سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
استىقتىڭ ەكسپورتتىق نارىعى كەڭەيىپ جاتىر
ەلىمىز جىل سايىن 8-9 ملن توننا استىق ەكسپورتتايدى, ونىڭ 6,5-7,5 ملن تونناسى – بيداي. ەكسپورت گەوگرافياسى 40-تان استام ەلدى قامتيدى. ورتالىق ازيا, اۋعانستان, قىتاي, تۇركيا, يران, يتاليا, تۋنيس ەلدەرى ءداستۇرلى نارىق سانالادى. بىلتىرعى قاراشا سوڭىنداعى جاعداي بويىنشا 6,3 ملن توننا استىق ەكسپورتتالدى. جاڭا ءونىم ەكسپورتى 2,37 ملن توننانى قۇرادى, بۇل بۇرناعى جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 52%-عا ارتىق. دەگەنمەن, مەملەكەت باسشىسى اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ ءاربىرىن تەرەڭ وڭدەپ, اۋەلى ءوزىمىزدى, كەيىن ەكسپورتتى قاماتاماسىز ەتۋدى مەڭزەگەن ەدى.
ايتپاعىمىز, بۇل باعىتتا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان اۋقىمدى جوبالار بار. ماسەلەن قوستاناي وبلىسىندا بيدايدى تەرەڭ وڭدەيتىن زاۋىت سالىنادى. قۇنى 50 ملرد تەڭگەدەن اسىپ جىعىلاتىن جوبانى «KazFoodProducts» جۇزەگە اسىرىپ جاتىر.
«KazFoodProducts» باس ديرەكتورى ءاليحان قايراتبەكتىڭ سوزىنە دەن قويساق, جاڭا «Qostanay Grain Industry» زاۋىتىنىڭ قۋاتى جىلىنا 400 مىڭ توننا بيداي وڭدەيدى. مۇندا امينقىشقىلى, بيوەتانول, گليۋتەن, مال ازىعى, بيداي كەبەك وندىرىلەتىن بولادى. «Qostanai Grain Industry» جشس جوباسىن ىسكە قوسۋ مەرزىمى – 2027 جىلعى جەلتوقسان. جاڭا وندىرىستە 600 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى.
مۇنىمەن قوسا الماتى وبلىسىندا بيداي مەن جۇگەرىنى تەرەڭ وڭدەۋ سالاسىندا كوشباسشى «ازيااگروفۋد» زاۋىتىنىڭ وندىرىستىك قۋاتىن تاۋلىگىنە 200 توننادان 300 تونناعا دەيىن ارتتىرۋ جوباسى قاراستىرىلعان. بۇل جوبالار ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى مەن ەكسپورتتىق الەۋەتتى ارتتىرۋعا, سونداي-اق اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋعا وڭ اسەر ەتەدى.
مال باسى ارتتى, بىراق...
قازىر ەلىمىزدە ءىرى مال – 8,2 ملن باس, ونىڭ قاتارىندا سيىر – 4,4 ملن, جىلقى – 4,1 ملن, ال تۇيە – 2,8 ملن. بۇل دەرەك ەلدەگى مال باسىنىڭ ايتارلىقتاي ارتقانىن كورسەتەدى. بۇل بىرىنشىدەن, وسى سالادا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى, ەكىنشىدەن ۇكىمەتتىڭ ءتيىمدى ىقپالى. ايتكەنمەن بۇگىندە مال باعۋ, ءتول الۋ مەن مال ونىمدەرىن ءوندىرىپ ساتۋ قيىنداپ بارادى. ونىڭ باستى سەبەبى – مال ونىمدەرىنىڭ نارىقتاعى باعاسىنىڭ تومەندىگىندە.
«سالىستىرمالى تۇردە قاراساق, قوي ەتىنىڭ ءبىر كيلوسى شۆەيتساريادا تەڭگەگە شاققاندا 9,5 مىڭ تەڭگە, گەرمانيا مەن نيدەرلاندتا – 5,5 مىڭ تەڭگە شاماسىندا, ال اقش, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيادا 5 مىڭ تەڭگەدەن اسادى. قازاقستاندا قوي ەتىنىڭ نارىقتاعى باعاسى كيلوسىنا 1,8-2 مىڭ تەڭگە. بىلاي قاراعاندا, ەلدەگى قوي شارۋاشىلىعىنىڭ الەۋەتى زور, بىراق مال سانى نەگە وسپەيدى؟ وتكەن جىلى 1990 جىلمەن سالىستىرعاندا ەلدەگى قوي سانى 1,8 ەسەگە, ياعني 35,7 ملن باستان 19,7 ملن باسقا ازايعان. قوي باسىنىڭ 51,5%-ى ەلدەگى ءۇش وبلىستا شوعىرلانعان. تاراتىپ ايتساق, تۇركىستاندا 22,3%, جامبىلدا 17,3% جانە الماتىدا 11,9%. سوندىقتان وسى وبلىستاردىڭ ەكونوميكالىق دامۋ جوسپارىندا قوي شارۋاشىلىعىنا باسىمدىق بەرۋ قاجەت», دەيدى «اۋىل» پارتياسى اقپاراتتىق تالداۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قۋانىش جۇمانوۆ.
اگرارلىق سالادا ساپالى ءونىم شىعارۋ ءىسى ءار باعىتتا جۇرگىزىلىپ جاتىر. «ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى» باسقارما توراعاسى ايگۇل احمەدجانوۆا سەمەيدە شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستى. وندا پروفەسسور-وقىتۋشى قۇرامىمەن اگرارلىق عىلىم مەن ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرى تالقىلاندى. نەگىزگى ماقسات – بولاشاقتا مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋگە باعىتتالعان تەحنوپارك قۇرۋ.
«ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اگرارلىق سەكتور ءۇشىن بىلىكتى ماماندار دايارلاۋدا باي تاريحى, مول تاجىريبەسى بار. تەحنوپارك قۇرۋ ارقىلى جەرگىلىكتى ءونىمدى قايتا وڭدەۋدىڭ ساپاسى مەن كولەمىن ەداۋىر جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەنىمدىمىز», دەدى ايگۇل احمەدجانوۆا.
اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى امانعالي بەردالين تاتارستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى – اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ازىق-ت ۇلىك ءمينيسترى مارات زيابباروۆپەن كەزدەسۋىندە ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جونىندە باياندادى. مال شارۋاشىلىعىنا جەكە توقتالىپ, ەت وندىرۋدەگى مۇمكىندىگى تۋرالى ايتتى.
«جەمشوپ دايىنداۋدان باستاپ دايىن ءونىمدى ساتۋعا دەيىنگى تولىق تسيكلدى ەت كلاستەرلەرى قۇرىلىپ جاتىر. اۋستراليالىق تاجىريبە بويىنشا الداعى 2 جىلدا قۋاتتىلىعى 98 مىڭ باس ىقم 6 بورداقىلاۋ الاڭىن, 50 مىڭ باس ۇساق مالعا ارنالعان بورداقىلاۋ كەشەنىن, سونداي-اق ءبىرىنشى مامانداندىرىلعان مال بيرجاسىن سالۋ جوسپارلاندى. مينيسترلىك ءاربىر جوبانى سۇيەمەلدەۋدى جۇزەگە اسىرادى. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەۋ ءبىز ءۇشىن باسىم باعىت. ءبىز ەل اۋماعىندا بىرلەسكەن وندىرىستەر قۇرۋعا مۇددەلىمىز», دەدى ۆيتسە-مينيستر.
بىلتىرعى 11 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اوك ءونىمىنىڭ تاتارستانمەن تاۋار اينالىمى 61,1 ملن اقش دوللارىن قۇرادى, بۇل بۇرناعى جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 3,7%-عا ارتىق. تاراپتار اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ساۋداسىن ۇلعايتۋعا مۇددەلىلىگىن اتاپ ءوتتى.
جەكە شارۋاشىلىقتى قولداۋ اقساپ تۇر
مەملەكەت باسشىسى جەكە شارۋاشىلىقتاردى قورعاۋ شاراسى تۋرالى بىرنەشە رەت ايتتى. وكىنىشكە قاراي, بۇل ىستە اقساپ تۇرعان شارۋا شاش ەتەكتەن. «بىلتىرعى قاراشاداعى ستاتيستيكالىق مالىمەتتە ءسۇت ءوندىرىسى 3 ملن تونناعا جەتتى. ونىڭ 1,1 ملن تونناسى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنا, ال 1,9 ملن تونناسى جەكەمەنشىك شارۋالارعا تيەسىلى. تاۋىق جۇمىرتقاسىن ءوندىرۋ 3,7 ملرد داناعا دەيىن جەتتى. وندا اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىندا 3,1 ملرد داناعا دەيىن ۇلعايدى. سالادا شاعىن شارۋاشىلىق پەن جەكە شارۋاشىلىقتىڭ ۇلەسى 0,6 ملرد دانا نەمەسە 16,2 پايىز. بىراق وسى جەكە شارۋاشىلىقتاردى مەملەكەت تاراپىنان جۇيەلى قولداۋ اقساپ تۇر. بۇل باعىتتى قولداۋ ءۇشىن ارنايى زاڭ قاجەت», دەيدى قۋانىش جۇمانوۆ.
ال اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى امانعالي بەردالين «قازاقستاندا ءسۇت ءوندىرۋدى تۇراقتى دامىتۋ سالاسىنداعى كاسىپورىنداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ» (KFM) قازاق-گەرمان جوباسىنىڭ جەتەكشىسى ۋۆە ۆەدديمەن كەزدەستى. ءسويتىپ سالاداعى ءبىلىم مەن بىلىك جانە تاجىريبە جونىندە بىرقاتار ماسەلەنىڭ شەشىمىن تاپتى.
«مالعا كۇتىم جاساۋ, ونى كۇتىپ-باعۋ جانە ازىقتاندىرۋ, جەمشوپ دايىنداۋ جانە ساقتاۋ بويىنشا ءبىلىم مەن داعدىلاردى جەتىلدىرۋ – مال ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە ءسۇت وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ تالاپتارىنا ساي ساپالى ءسۇت ءوندىرۋ ءۇشىن ماڭىزدى. بۇل, اسىرەسە, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تاجىريبەسىن تاراتۋ جانە «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسىنا قاتىسۋشىلار ءۇشىن وزەكتى», دەدى كەزدەسۋ بارىسىندا ا.بەردالين.
وتكەن جىلى «بايسەركە-اگرو» وعوو جانە KFM جوباسى حالىقارالىق جانە وتاندىق ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن 27 پراكتيكالىق سەمينار مەن ۆەبينار وتكىزگەن. كەزدەسۋدە «ۇاعببو» كەاق-مەن بىرلەسىپ وسى جىلعا ارنالعان تاقىرىپتاردى پىسىقتاۋدى جالعاستىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. وقىتۋ ۇدەرىسى فەرما ماماندارىن وندىرىستەن قول ۇزبەي قامتۋدى كوزدەيدى. بۇل ءوز كەزەگىندە شارۋاشىلىقتاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا وڭ اسەر ەتەدى.
