– الدىمەن جاساندى ينتەللەكتىنىڭ مۇمكىندىگى مەن بولاشاعىنا توقتالساڭىزدار؟
بيبىگۇل رازاحوۆا:
– قازىر ەلىمىزدە بارلىق سالاعا جاساندى ينتەللەكتى دەندەپ ەنە باستادى. ءبىر جاعىنان, جي كوپتەگەن مامان جۇمىسىن جەڭىلدەتەدى. بىلايشا ايتقاندا, ادامدارعا كومەكشى قۇرال بولادى. بۇگىندە جاساندى ينتەللەكت سالاسىنا مامان دايارلاۋعا باسا ماڭىز بەرىلىپ وتىر. ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە 2021 جىلدان باكالاۆريات, ماگيستراتۋرا بويىنشا وقۋ باعدارلاماسى ازىرلەنىپ, جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل وقۋ باعدارلاماسى جاڭا ماماندىقتار جانە قۇزىرەتتىلىكتەر اتلاسىنىڭ 4 اقپاراتتىق تەحنولوگيالار باعدارلاماسى نەگىزىندە دايىندالدى. وسى اقپاراتتىق تەحنولوگيالار باعدارلاماسىندا جاساندى ينتەللەكتى, كيبەرقاۋىپسىزدىك نەگىزگى ترەند بولىپ انىقتالعان. سونىڭ ىشىندە جاساندى ينتەللەكت بويىنشا 3 ءتۇرلى ماماندىقتى تاڭدادىق. ولار: جاساندى ينتەللەكت ازىرلەۋشى, جاساندى ينتەللەكت جوبالاۋشى جانە امبەباپ جاساندى ينتەللەكت ازىرلەۋشى.
قازىر جي سالاسىنداعى ماماندىقتار جاڭا تەحنولوگيالار نەگىزىندە وزگەرىپ جاتىر. ءبىر جاعىنان, جاساندى ينتەللەكتى سالاسى ءبىلىم جۇيەسىنە نەگىزدەلگەن. مۇندا ءبىلىم دەگەنىمىز – وزىنە ءتان ەرەجەلەردىڭ جيىنتىعى. قالىپتاسقان ەرەجە-تۇجىرىمداما دەسە بولادى. سوندىقتان جي جۇيەسىن بەلگىلى ءبىر سالاعا قولدانۋ ءۇشىن ونىڭ سول سالاداعى قالىپتاسقان ەرەجە-تۇجىرىمداماسىن ءبىلۋ قاجەت. ءبىز جاڭا ماماندىقتار جانە قۇزىرەتتىلىكتەر اتلاسىن قاراپ, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى ازىرلەگەن كاسىبي ستاندارتتاردى قاراستىردىق. وندا كومپيۋتەر مامانى, ونتوينجەنەر, نەيروجەلى ماماندارىنىڭ ارنايى ستاندارتى جازىلعان. قىسقاسى, اقپارات-تەحنولوگيا دامىعان زاماندا جاساندى ينتەللەكتىنىڭ بولاشاعىنا زور سەنىممەن قارايمىن.
