قاتاڭ قاداعالانۋى ءتيىس

وتكەن جىلى كولىك پروكۋراتۋراسى جۇرگىزگەن جۇمىستار نەگىزىندە 8 ميللياردتان اسا تەڭگە مەملەكەتتىڭ قازىناسىن قايتارىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قا­زاق­ستان-2050» ستراتەگياسى – قا­لىپ­تاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا سايا­سي باعىتى» اتتى جولداۋىندا ەكو­نو­­ميكانىڭ باستى كۇرەجولى رە­تىن­دە كولىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ ماڭىزدىلىعى ايتىلىپ كەتكەن. وتكەن جىلى قاداعالاناتىن كولىك ايماعىندا زاڭدىلىق پەن قۇقىق ءتارتىبىن كۇشەيتۋ, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن, قوعام مەن مەملەكەت مۇددەلەرىن قورعاۋ, كولىكتەگى ەكولوگيالىق جانە جالپى قاۋىپسىزدىكتى قامتا­ماسىز ەتۋ كولىك پروكۋراتۋراسى جۇ­مىسىنىڭ نەگىزگى ماقساتتارى بولدى. وسىعان بايلانىستى 2014 جىلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالادا زاڭدىلىقتى قاداعالاۋدى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا 389 تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلدى, 40 716 زاڭ بۇزۋشىلىقتار انىقتالدى, 2 724 پروكۋرورلىق قاداعالاۋ اكتى­لەرى ەنگىزىلدى, ونىڭ ىشىندە 1 691 ۇسىنىستار قارالدى, 433 نارا­زىلىقتار, 40 تالاپ-ارىزدار جانە ارىزدار قاناعاتتاندىرىلدى, 167 ۇيعارىمدار ورىندالدى, زاڭعا 342 ءتۇسىندىرۋ بەرىلدى, 51 ەسكەرتۋ جاريالاندى. جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەردىڭ ناتيجەسىندە 37 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. قاداعالاۋ شارالارى نەگىزىندە 2 608 زاڭسىز اكتىلەر بۇزىلدى جانە وزگەرتىلدى, 2 562 تۇلعا تارتىپتىك, 1 988-ءى اكىمشىلىك, 197-ءسى ماتەريالدىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. باس پروكۋروردىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ بويىنشا نەگىزگى كۇش مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق مۇددەسىن قورعاۋعا باعىتتالدى. كەلتىرىلگەن زالالدىڭ ورنىن وتەۋ كولەمى 8,8 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى, ونىڭ ىشىندە 8 ملرد. تەڭگەدەن اسا مەملەكەتتىڭ بيۋدجەتىنە ءوندى­رىلدى, بۇل ءوز كەزەگىندە ءبىزدىڭ ازا­ماتتارىمىزعا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك جۇرگىزۋدى قامتاماسىز ەتتى. كەدەن سالاسىنداعى زاڭدى­لىقتى قاداعالاۋ بارىسىندا 44 ۇسىنىستار ەنگىزىلدى, بۇل ۇسى­نىستاردى قاراۋ ناتيجەسىندە 37 لاۋازىمدى تۇلعالار ءتۇرلى جاۋاپكەرشىلىكتەرگە تارتىلدى, 14 قىلمىستىق ىستەر قوزعالدى, 1,6 ملن. تەڭگە كولەمىندە اكىمشىلىك ايىپپۇل سالىندى. سوتتارمەن 564,4 ملن. تەڭگەدەن اسا سوماسىنداعى كونتراباندالىق زاتتاردى يەسىز دەپ تانۋ جانە ولاردى مەملەكەتتىڭ كىرىسىنە اينالدىرۋ تۋرالى 27 تالاپ-ارىزدار قاناعاتتاندىرىلدى. سالىق زاڭدىلىعىنىڭ ساقتا­لۋىن قاداعالاۋ سالاسىندا ەلەۋلى جەتىستىكتەرگە جەتتىك, مۇندا ­پرو­­كۋرورلىق ىقپال ەتۋ اكتىلەرى ­بو­يىنشا مەملەكەتتىڭ بيۋدجەتىنە 6,8 ملدر. تەڭگە كولەمىندە كەلتى­رىلگەن نۇقسان ءوندىرىلدى. قازاقستاندى ءىرى ايماقتىق ترانزيتتىك حابقا اينالدىرۋدا كولىكتىك قاۋىپسىزدىگىن ءتيىستى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتپەيىنشە, العا قويعان مىندەتتەردى ورىنداۋ مۇمكىن ەمەس. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, كولىكتىك وقيعالاردى جەدەل تەرگەۋ جانە كىنالىلەردى جازالاۋمەن قاتار, باس كولىك پروكۋراتۋراسى كولىكتەگى قاۋىپسىزدىكتىڭ تومەندەۋىنىڭ سەبەپتەرىن انىقتاۋ بويىنشا نىسانالى جۇمىستار جۇرگىزۋدە. تەمىرجول كولىگىندەگى جوندەۋ جانە لوكوموتيۆ شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارىنىڭ قىزمەتىنە جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەر مەملە­كەتتىك تىركەۋسىز, جوندەۋ مەرزىم­دەرى وتكەن, توزعان جىلجىمالى قۇرامدى پايدالانۋ سياقتى اعىمداعى زاڭناما تالاپتارى بۇزىلعاندىعىن راستايدى. وعان قوسا, جوندەۋ كەزىندە بۇرىن قول­دانىستا بولعان قوسالقى بولشەك­تەردى پايدالانعان جاعدايلارى دا ورىن العان. كولىك پروكۋراتۋراسى ورگاندارىنىڭ اكتىلەرى بويىنشا تەمىرجول جىلجىمالى قۇرامنىڭ 127 بىرلىكتەرىن جانە تەكسەرۋدەن وتپەگەن ولشەۋ قۇرالىنىڭ 70 بىرلىكتەرىن پايدالانۋ توقتاتىلدى. اۋە كولىگىندە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا دا ەلەۋلى جۇمىستار جۇرگىزىلدى. مىسالى, بۇرىنعى كجكم-ءنىڭ ازاماتتىق اۆياتسيا كوميتەتىنە ەنگىزىلگەن پروكۋراتۋرا اكتىسى نەگىزىندە LUK AERO اۆياكومپانياسىن­ پايدالانۋشىنىڭ سەرتيفيكاتى توقتاتىلىپ, كەرى قايتارىپ الىندى. ازاماتتىق اۆياتسيا كوميتەتى پايدالانۋشى سەرتيفيكاتىنىڭ ارنايى ەرەجەسىنە ەنبەگەن, «JetAirlines» اق ەكى اۋە كەمەلەرى­مەن (چارتەرلىك ساپارلار) ۇشۋعا رۇقسات قاعازى زاڭسىز بەرىلگەندىگى انىقتالدى, اتالعان سەرتيفيكات تا كەرى قايتارىپ الىندى. سونىمەن, استانا, اقتاۋ, اتىراۋ, اقتوبە, وسكەمەن, كوكشە­تاۋ, تاراز جانە شىمكەنت اۋەجاي­لارى اۋماعىندا ساۋلەت جانە قالا قۇرىلىسى كوميتەتىنىڭ رۇقسا­­تىنسىز ءتۇرلى ساناتتاعى نىساندار­دى ورنالاستىرۋ فاكتى­لەرى انىقتالدى. ءبىزدىڭ حات بويىن­شا ازاماتتىق اۆياتسيا كومي­تەتى جوعارىدا اتالعان بارلىق نىسانداردىڭ ۇشۋ قاۋىپسىزدىگى جاعدايىنا ناقتى ىقپالىن انىقتاۋ ماقساتىندا, زەرتتەۋدى جۇرگىزۋدە. تەكسەرىلگەن اۋەجايلاردىڭ قىز­مەتىندە كوپتەگەن سانيتار­لىق ورتتەن ساقتانۋ جانە نور­ما­لارىنىڭ بۇزىلۋى انىقتالدى. اۋە كولىگىندە ارنايى كىرۋ رۇقساتى جوق اۆياتسيالىق قىزمەتكەرلەر كوممەرتسيالىق تاسىمالداۋ قىزمەتىن كورسەتكەن. اۋە ساپارلارى جولسەرىكتەرىنىڭ ەڭ از مولشەرى قامتاماسىز ەتىلمەگەن جانە ولاردىڭ ەڭبەك جانە دەمالىس نورمالارى بۇزىلعان جاعدايلار دا كەزدەسەدى. اۋە كومپانيالارى ازىرلەگەن ىشكى اكتىلەر ۇلتتىق زاڭناماعا قايشى جانە ادامداردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن ەلەۋلى تۇردە شەكتەيدى. تەمىرجول جانە اۋە كولىگىن­دەگى جولاۋشىلاردىڭ زاڭدى ءمۇد­دەلەرى مەن قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان زاڭنامانىڭ قولدا­نىلۋىنا جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەر ناتيجەلەرى كورسەتكەندەي, قازىرگى كەزدە كولىك-كوممۋنيكاتسيالىق كەشەنى حالىق مۇقتاجىن تولىق كولەمدە قاناعاتتاندىرۋعا قاۋ­قارسىز. بۇكىل رەسپۋبليكا بو­يىنشا جولاۋشىلاردى تاسيتىن ۆاگونداردىڭ لايىقسىز جابدىق­تالۋى قاجەتتى قۇرالدار­دىڭ جەتكىلىكسىزدىگىن, سونىمەن قاتار, جابدىقتالاتىن تاۋارلار (توسەك-ورىن