ءارى كوپ قارجى الاتىنىن ايتادى. بۇل – قالىپتاسقان احۋالعا بايلانىستى قابىلدانعان شەشىم. وسىعان بولا «داعدارىسقا تاپ بولدىق» دەپ بايبالام سالاتىنداي سەبەپ كورىپ تۇرعان جوقپىن. قوردى نە ءۇشىن قۇردىق؟ قور قارجىسى مەملەكەتتىك ماڭىزى بار مىندەتتەردەن وزگە ماقساتقا جۇمسالىپ جاتسا ءبىر ءجون. سوندىقتان تاعى دا قايتالاپ ايتامىن, بانكتەر بيزنەسكە كومەكتەسىپ, ەكونوميكانىڭ دامۋىنا قارجى سالۋعا ءتيىس. دەگەنمەن رەتتەۋشىلىك شارالاردىڭ قاتاڭداعانىنا قاراماستان, تۇتىنۋشىلىق نەسيە كولەمى بۇرىنعىداي ءوسىپ كەلەدى. بىلتىر اتالعان كورسەتكىش 33 پايىزعا ۇلعايدى. ال پروبلەمالىق بورىشكەرلەردىڭ سانى 1,5 ميلليون ادامنان استى. قارىزعا بەلشەسىنەن باتقان ازاماتتارعا كومەكتەسۋ كەرەك. بۇل – اسا وزەكتى ساياسي ماسەلە. سونىمەن قاتار قارجىلىق ساۋاتتى ارتتىرۋ, اسىرەسە وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ وسى باعىتتاعى ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ماڭىزدى. وسى رەتتە بانكتەر پروبلەمالىق زايمداردى قايتا قارجىلاندىرۋ جۇمىستارىن كۇشەيتىپ, بورىشكەرلەردىڭ سانىن وسىرۋگە جول بەرمەگەنى ءجون. ازاماتتارعا الاياقتىق جولمەن راسىمدەلگەن كرەديتتەرگە ايرىقشا ءمان بەرۋ قاجەت, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەت پەن بيزنەس اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى تسيفرلاندىرۋ وزەكتى ەكەنىنە نازار اۋداردى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, بۇل – بيزنەستىڭ نارىقتاعى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى. ال مەملەكەت ءۇشىن باسى ارتىق بيۋروكراتيانى قىسقارتاتىن, جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىنىڭ الدىن الىپ, جالپى تيىمدىلىكتى جاقسارتاتىن ماڭىزدى قادام.
مەملەكەت باسشىسى ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلە, بىلتىر كوكتەمدە بولعان سۋ تاسقىنى كەزىندە قارجىلاي قولداۋ كورسەتكەن بارشا كاسىپكەرلەرگە, سونداي-اق «قازاقستان حالقىنا» قورىنا جارنا سالعان بيزنەس وكىلدەرىنە العىس ايتتى. قور قارجىسى دەنساۋلىق جانە ءبىلىم بەرۋ سالالارىنداعى وزەكتى الەۋمەتتىك مىندەتتەردى شەشۋگە جۇمسالىپ جاتىر.
– بۇگىن اشىق ءارى پايدالى اڭگىمە بولدى. ءسوز سوڭىندا قايتالاپ ايتقىم كەلەدى: مەملەكەت ەلىمىزدىڭ وندىرىسىنە قارجى سالاتىن, تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن اشاتىن ادال كاسىپكەرلەردى ءاردايىم قولدايدى. ءبارىڭىزدى جاقسى تانيمىن. كەيىنگى ءۇش جىلدا مەملەكەت پەن بيزنەس اراسىنداعى ىقپالداستىق پەن ءوزارا تۇسىنىستىك ايتارلىقتاي نىعايعانىن كورىپ وتىرمىز. مەملەكەتكە پايدامدى تيگىزسەم دەگەن وتانشىلدىق ۇستانىمدارىڭىزدى جوعارى باعالايمىن. ءبىز رەفورمالار جولىنا تۇستىك. ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وزگەرىستەر ءبىزدىڭ ايماقتا بۇرىن-سوڭدى بولماعان. حالىق قولداماسا, بۇل رەفورمالار ىسكە اسپاس ەدى. قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن نىعايتۋعا باعىتتالعان ستراتەگيامدى بيزنەس قوعامداستىقتىڭ قۋاتتاعانىن ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى. ۇكىمەت نەمەسە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ارقىلى مەملەكەت كاسىپكەرلەردىڭ زاڭدى قىزمەتىنە ەشقانداي كەدەرگى كەلتىرمەۋگە ءتيىس. بۇل – مەنىڭ مىزعىماس ۇستانىمىم, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
جيىن بارىسىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعارين, «Resmi كومپانيالار توبى» جشس, «RG Brands» اق پرەزيدەنتى قايرات ماجىباەۆ, «قازاقمىس حولدينگ» ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەدۋارد وگاي, «InDrive» كومپانياسىنىڭ باس اتقارۋشى ديرەكتورى ارسەن تومسكي, «AUDACIA Express» جشس باس ديرەكتورى باقىتبەك قادىروۆ, «قازاقستان حالىق بانكى» اق باسقارما توراعاسى ءۇمىت شاياحمەتوۆا, «BI-Group» حولدينگى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ايدىن راحىمباەۆ, «Karazhal Operating» كومپانياسىنىڭ تەڭ يەگەرى, «Paryz» قر جۇمىس بەرۋشىلەر ۇلتتىق كونفەدەراتسياسى تورالقا توراعاسى جۇمابەك جانىقۇلوۆ, «ەۆرازيا ينۆەست» جشس ديرەكتورى يۆان گەورگيادي, «قاراعاندى فارماتسەۆتيكالىق كەشەنى» جشس باس ديرەكتورى سەرگەي بارون, «اتامەكەن» ۇكپ تورالقا توراعاسى رايىمبەك باتالوۆ ءسوز سويلەدى.
سونىمەن قاتار «Freedom Holding Corp» باسقارما توراعاسى تيمۋر تۋرلوۆ, تساركا پرەزيدەنتى ولجاس ساتيەۆ, «ەلتەكسالاتاۋ» جشس ديرەكتورى نۇرلان جانىبەكوۆ, «Aq Niet Group» جشس باقىلاۋشىلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى نۇرجان نيازاليەۆ, قازاقستاننىڭ قورعانىس-ونەركاسىپ كەشەنى كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى ايبەك بارىسوۆ پىكىر ءبىلدىردى.
