قالام قۋاتى

ءار ەلدەن شىققان 14 نو­بە­ليانت­تىڭ شىعارمالا­رىن اۋدار­عان اناۋ كىسى اكە­سىندەي, بۇل بالاسىنداي اعا­لى-ءىنىلى ەكەۋ كەزىندە توق­سانىنشى جىلداردىڭ باسىندا قاراعاندى وبلىستىق «ورتالىق قازاقستان» گازەتى رەداكتسياسىندا بىرگە قىز­مەت ىستەيدى.

ناعىز تاڭداۋلى دەگەندە­رىن ىرىك­­تەپ تەكشەلەگەندە, جەكە كىتاپحا­­­ناسىنا 5 مىڭ­عا جۋىق كى­تاپ جيعان مارال حاسەن قا­لاي كوپ وقىسا, وسى كىسىلەردىڭ وكشە­سىن باس­­قان جوكەڭدەر دە از وقى­ما­عا­نى سوزىنەن-اق بايقالادى. مەك­­تەپتى جاڭاارقانىڭ قارا­اعا­­شى­نان ءبىتىرىپ, قارا­عان­دى ۋنيۆەر­سيتەتىندە فيلو­لوگيا فاكۋلتە­تىن تامام­داعانى­نان ەمەس, بۇل دا ءجۋر­ناليس­تىڭ جاراتىلىسى مەن تانىم-تۇيسىگىنەن دەپ بىلگەن ءجون. ايتپەسە, دۇنيە­نىڭ كىتابىن وقىپ-تا­ۋىس­قان مارالدىڭ قا­سىن­دا كىم جۇرمەدى, جۋرناليست بولىپ گازەتكە اقپارات, رە­پورتاج جازۋدى كىم بىل­مەدى؟ جومارت وسپان­­نىڭ «اقىل­بايدىڭ ءانى» ات­تى ەسسەسى اۋدارماشىنىڭ قا­رىم-قابىلەتى مەن تانىم-بى­لى­گىن جىلىكتەپ جازعان, ما­­رال­­تانۋ­عا قوسىلعان اي­تۋ­­لى دۇنيە. ەل مەن جەر, ول­كەتانۋ­عا قاتىس­تى جەكە­لە­گەن ەڭبەك­تەرى تاراۋ-تاراۋ, قات­پار-قات­پار قازاق تاريحى­نىڭ قال­تا­رىستارى­نان سىر شەرتەتىن سۇبەلى دەرەكتەر­دىڭ قاتتاماسى. اناۋ التاي­دىڭ توپقايى­ڭىن­دا تۋعان قاليحاندى, تە­رىس­كەي­دەگى سوزاقتا سازعا ەلى­تىپ وس­كەن تاكەندى ول زامان­دا وقى­ما­عان جان ىلۋدە بىرەۋ شىعار. وسى قالامگەرلەر­دىڭ شوق­تىق­تى شىعارمالارىنا قوسا, ەسسەلەرى مەن ماقالالا­رىن تۇپ­تەپ, شۇقشيعانىن بىلاي قوي­عان­دا, جوكەڭ ەكى جازۋشىنىڭ ارا­سىن­داعى ەمىن-ەركىن قارىم-قاتى­ناس­­تى, ەركەتوتاي سوزدەرىن ەجىك­تەپ بەرەتىنىن اۋزى­نان ەستىگەنىمىز­بەن, بۇل جەردە مىسال كەلتىرە الماسى­مىز وكى­نىشتى. كلاسسيكتەردىڭ شى­­عار­ما­لارىن جىلىكتەپ, ادە­بيەت­تىڭ اينالاسىنداعى ءازىل-وسپاقتار­دى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بىلگەن ءوز الدىنا, بار­عان-جۇرگەن جەرىندە سۇ­يىك­تى اۆتورى تۋرالى دەرەك جيناپ, ونى جازىپ جاريالاۋ دا ءجۋر­ناليستىڭ ابجىلدىگى. ء­يا, جازۋشى قاليحان ناعاشى­سى ىسقاقتىڭ قولىندا وس­كەنىن جومارت وسپاننىڭ جول­­­جاز­باسىنان ءبىلىپ, «تۇ­يىق» روما­نىنداعى وتىن مەن شوپ­كە باراتىن وگەي با­لا­نىڭ ومى­رىنە ازداپ جا­­قىن­دا­عانداي بولعانبىز كەزىندە.