تىسى, پەردەلەر, كىلەم توسەنىشتەرى, ىدىس-اياقتار) توز­عان كۇيدە ەكەندىگىن كورسەتەدى. «ۆوكزال-سەرۆيس» اق تەمىر­جول ۆوكزالدارىنىڭ جاعدايى مەن جابدىقتالۋى قاتاڭ سىنعا الىندى. مىسالى, 23 ۆوكزال­دىڭ عيماراتتارى مەن جولاۋشى­لارعا قىزمەت كورسەتۋ پۋنكتتە­رىنىڭ قۇرىلىسى مەن كۇردەلى جوندەۋلەرى مەملەكەتتىك قابىلداۋ كوميسسياسىنىڭ قابىلداۋىنسىز جۇرگىزىلگەنى انىقتالدى. تەكسە­رىل­گەن ۆوكزالداردىڭ كەيبىرەۋ­لەرى عانا كولىك ينفراقۇرىلى­مى نىساندارىنا كەدەرگىسىز كىرۋگە, سونى­مەن قاتار, مۇگەدەكتەر قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىن قامتا­ماسىز ەتۋگە لايىقتى ەكەن. كوپتەگەن ۆوكزالداردا پاندۋستار مۇلدەم جوق نەمەسە قويىلاتىن تالاپتارعا ساي ەمەس. مۇگەدەكتەر جانە حالىقتىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى توپتارى ءۇشىن ارنايى جابدىقتالعان بولمەلەر, دارەتحانالار جانە ت.ب. جوق. سۋ كولىكتەرىندە جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەر ءالى دە بولسا اتالعان سالادا زاڭ بۇزۋشىلىقتار جول الاتىنىن كورسەتتى. اپاتتار قاۋپى بۇرىنعى دەڭگەيدە ساقتالۋدا, شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرى جالپى كەمە جولى قاتىناستارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەرى اسەرىن ەتەتىن ەلەۋلى زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرۋدە. ماسەلەن, قازاقستاننىڭ كەمە جولى تىركەلىمىنىڭ نەگىزگى جۇمىسى – وزەن كەمەلەرىن تەحني­كالىق كۋالاندىرۋ اقاۋى بار ولشەۋ قۇرالدارىن پايدالانىپ جۇرگىزىلگەن, ال بار ولشەۋ قۇ­رالدارىنىڭ ءبىر بولىگى مەترو­لوگيا­لىق تەكسەرۋ تۋرالى جاساندى سەرتيفيكاتتاردى پايدالانعان. بۇل ورايدا ۆەدومستۆولىق باعىنىستاعى مەكەمەلەرگە ۋاكىلەتتى ورگان تاراپىنان ەشقانداي باقىلاۋ جوق ەكەندىگى بايقالادى. كولىكتەگى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – تابيعي ورتاعا جاعىمسىز تەحنو­گەندى اسەر ەتۋى سونىڭ ىشىندە اتموسفەرانى لاستايتىن قال­دىق­تاردىڭ شىعارىلۋى, توپىراق­تىڭ لاستانۋى جانە تالاپقا ساي كەلمەيتىن تۇرمىستىق-قاتتى قال­دىقتاردىڭ ورنالاسۋى. وسىن­داي زاڭ بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن پروكۋرورلىق ىقپال ەتۋ شارالارىمەن تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە 96 لاۋازىمدى تۇلعا, اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە 273 تۇلعا تارتىلدى, مەملەكەت بيۋدجەتىنە 358 ملن. تەڭگە كولەمىندە كەلتىرىلگەن زالال ءوندىرىلدى. ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭى كەپىل­دىك بەرەتىن ازاماتتاردىڭ قۇقىق­تارىنىڭ ساقتالۋىن قاداعا­لاۋعا باسا كوڭىل اۋدارىلا­دى. قابىلدانعان شارالار نەگى­زىندە 29 422 كولىكتىك مەكەمە­لەرى جۇ­مىسشىلارىنىڭ كونستيتۋ­تسيالىق قۇقىقتارى قورعالدى, 620 ملن. تەڭگەدەن استام سوماعا جالاقى بو­يىنشا بەرەشەك وتەلدى. باس پروكۋراتۋرانىڭ تاپسىرمالارىنا سايكەس, كولىك پروكۋرورلارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ «نۇرلى جول – بولاشاققا باس­تار جول» جولداۋىن ىسكە اسىرۋ جانە پروكۋرورلىق قاداعالاۋدىڭ پارمەندىلىگىن ودان ءارى ارتتىرۋ باعىتىندا جۇمىس جۇرگىزە بەرەتىن بولادى. ىبىراي تىلەۋعالەەۆ, باس كولىك پروكۋرورى.