ءوركەن مامىرباەۆ:
– بۇل جۇيە ۇدەرىستەردى اۆتوماتتاندىرىپ ۋاقىتتى ۇنەمدەيدى. بىراق قاۋىپ تە جوق ەمەس. دامىعان ەلدەر اۋقىمدى دەرەكتەر بازاسىن قۇرىپ, ولاردى وڭدەۋ ارقىلى ۇلكەن تىلدىك مودەل ازىرلەپ جاتىر. بۇل مودەلدەر – جاساندى ينتەللەكتىنىڭ نەگىزگى يادروسى. ولار وزدەرىنىڭ جي جۇيەلەرىن جاساپ, الەمدىك نارىققا ۇسىنىپ وتىر. ەلىمىز دە بۇل ۇدەرىستەن قالىس قالماۋعا ءتيىس.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ بويىنشا ناقتى تاپسىرمالار بەردى. باستى باعىتتار: سۋپەركومپيۋتەر قۇرۋ جانە ۇلتتىق جاساندى ينتەللەكت ورتالىعىن اشۋ. وسى باستامالاردى جۇزەگە اسىرۋعا جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى تارتىلدى. جوبا اياسىندا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى مەن تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى بىرلەسىپ جۇمىس ىستەپ, ەكى ۇلكەن جوبانى قولعا الدى. بۇل جۇمىستاردى ۇيلەستىرۋ ماقساتىندا كونسورتسيۋم قۇرىلدى. ونىڭ نەگىزگى مۇشەلەرى – اقپاراتتىق جانە ەسەپتەۋ تەحنولوگيالارى ينستيتۋتى (باستى ۇيىمداستىرۋشى), نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, ءتىل-قازىنا ۇلتتىق ورتالىعى, ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى. وسى ۇيىمداردىڭ بىرىگۋىمەن ەكى كونسورتسيۋم قۇرىلىپ, جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋعا باعىتتالعان زەرتتەۋلەر باستالدى. بۇل جۇمىستار ەلىمىزدىڭ جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا, ۇلتتىق دەرەكتەر قورىن جيناقتاپ, ۇلكەن تىلدىك مودەلدەردى ازىرلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار نەيروجەلىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتە قولدانىلۋى دا باستى نازارعا الىندى. قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە جۇمىس ىستەيتىن ۇلتتىق تىلدىك مودەل ازىرلەنىپ جاتىر. ول ەلەكتروندى ۇكىمەتكە ەنگىزىلىپ, قاعازباستىلىقتى ازايتادى.
جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى زور. «ChatGPT» سياقتى جۇيەلەر قازىردىڭ وزىندە ميلليونداعان ادامعا قىزمەت كورسەتىپ, پايدا تاۋىپ وتىر. ەلىمىز دە بۇل نارىققا ءوز مودەلىن ۇسىنۋعا نيەتتى.
اتالعان تەحنولوگيا قارجى, كولىك, قاۋىپسىزدىك, مەديا, مەديتسينا سالالارىندا دا كەڭىنەن قولدانىلىپ جاتىر. ماسەلەن, جوعارعى سوت داۋىس ارقىلى ىزدەۋ جۇيەسىن ەنگىزسە, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى تەلەفون ارقىلى جازىلعان اڭگىمەلەردى اۆتوماتتى تۇردە وڭدەۋدى قولعا الدى. جۋرناليستيكادا دا جاساندى ينتەللەكت سۇحباتتاردى ماتىنگە اينالدىرىپ, اۋدارما جاساپ, ترانسكريپتسيالاۋ ۇدەرىسىن جىلدامداتا ءتۇستى. ال مەديتسينادا كوز اۋرۋلارىن ەرتە انىقتايتىن جۇيە ازىرلەنىپ جاتىر. الايدا جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ەتيكالىق ماسەلەلەرى دە بار. ەگەر بۇل تەحنولوگيا دۇرىس قولدانىلماسا, قاۋىپتى بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان ونى جاۋاپكەرشىلىكپەن دامىتۋ – باستى مىندەت. قورىتا ايتقاندا, جاساندى ينتەللەكت – ەلىمىزدىڭ تەحنولوگيالىق سەرپىلىس جاساۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن ماڭىزدى قۇرال. ونىڭ تولىق الەۋەتىن پايدالانۋ ءۇشىن زەرتتەۋ ينفراقۇرىلىمىن نىعايتۋ, دەرەكتەردى جۇيەلەۋ, زاڭنامالىق بازانى جەتىلدىرۋ قاجەت. وسى باعىتتاعى ءاربىر قادام ەلىمىزدىڭ تسيفرلىق بولاشاعىن قالىپتاستىرۋعا ۇلەس قوسادى.
نۇرزادا امانگەلدى:
– جالپى جاساندى ينتەللەكتىنى ادام جاسايدى. سوندىقتان ونى ازىرلەيتىن ماماننىڭ نيەتى دۇرىس بولۋى قاجەت. ەكىنشىدەن, جي قاتارداعى جاي ءونىم ەمەس. ونى ۇنەمى قولداپ, تۇراقتى دامىتۋ كەرەك. قازىر ۋاقىت وزگەردى. عىلىم سالاسىندا جاڭالىق وتە كوپ. قانشاما جاڭا تەحنولوگيا قوسىلىپ جاتىر. سوعان ىلەسىپ وتىرۋى ءۇشىن جي-ءدى ۇنەمى دامىتىپ وتىرعان ءجون. مەنىڭشە, ونىڭ بولاشاعىنان قورقىپ, ۇركۋدىڭ قاجەتى جوق. الايدا امبەباپ جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ ءالى ەرتە دەپ ويلايمىن. نەگىزىنەن, جي-ءدى ارنايى ەسەپتەرگە باعىتتاپ, ازىرلەسە بولادى. ويتكەنى جي نەبىر كۇردەلى ەسەپتەردى مامانداردان جاقسى شەشۋى مۇمكىن. ونىڭ ارتىقشىلىعى – ءبىر ۋاقىتتا وتە كولەمدى اقپارات بەرىپ, شەشىم قابىلدايدى.
