شىعىندى رەتتەگەن ءجون

رەفورمانى مۇقيات ەسەپ­تەۋلەر مەن ەگجەي-تەگجەي پىسىقتاۋلاردان كەيىن اسىقپاي جۇرگىزۋ قاجەت. ەگەر مەملەكەت ققس-تى كوتەرىپ, اينالىم شەگىن ازايتىپ, گاز بەن جانار-جاعارماي باعاسىن بوساتسا, ينفلياتسيانىڭ قۋاتتى اينالىمىنا عانا ەمەس, بيزنەستىڭ ىسكەرلىك بەلسەندىلىگىنىڭ كۇرت باياۋلاۋىنا دا تاپ بولادى. ۇكىمەتتە وتكەن جيىندا 2025 جىلى ينفليا­تسيالىق فاكتورلار كوپ بولاتىنى اشىق ايتىلدى. باعانىڭ ءوسۋى كوپتەگەن ازىق-ت ۇلىك جانە ازىق-ت ۇلىك ەمەس ونىمگە, سايكەسىنشە, بۇل ينفلياتسياعا اسەر ەتەدى.

COVID-19 پاندەمياسىنان بەرى كورپوراتيۆتى تابىس سالىعى, قوسىلعان قۇن سالىعىن تولەۋدەن بوساتۋ كوزدەلگەن ارنايى سالىق رەجىمدەرى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن كاسىپورىندار بازاسىن مۇقيات قايتا قاراۋ قاجەت. مىسالى, سالىق تۇسىمدەرى مەن بيۋدجەت شىعىستارى ارا­سىن­داعى ايىرماشىلىق 2019 جىلعى 5,2 ترلن تەڭگەدەن 2023 جىلى 10,7 ترلن تەڭگەگە دەيىن ءوستى. بيۋدجەتتىڭ ۇلتتىق قور­دان تۇسەتىن تۇسىمدەرگە تاۋەل­دىلىگى قوسىمشا سىن-قاتەر كۇيىندە قالىپ وتىر. كەيىنگى 10 جىلدا قوردان 40 ترلن تەڭگە الىندى, بۇل ونىڭ تۇسىمىنەن 10 ترلن تەڭگەگە ارتىق. مۇنداي تاجىريبە ەكونوميكا ءۇشىن قارجىلىق بۋفەر بولىپ سانالاتىن قوردىڭ سارقىلۋ قاۋپىن توندىرەدى. سالىق جۇيەسىندەگى تۇبەگەيلى وزگەرىستەر «قوعام­دىق شارتتى» قوزعايدى جانە مەم­لەكەتتىك قارجىداعى رەفور­مالاردى جەدەلدەتۋدى, قاتاڭ بيۋدجەتتىك ەرەجەلەر مەن حالىق­ارا­لىق باسقارۋ ستاندارتتارىن قابىلداۋدى, باسەكەلەستىك پەن ءوسۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ەكونوميكاعا مەملەكەتتىڭ قاتى­سۋىن تومەن­دەتۋدى قوسا العان­دا, مەملەكەتتەن قارسى مىندەت­تە­مە­لەر­دى تالاپ ەتەدى.

جيىندا بيۋدجەتتىك ەرە­جە­­لەردىڭ جۇمىس ىستەي بەرمەي­تىنى اشىق ايتىلدى. ۇلتتىق قور قاراجاتىن «ماقساتسىز» پايدالانۋعا جول بەرىل­مەيتىنى بەلگىلى بولدى. كەيىنگى ەكى جىلدا نىسانالى ترانسفەرتتەر دە, قمگ جانە «قازاتومونەركاسىپ» ارقىلى قوردان اقشا الۋ دا ۇلتتىق قوردى ەل ەكونوميكاسىنا سەرپىن بەرەتىن ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار ءۇشىن پايدالانۋ قاجەتتىگى تۋرالى تۇجىرىمداماعا ساي كەلمەدى. بۇل ۇدەرىستەردىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەتتىڭ بىرلەسكەن, ۇيلەسىمدى جۇمىسى قاجەت. شىن مانىندە, قو­سىمشا جينالعان سالىقتىڭ ەكونو­مي­كانىڭ دامۋىنا جانە ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاق­سارۋىنا باعىتتالۋى ما­­ڭىز­دى. سوندىقتان بيۋدجەت شىعىن­­دا­رىن تارتىپكە كەلتىرۋ جانە ولاردىڭ دامۋ ماقسا­تىنا باسىم­دىق بەرۋ جونىندەگى رەفور­ما­لاردى جەدەلدەتۋ قاجەت.

عالىمجان ايتقازين,

ەكونوميست