پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعاريننىڭ ايتۋىنشا, كەيبىر كاسىپورىندارعا جەڭىلدىكتەر ۇسىنىلادى, اگرارلىق سەكتورعا ققس مۇلدەم ەنگىزىلمەۋى مۇمكىن. ال ازىق-ت ۇلىك وندىرۋشىلەرىنە قاتىستى ءۇش نۇسقا بار: ققس مولشەرلەمەسىن 12% دەڭگەيىندە ساقتاۋ, 5%-عا دەيىن تومەندەتۋ نەمەسە سالىقتان مۇلدە بوساتۋ. ءدارى-دارمەك ءوندىرىسى سالاسىندا دا ققس 5%-عا دەيىن تومەندەۋى ىقتيمال. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىندا ققس ورنىنا ينفراقۇرىلىمدىق الىم بولماق.
– ەڭ ىقتيمال نۇسقا رەتىندە قۇرىلىس كومپانيالارىنان الىناتىن ينفراقۇرىلىمدىق الىمدى ەنگىزۋدى قاراستىرىپ وتىرمىز. ونىڭ مولشەرى – ازىرگە شارشى مەترىنە 40-60 دوللار كولەمىندە. ينفراقۇرىلىمدىق جۇكتەمەگە بايلانىستى وزگەرەدى. جاڭا سالىق ويلاپ تاپپايمىز. قازىر بۇل ماسەلەلەر تالقىلانىپ جاتىر. ولار تۇرعىن ءۇيدىڭ ساناتىنا قاراي رەتتەلەدى, – دەدى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل ۇسىنىستى بيزنەس قاۋىمداستىق ەنگىزگەن. «بۇل – جاقسى ۇسىنىس. قازىر ونى پىسىقتاپ جاتىرمىز. ءبىز ققس-تى ساقتاپ, جاڭا الىم ەنگىزەتىندەي جاعداي جاسامايمىز. مۇمكىن, ققس مولشەرلەمەسى نولگە تەڭەستىرىلەدى نەمەسە تومەندەتىلەدى. بىراق ول 20%-عا جەتپەيدى», دەپ ناقتىلادى ۆيتسە-پرەمەر.
ەگەر كاسىپكەر بولشەك سالىقتىڭ جەڭىلدەتىلگەن رەجىمىن قولدانا الماسا, ياعني ونىڭ اينالىمى بەلگىلەنگەن شەكتەن اسىپ كەتسە, وندا ول قوسىمشا سالىق مىندەتتەمەلەرىنە تاپ بولادى. ياعني ول ققس جانە كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىن (كتس) تولەۋگە مىندەتتى. قازىر بولشەك سالىق مولشەرلەمەسى 2-8% ارالىعىندا بولعاندىقتان, كاسىپكەرلەردىڭ سالىق جۇكتەمەسى سالىستىرمالى تۇردە تومەن. الايدا, جاڭا وزگەرىس ەنگىزىلگەن جاعدايدا جۇكتەمە 40%-عا دەيىن ءوسۋى مۇمكىن. سەبەبى كاسىپكەر ەندى بولشەك سالىقتىڭ ورنىنا 20%-دىق ققس پەن 20%-دىق كتس تولەۋگە ءماجبۇر بولادى.
بۇل وزگەرىستەر اسىرەسە, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە ەداۋىر اسەر ەتۋى مۇمكىن, سەبەبى كاسىپكەرلەر شىعىنى ارتىپ, باعا ساياساتىن قايتا قاراۋعا تۋرا كەلەدى. سونىمەن قاتار ۇكىمەت ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنا (ەتق) تۇسەتىن سالىقتىق جۇكتەمەنى تومەندەتۋ ماسەلەسىن قاراپ جاتىر.
– كەيبىرەۋلەر بىزگە بيۋدجەتتى تولىقتىرۋدىڭ باسقا كوزدەرىن تابۋ كەرەك, سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدى كۇشەيتىپ, كولەڭكەلى ەكونوميكادان قاراجات شىعارۋ كەرەك دەيدى. ءبىز مۇنىڭ ءبارىن جاساپ جاتىرمىز. وتكەن جىلى «كولەڭكەدەن» 1,3 ترلن تەڭگە شىعاردىق. بيىل تاعى 2 ترلن تەڭگەنى جارىققا شىعارىپ, سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋ ارقىلى قوسىمشا 1 ترلن تەڭگە تۇسىرسەك تە, بۇل جەتكىلىكسىز. ەڭ الدىمەن بيۋدجەت ماسەلەسىن شەشۋىمىز كەرەك. رەفورمانىڭ تۇپكى ماقساتى وسى, – دەپ ءتۇسىندىردى س. جۇمانعارين.