الداعى تاڭدا جاساندى ينتەللەكتى قانشاما جاڭا ماماندىققا جول اشادى. ماماندارعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىر ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى اقپاراتتىق جانە ەسەپتەۋ تەحنولوگيالارى ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن بىرلەسىپ, جاساندى ينتەللەكتىگە نەگىزدەلگەن سۋردواۋدارماشىلار جۇيەسىن بىرگە دامىتىپ جاتىرمىز. بايقاعانىم, جاساندى ينتەللەكتى جۇيەسى وسى سۋردواۋدارماشىلاردىڭ ەكىنشى مۇمكىندىگىن اشتى. ولاردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتتى. دەگەنمەن جاساندى ينتەللەكتىنى ازىرلەگەن ماماندارعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. سوندىقتان جوبا ازىرلەۋشىلەردى تاڭداعاندا, ونى «كىمگە بەرەمىز, كىمگە بەرمەيمىز» دەگەن باقىلاۋ بولعانى دۇرىس دەپ ويلايمىن.
نۇرجان ابدىرازاقوۆ:
– جاساندى ينتەللەكت دەگەن تاقىرىپتى «ChatGPT» شىققاننان كەيىن عوي قىزۋ تالقىلاي باستاعانىمىز. بۇل ءبىلىم سالاسىنا دا ايتارلىقتاي اسەر ەتتى. عىلىمي زەرتتەۋ ۇدەرىسى ەداۋىر جەڭىلدەدى. دەرەككوزدى ىزدەگەن كەزدە, اناليز جاساۋ بارىسىندا ءبىرشاما ۋاقىت ۇتاتىن بولدىق. ءسوزىم دالەلدى بولۋ ءۇشىن ناقتى مىسالدار كەلتىرەيىن. «Scite» دەگەن پلاتفورما بار. ادەبيەتكە شولۋدى ءاپ-ساتتە جاساپ بەرەدى. ودان بولەك, «Chatpdf» دەگەن جاساندى ينتەللەكتىگە نەگىزدەلگەن قۇرال بار. بۇل شەت تىلىندەگى عىلىمي ماقالالاردى وقۋعا وتە ىڭعايلى. ءتىپتى قۇجات ماتىنىنە سۇيەنە وتىرىپ, سۇراق قويساڭىز, ناقتى ءارى تۇسىنىكتى جاۋاپ بەرەدى. ياعني «مەن باسقا ءتىلدى تۇسىنبەيمىن» دەگەن سىلتاۋ جوق. مەنىڭشە, زەرتتەۋشىلەرگە تاپتىرماس قۇرال. سونىمەن قاتار عىلىمي ماقالالارمەن, اكادەميالىق قۇجاتتارمەن جۇمىس ىستەۋگە ارنالعان «Scispace» پلاتفورماسىنىڭ دا پايداسى ۇشان-تەڭىز. بۇل قۇرال كۇردەلى ماتىندەر مەن فورمۋلالاردى, تۇسىنۋگە قيىن كەستەلەردى جەڭىلدەتىپ, قاراپايىم تىلمەن ءتۇسىندىرىپ بەرەدى. عىلىمي ادەبيەتتەر مەن زەرتتەۋلەردى تابۋعا كومەكتەسىپ, ۇزاق ماقالالاردى وقىماي-اق, نەگىزگى تۇيىندەرىن بىردەن تابۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇدان باسقا, «Jenni» دەگەن جازۋ قۇرالىنىڭ جاردەمى مول. بۇل جۇيە جازبالارداعى گرامماتيكالىق جانە ستيلدىك قاتەلەردى تۇزەتەدى. ءتىپتى ماقالانىڭ باسىن جازساڭىز, سويلەمىڭىزدى ءوزى-اق اياقتاپ بەرەدى. وسى سەكىلدى مىسالدى مىڭداپ كەلتىرۋگە بولادى. ارينە مۇنىڭ كولەڭكەلى تۇسى دا جوق ەمەس. اتاپ ايتساق, اكادەميالىق ادالدىق, ەتيكا ماسەلەسىنىڭ كۇرمەۋى قيىن بولىپ تۇر. ويتكەنى قازىر جاساندى زەردەدەن «عىلىمي ماقالانىڭ كىرىسپەسىن جازىپ بەر, قورىتىندىسىن اياقتاپ بەر» دەگەن سەكىلدى كومەك سۇرايتىندار كوپ. سوندىقتان «بۇل ماسەلەنى قالاي شەشەمىز؟» دەپ قازىر «Scopus» سياقتى مىقتى دەرەكتەر بازاسى دا باس قاتىرىپ جاتىر. ماقالانى جازعان جاساندى ينتەللەكت ياكي ادام ەكەنىن انىقتايتىن دەتەكتورلار بار, ارينە. بىراق ونىڭ دا دۇرىس جۇمىس جاساۋىنا كۇمان تۋىنداپ جاتىر. نەگە دەسەڭىزدەر, عالىمدار سول دەتەكتورعا اقش-تىڭ كونستيتۋتسياسىن سالىپ كورگەن ەكەن. سويتسە, الگى قۇرال XVIII عاسىردا جازىلعان زاڭنىڭ جيىرما پايىزىن جاساندى ينتەللەكت جازعان دەپ كورسەتىپ بەرىپتى. سايكەسىنشە بۇل دەتەكتور دا سەنىمدى ەمەس.
مەيىرجان اۋەلحان ۇلى:
– جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا كەيىنگى ون جىل ىشىندە ۇلكەن سەرپىلىس بولدى. مۇمكىندىگى كۇن وتكەن سايىن ارتىپ جاتىر. اشىپ ايتساق, جي وسى كۇنى كولەمدى دەرەكتەردى جىلدام تالداپ, كۇردەلى زاڭدىلىقتاردى انىقتاي الادى. مىسالى, مەديتسينالىق دياگنوستيكانى اۆتوماتتاندىرۋدا جي كوپتەگەن ءاناليزدى, كەسكىندى سالىستىرىپ, ناۋقاستاردىڭ دەنساۋلىق جاعدايىنا قاتىستى تەز جانە ءدال بولجامدار جاساپ بەرە الادى. ءتىپتى ءماتىندى ءتۇسىنۋ, اۋدارۋ, چات-بوت قىزمەتىن اتقارۋ سىندى تاپسىرمالاردا جوعارى دالدىككە جەتىپ وتىر. ال وندىرىستىك ۇدەرىستەردە جي تەحنولوگياسى ادامعا قاۋىپتى جۇمىستاردى اتقارۋعا ءتيىمدى. ءتىپتى كەيىنگى كەزدە جاساندى زەردە ەسەپتەۋ نە اناليز جاساپ قانا قويماي, سۋرەت, مۋزىكا, ءماتىن سياقتى شىعارماشىلىق دۇنيەلەردى دە ۇسىنا الاتىن دەڭگەيگە جەتتى.
جاڭا تەحنولوگيانىڭ قاتەرىن دە قاپەردەن شىعارماۋ كەرەك. كوپتەگەن سالادا جي قايتالاناتىن وپەراتسيالاردى اۆتوماتتاندىرا الادى. بۇل ءبىر جاعىنان ونىمدىلىكتى ارتتىرسا, ەكىنشى جاعىنان كەيبىر ماماندىقتاردى قىسقارتۋى مۇمكىن. دەگەنمەن, جاڭا تەحنولوگيالار جاڭا جۇمىس ورىندارىن دا اشاتىنىن ەسكەرگەن ءجون. ادامداردىڭ جەكە مالىمەتتەرى ساقتالاتىن ورتادا كيبەرشابۋىلدار مەن دەرەكتەردى زاڭسىز پايدالانۋ قاۋپى ارتادى.