وتكەن جىلدارى وزىمىز­شە تاحاۋي احتانوۆتىڭ «كۇي اڭى­زى» اڭگىمەسى تۋرا­لى قالام تەربەپ, سوڭى­نان ەسەن­عالي راۋشانوۆ­­تىڭ «تا­حاۋي احتانوۆ قازاسى­نا» دە­گەن ولەڭىن كەلتىرگەن بول­عان­بىز. جۇ­مىس ارا­سىندا كەزدەسكەن جومارت اعا تاحاۋي شىعارماشىلىعى, قارا ءسوزى­نىڭ قۋاتى تۋرالى ءبىراز اڭگى­مەلەدى. سوڭىنان كلاسسيك حا­قىن­داعى ەسەن­عالي جىرى­نا توق­تالدى. ماقالامدا كوپ-كورىم جەتىستىككە جەتتىم بە دەسەم, بۇل كىسى الگى جىردىڭ ءتورت اۋى­زىن تالداپ, ءتىپتى ءبىر شۋماق پەن كەلەسى اۋىزىن قيىس­تىرعانداعى اۆتوردىڭ شە­بەرلىگى, سوزگە ءسوزدىڭ جارى­عىن ءتۇسىرىپ, ويدى قۇبىلتۋى حاقىندا ەندى ءبىر ماقالاعا جۇك اڭگىمەنىڭ تيەگىن اعى­تىپ بەرگەندە, اۋزىمدى اشىپ قالدىم. ادام وسىلاي بايىپ, دامىسا كەرەك.

«قالامى جۇيرىك جازار­مان رە­تىندە بۇل باۋىرىم جەكە با­سىن عانا ەمەس, بار­شا­مىزدى تولعاندى­رىپ, الاڭ­­­داتقان قوعامداعى نە­بىر وزەكتى, تۇيتكىلدى جايتتاردى زەر­دەلەپ, باسپاسوزدە پروب­لەما رەتىندە كوتەرىپ كەلە جاتقان ازامات. ول اۋىر بولسا دا, جۋرناليس­تىك كا­سىپتى تاڭدادى. كوسىلە جاز­­دى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە جا­­سىراق كەزىندە كوسەمسوزگە كور­كەمدىك ەنگىزۋگە تىرىس­تى. ومىردەگى ءتۇرلى قۇبى­لىس­تاردى, وقيعالاردى تۋىندا­تاتىن ادام اتتى كۇردەلى جا­راتىندىنى وقىعان ادەبي شى­­عارمالارى ارقىلى, ءومى­رى مەن قا­لام قۋاتى ارقىلى ەگجەي-تەگجەي­لى ساراپتاۋعا ۇمتىلدى. تاريحي ەلدى مەكەن ءنىلدى (وسپەن), قىزىلتاۋ – ورتاۋ ءوڭىرى, اقتۇبەك, ت.ب. ايماقتارعا ار­نال­عان كىتاپ­تارى ولكەتانۋ سالا­سى­نا ۇلاسسا, نۇرا اۋدا­نى­نىڭ ەنتسيكلوپەدياسى جانە تۇلعالىق «قاز داۋىستى قازىبەك», «بۇقار جىراۋ», «ساكەن سەيفۋللين», «ابىل­قاس ساعىنوۆ» ەنتسيكلوپە­ديالا­رىن ازىرلەپ جارىققا شىعا­رۋ سياقتى يگىلىكتى ءھام كۇردە­لى ءىستى جۇزەگە اسى­رۋ­شىلار­دىڭ بەل ورتاسىندا بولعانىن جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى. جۋرناليسكە ءتان ەتيكا, بىلىك, العىرلىق ۇزدىكسىز ىزدەنىس­پەن كەلگەن شەبەرلىك جو­مارت­قا ءوز جاز­بالارىنداعى وزەك­تى ماسە­لەلەردى تانىمدىق سي­پات­پەن قاتار, عىلىمي دالدىكپەن دايەك­تەۋگە تاماشا مۇمكىندىك بەردى دەۋگە نەگىز بار», دەيدى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پرو­فەسسور ماۋەن حامزين.

«مەن جومارتتى ستۋدەنت كەزى­نەن بىلەمىن. وتكەن عا­سىردىڭ 80-جىل­دارى سو­ڭىن­دا ە.بوكە­توۆ اتىن­داعى قاراعان­دى مەملەكەت­تىك ۋني­ۆەرسيتەتى­نىڭ فيلولو­گيا فا­كۋلتەتىن­دە وقىپ جۇر­گەن كەزىندە-اق جۋرناليستي­كا­عا دەن قو­يىپ, مەرزىمدى باسى­­لىمداردا با­لاۋسا ولەڭ-جىر­لارى, ماقا­لالارى جا­رىق كورە باستا­دى.

...1990 جىلعى تامىز ايى­نىڭ بەل ورتاسىندا وبلىس­تىق «قاراعاندى جاستارى» گازەتىندە ىستەپ جۇرگەن جو­مارت تالانتتى سازگەر, اتاق­تى ءانشى ۆيكتور تسوي تۋرالى ماتەريالدى ورىسشادان اۋدارىپ, جا­ريالادى. گازەت­تىڭ سول سانى شىق­قان كۇنى بۇكىل كەڭەس وداعى جاس­تارىنىڭ جۇرەگىن اندەرىمەن جاۋ­لاعان ۆيكتور تسويدىڭ كو­لىك اپاتىنان قايعىلى جاع­دايدا قايتىس بولعانى تۋرالى ەستىدىك. «اپىر-اي, مۇنداي دا سايكەستىك بولا بەرەدى ەكەن-اۋ! مەن تۋرا ءبىر وسىلاي بولارىن بىلگەندەي دايىنداعان ەكەن­مىن عوي مىنا ماتەريالدى» دەپ, بۇعان ءبىزدىڭ نازىك جان­دى جومارتىمىز ءارى تاڭىر­قا­دى, ءارى قاتتى كۇيزەلدى...

ارقا ايماعىنىڭ ولكە­­تانۋ شەجىرەسىن جازۋدا قا­لام­گەر جومارت وسپاننىڭ اتقا­رىپ جۇر­گەن ەرەن ەڭبەگى ەرەكشە. بەلگىلى ولكە­تانۋ­شى ءىبىراحىم ءىسلام ۇلى ­مار­قۇم ەكەۋى قالام قۋاتىن ساتىمەن قوسا وتىرىپ, ولكە شەجىرە­سىن ءتۇزىپ, كولەمدى كىتاپتار ۇسىندى.

2009 جىلدىڭ جازىندا «قاسيەتتى مەكەن قارااعاش» كىتا­بى­نىڭ تۇساۋكەسەر راسى­مىنە قازىر­گى ۇلىتاۋ وبلىسىنا قاراستى جاڭا­ارقا اۋدا­نىنىڭ قارااعاش ­اۋى­لى­­نا ارنايى باردىق. جومارت­تىڭ تۋعان جەرى. سول ولكە شە­جىرەسىن الاقانعا سال­عان­داي بەينەلەپ بەرگەن كو­­لەمدى كىتاپ ءۇشىن اۋىل ادام­­د­ارىنىڭ قۋانىشىندا شەك بولمادى. ەل اۋزىندا «جاق­سى­لار­دىڭ سوڭى – تەل­قوزى­نىڭ شوڭى» اتالعان شوڭكەڭ شىققان بۇل جەر­دىڭ ەكىن­شى اتى شوڭنىڭ قارااعاشى. ارىدە سەرىك قيرا­باەۆ, بەرى­دە اۋدارماشى كەنجە­باي ­احمەت تۋعان اۋىلدىڭ تاعى ءبىر ۇلى وسى جومارت ەكەنىن مەن سول ساپاردا ءتۇيىپ قايتىپ ەدىم. حالىق جومارتتى توبەسى­نە تۇتتى, ال ەلدىڭ ىقىلاسى ­مەن ءىلتيپاتىنان ارتىق ­نە بار ومىردە؟ ءار ازامات تۋعان مە­كەنى مەن ايماعىنا وسى­لاي قىز­مەت ەتسە, گۇلدەنە تۇ­سەرى انىق. ءبىز ءبىر كەزدەگى با­لاڭ جىگىت جومارتتىڭ بۇگىن­دە رەسپۋبليكالىق «Egemen Qazaqstan» گازە­تىندە قىزمەت ەتىپ جۇر­گەن ارداقتى ازامات­قا اينال­عانىنا سۇيسىنە­مىز», دەي­دى جۋرناليستەر ودا­عى­­­نىڭ مۇشەسى, جۋرناليست تولەۋ­باي ەرمەكباەۆ اعاسى.

دۇنيەدە ەكىنىڭ ءبىرى قا­لاپ, ياكي ساتىپ الا الماي­تىن ەل­دىڭ ۇلى دەيتىن اق ادال اتاق بار. باسىڭدى بۇلت شال­سا, كوز الدىڭ قاراۋىتسا جو­لىڭا جارىعىن جاعاتىن اسىل مۇرات تا سول. «قازاق باتا­لى ەر ارىماس» دەپ مۇنى ءبىر-اق اۋىز سوزگە سىيدى­را­دى. اۋەلى حالىققا قىز­مەت ەتىپ قۇل بولساڭ عانا, ەلىڭە كە­يىن ۇل بولىپ جارىتا­سىڭ. دەمەك اقبەرەن ءجۋرناليس­تىڭ ەڭبەگى دە اق ادال. ۇزاعى­نان ءسۇيىندىرسىن!