تۇسىنۋىمىزشە, وزگەرىستەر بيزنەستىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋعا, سالىقتان جالتارۋدى ازايتۋعا, مەملەكەتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان. ءبىرىنشى كەزەكتە, جەكە كاسىپكەرلىك (جك) جانە جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك (جشس) اشۋ ءتارتىبى قاتاڭداتىلماق. بۇل كاسىپكەرلەردىڭ جالعان نەمەسە ۋاقىتشا فيرمالار اشىپ, سالىقتان جالتارۋىنا توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن ەنگىزىلەدى. ياعني جاڭا بيزنەس تىركەۋ ۇدەرىسىندە قوسىمشا تالاپتار قويىلىپ, زاڭسىز كاسىپكەرلىكتىڭ الدىن الۋ كۇشەيتىلەدى. سونىمەن قاتار ۇزاق ۋاقىت بويى بەلسەندى جۇمىس ىستەمەگەن زاڭدى تۇلعالاردى ءماجبۇرلى تۇردە جابۋ قولعا الىنادى. سەبەبى مۇنداي كومپانيالار كەيىن قايتا ساتىلىپ, زاڭسىز وپەراتسيالار ءۇشىن پايدالانىلۋى مۇمكىن. وسىعان جول بەرمەۋ ماقساتىندا قىزمەتىن توقتاتقان كومپانيالار اۆتوماتتى تۇردە جابىلادى.
كەدەندىك ءموبيلدى توپتاردىڭ جۇمىسىن كۇشەيتۋ دە – سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋ اياسىنداعى ماڭىزدى شارانىڭ ءبىرى. بۇل كەدەندىك باقىلاۋدى كۇشەيتىپ, زاڭسىز تاۋار اينالىمىن ازايتىپ, يمپورت-ەكسپورت ۇدەرىستەرىندەگى سالىق تۇسىمدەرىن كوبەيتپەك. سونىمەن بىرگە, سالىق ورگاندارىنىڭ باقىلاۋ فۋنكتسيالارى كەڭەيتىلەدى. بۇل دەگەنىمىز – سالىقتىق تەكسەرۋلەرگە پروكۋرورلىق باقىلاۋ الىنىپ تاستالادى دەگەن ءسوز. ايتۋىنشا, سالىق-بيۋدجەت رەفورماسىنان كەيىن ەلدە گيپەرينفلياتسيا تۋىندامايدى, ال قوسىمشا ينفلياتسيانىڭ اسەرى قىسقا مەرزىمدى بولادى. وسى رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە جىل سايىن بيۋدجەتكە قوسىمشا 5-7 ترلن تەڭگە تۇسەدى.
– ءبىزدىڭ ءوز كىرىسىمىز – بار بولعانى 15,6 ترلن تەڭگە, ال شىعىنىمىز – 25,8 ترلن تەڭگە. 10 ترلن تەڭگە ايىرماشىلىقتى قايدان جابامىز؟ مۇنى تەك سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋمەن نەمەسە باسقا ادىستەرمەن شەشۋ مۇمكىن ەمەس. تابىستى ارتتىرۋ قاجەت. قازىر ءبىز 5,8 ترلن تەڭگەنى قارىزعا الامىز, ونىڭ ءبارى ۇلتتىق قوردان الىنادى. بۇلاي جالعاستىرا بەرسەك, ۇلتتىق قوردىڭ جاعدايى كۇرت ناشارلايدى. قور ءبىز ءۇشىن ەمەس, بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن قۇرىلدى. «ۇلتتىق قور – بالالارعا» باعدارلاماسى وسى ماسەلەلەرگە جاۋاپ رەتىندە قابىلداندى. سونىمەن قاتار, 4,1 ترلن تەڭگەنى نارىقتان قارىز تۇرىندە الامىز, نەگىزىنەن, قارجى مينيسترلىگى قارجى ينستيتۋتتارىنا وبليگاتسيالار ساتادى, – دەدى س.جۇمانعارين.
قوسىلعان قۇن سالىعىنىڭ كوتەرىلۋى تۇرعىن ءۇي باعاسىنا تىكەلەي اسەر ەتپەۋگە ءتيىس. مينيستر بۇل وزگەرىسكە قارسى شىققان كوپتەگەن ادامنىڭ پىكىرىن جوققا شىعارىپ, تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى جاعدايدى ءتۇسىندىردى. ونىڭ سوزىنشە, كەي ساراپشىلار ققس مولشەرلەمەسى وسكەننەن كەيىن باسپانا باعاسى قىمباتتايدى دەپ بولجايدى. الايدا, مەملەكەت مۇنداي ستسەناريدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەپ جاتىر.