سوندىقتان اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى زاڭنامالىق تۇرعىدان رەتتەۋ ماڭىزدى. جي ۇلگىلەرى ادامدار جيناعان دەرەكتەرگە تاۋەلدى. سول سەبەپتى مودەلدى دايىنداۋ مەن قولدانۋ كەزىندە ادىلدىك, وبەكتيۆتىلىك, ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋ ماسەلەلەرى ءجىتى قاداعالانۋى قاجەت.
ادامداردىڭ شىعارماشىلىق, سىني ويلاۋ قابىلەتى مەن جي-ءدىڭ جىلدام ەسەپتەۋ مۇمكىندىگى قوسىلعاندا, وندىرىستە دە, ءبىلىم سالاسىندا دا, مەديتسينا دا جەتىستىكتەرگە جەتەمىز. بولاشاقتا ءارتۇرلى ءتىل اراسىندا اۋدارمالار بىردەن, جوعارى ساپادا جاسالۋى مۇمكىن. سونداي-اق كۇندەلىكتى قۇرىلعىلار مەن قىزمەتتەردە ادامدارعا قولداۋ كورسەتەتىن «اقىلدى كومەكشىلەر» سانى وسەدى. مەديتسينا, قارجى, اۋىل شارۋاشىلىعى, ەنەرگەتيكا سياقتى ناقتى باعىتتارعا بەيىمدەلگەن جي جۇيەلەرى پايدا بولادى. ولار قاجەتتى دەرەكتەردى ءدال تالداپ, بولجام جاساۋدا, باسقارۋدا تاپتىرماس قۇرالعا اينالادى. جاساندى زەردەنىڭ شەشىمدەرىنىڭ اشىقتىعىن, ادام قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ الداعى جىلدارى باستى نازاردا بولماق.
بيبىگۇل رازاحوۆا:
– وسى جەردە ءبىر وي قوسا كەتەيىن. قازىر جاساندى ينتەللەكتى سالاسى تۋرالى اقپاراتتار وتە كوپ. جاقىندا دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋم ەسەبىندە الەم بويىنشا 87 مىڭ جۇمىس ورنى جابىلىپ, كەرىسىنشە 97 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلاتىنى انىقتالعان. سوندىقتان جي جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن تۋدىرادى دەپ قورىقپايىق. قازىر ءبارىمىز «ChatGPT»-دى جاقسى بىلەمىز. بىراق ونى پايدالانۋدىڭ ءوز ءتاسىلى بار. ەگەر «ChatGPT»-گە نە كەرەك ەكەنىن ناقتى تۇسىندىرسەك, ول بىزگە جاۋاپ بەرەدى. ەگەر ءبىزدىڭ سۇرانىسىمىز ءوزىمىزدىڭ قاجەتىمىزگە سايكەس كەلمەسە, سوعان لايىق جاۋاپ الامىز. قازىر پروگراممالاۋ ماماندارىن «ChatGPT» اۋىستىرادى دەگەن ءسوز بار. الايدا ءاربىر سالانىڭ ءوز تالابى بار.
– وسى جىلى «Alem.AI» جاساندى ينتەللەكت ۇلتتىق ورتالىعى اشىلايىن دەپ جاتىر. ونىڭ قىزمەتى جانە اتالعان ورتالىقتىڭ نەگىزى مىندەتى قانداي؟ ورتالىق سالانى دامىتۋدا قانداي ءرول اتقارادى؟
وركەن مامىرباەۆ:
– جاساندى ينتەللەكت ورتالىعى مامانداردى دايارلاۋ مەن عىلىمي زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋگە ارنالعان الاڭ رەتىندە جۇمىس ىستەيدى. بۇل ورتالىققا ءۇش نەگىزگى مىندەت جۇكتەلگەن.
ءبىرىنشى مىندەت – جاساندى ينتەللەكت ورتالىعىن قۇرۋ. بۇل ورتالىقتا سۋپەركومپيۋتەرلىك كلاستەر ورناتىلىپ, وندا ۇلكەن دەرەكتەر قورى ساقتالادى جانە وڭدەلەدى. وسى ينفراقۇرىلىمنىڭ نەگىزىندە جاساندى ينتەللەكت جۇيەلەرىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى. سونىمەن قاتار بۇل جەردە بىلىكتى ماماندار جينالىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى.
ەكىنشى مىندەت – عىلىمعا جاس مامانداردى تارتۋ. ورتالىق عىلىمي اقپاراتتاردى جيناقتاپ, ولاردى تالداۋ, وڭدەۋ مۇمكىندىگىن ۇسىنادى. مۇندا زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە مۇددەلى جاستاردىڭ باسىن قوسىپ, ولاردىڭ عىلىمي الەۋەتىن ارتتىرۋ كوزدەلگەن. سونداي-اق ستۋدەنتتەر دە وسى ورتالىققا جينالىپ, تاجىريبە جۇمىستارىنا قاتىسا الادى.
ءۇشىنشى مىندەت – ءبىلىم جۇيەسىندە ترانسفورماتسيا جۇرگىزۋ. قازىرگى تاڭدا گيبريدتى ءبىلىم جۇيەسى كەڭ تارالىپ كەلەدى. ياعني ستۋدەنتتەر ءبىر عانا ماماندىقتى ەمەس, بىرنەشە سالانى قاتار مەڭگەرىپ, العان بىلىمدەرىن ءارتۇرلى باعىتتا قولدانا الادى. بۇل ءتاسىل جاستاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ, زاماناۋي تالاپتارعا ساي بولۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
وسى ورتالىقتا جيناقتالعان دەرەكتەر مەن ازىرلەنگەن جاساندى ينتەللەكت مودەلدەرى مەملەكەتتىك جانە جەكە سەكتورداعى ءارتۇرلى جۇيەلەرگە ەنگىزىلەدى. ۇلتتىق جاساندى ينتەللەكت ورتالىعى وسى تەحنولوگيالاردى دامىتۋداعى نەگىزگى يادرو رەتىندە جۇمىس ىستەيدى. بۇل قۇرىلىم جي-ءدى قولدانۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرىپ, ەلىمىزدىڭ تسيفرلىق بولاشاعىنا سەرپىن بەرۋگە باعىتتالعان. قازىرگى تاڭدا ورتالىقتى ىسكە قوسۋ ءارى ونى دامىتۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر.
نۇرزادا امانگەلدى:
– جاساندى ينتەللەكت ۇلتتىق ورتالىعى وسى سالانىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەدى. ەل ەكونوميكاسىنا وڭ اسەر ەتەدى. مىسالى, ءبىز حالىقارالىق باعدارلاما بويىنشا گرانت ۇتىپ الىپ, شاعىن سەرۆەر ساتىپ الدىق. ونى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ سەرۆەرلەر جۇيەسىنە قوستىق. سونىڭ ىشىندە مەن ەكى سەرۆەردى ستۋدەنتتەر ءۇشىن الدىم. جاساندى ينتەللەكت ءبىر ۋاقىتتا وتە كوپ دەرەكپەن جۇمىس ىستەيدى. كەيدە سۋرەتتەر مەن بەينەدەرەكتى قولدانعاندا, جوعارى قۋات قاجەت بولادى. ۇلتتىق ورتالىق وسىعان تاۋەلدىلىكتى جويادى.
مەيىرجان اۋەلحان ۇلى:
– «Alem.AI» جاساندى ينتەللەكت ۇلتتىق ورتالىعى – ەلىمىزدىڭ تسيفرلىق ترانسفورماتسياسىنا سەرپىن بەرەتىن ماڭىزدى يننوۆاتسيالىق قۇرىلىم. ونىڭ باستى ماقساتى – جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ, يننوۆاتسيالىق جوبالاردى ازىرلەۋ جانە ەلىمىزدىڭ عىلىمي الەۋەتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان جوعارى بىلىكتى مامانداردى دايارلاۋ. بۇل ورتالىق وتاندىق IT ەكوجۇيەسىنە تىڭ سەرپىلىس بەرىپ, ەلىمىزدىڭ الەمدىك نارىقتاعى ورنىن نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى. ورتالىقتىڭ نەگىزگى مىندەتى – جي بويىنشا تاجىريبەلىك جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ. سونىمەن قاتار «TUMO School» جانە «Tomorrow School» مەكتەپتەرى ارقىلى مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرگە باعدارلامالاۋ, روبوتتەحنيكا جانە باسقا دا كرەاتيۆتى تەحنولوگيالاردى ۇيرەتۋ دە ورتالىقتىڭ باستى باعىتى بولماق. سونداي-اق «Alem.AI» ۇلتتىق ورتالىعى «Playrix», «TikTok», «Google», «EPAM» سىندى ءىرى كومپانيالارمەن بىرلەسىپ, جي تەحنولوگيالارىن دامىتىپ, جاھاندىق نارىققا شىعۋدى كوزدەيدى. قىسقاشا ايتقاندا, اتالعان ورتالىق ۇلتتىق دەڭگەيدە جي تەحنولوگيالارىن العا جىلجىتۋعا, زەرتتەۋلەردى تەرەڭدەتۋگە جانە سالالىق مامانداردى دايارلاۋعا ايرىقشا ىقپال ەتەدى.
بيبىگۇل رازاحوۆا:
– جاساندى ينتەللەكت ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ بولاشاعى وتە زور. اسىرەسە عالىمدارعا, ماماندارعا قولايلى مۇمكىندىك تۋادى. ماسەلەن, جوعارى وقۋ ورىندارىندا قانشاما عالىم عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسادى. بىراق ولاردىڭ جۇمىسىنان كەلەسى ۋنيۆەرسيتەتتەگى ارىپتەستەرى بەيحابار. سوندىقتان ورتالىق بەلگىلى ءبىر سالانى زەرتتەيتىن عالىمداردىڭ سونى ويلارى مەن ىزدەنىسىن بىرىكتىرەتىن ورتا بولادى دەپ سانايمىن.
– مامان دايارلاۋ ۇدەرىسى قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟
نۇرجان ابدىرازاقوۆ:
– بارلىق ماماندىق وكىلىنە جاساندى ينتەللەكت داعدىلارىن ۇيرەتە بەرۋ كەرەك. ماسەلەن, حالىقارالىق تۋريزم جانە مەيماندوستىق ۋنيۆەرسيتەتىندە بىلتىردان باستاپ «تۋريزم سالاسىنداعى گەنەراتيۆتى جاساندى ينتەللەكت قولدانىسى» دەگەن ساباق ەنگىزىلدى. الەمنىڭ باسقا دا جوعارى وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرگە نەگىزگى بىلىمنەن بولەك, ءۇش داعدىنى مەڭگەرتۋگە تىرىسىپ جاتىر. بۇل قانداي قابىلەتتەر؟ العاشقىسى – ادامدارمەن قارىم-قاتىناس جاساي ءبىلۋ, ەكىنشىسى – قورشاعان ورتاعا قامقورلىق جاساۋ, ءۇشىنشىسى – ديدجيتال داعدى. مىنەكەي وسى ءۇش قابىلەت مامانداردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرادى. جالپى, جاساندى ينتەللەكت ماماندىقتار اراسىنداعى شەكارانى جويدى. مىسالى, بۇرىن فيلولوگتەر «مەن IT مامانى ەمەسپىن, ۋنيۆەرسيتەتتە بۇل سالانى وقىعان جوقپىن» دەپ ايتا الاتىن. بىراق قازىر مۇنداي كوزقاراس وزەكتى ەمەس. سەبەبى IT داعدىلار – زامان تالابى. تاعى ءبىر ماڭىزدى دۇنيە, جاساندى زەردە وفلاين تاپسىرمالارعا دەگەن قاجەتتىلىكتى تۋىنداتتى. بۇرىن ستۋدەنتتەرگە پرەزەنتاتسيا جاساۋ, ەسسە جازۋ, ەسەپ شىعارۋ سياقتى تاپسىرمالار بەرىلەتىن. بىراق قازىر ولاردىڭ كوپشىلىگى بۇل مىندەتتەردى «ChatGPT» سياقتى قۇرالداردىڭ كومەگىمەن وپ-وڭاي ورىنداپ شىعا الادى. بۇل ءادىس ستۋدەنتتىڭ ويلاۋ قابىلەتىن دامىتۋعا ىقپال ەتپەيدى ءارى وقىتۋشىعا دا ەشقانداي پايداسى جوق. سوندىقتان وفلاين تاپسىرمالارعا قايتا ورالۋ ماڭىزدى. ياعني ستۋدەنتتەر اۋديتوريادا, تەلەفونسىز, ناقتى باقىلاۋ جاعدايىندا جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ال ءۇي تاپسىرماسى كۇردەلەنۋى ءتيىس. ناقتىراق ايتقاندا, ستۋدەنتتەرگە جاساندى ينتەللەكتىنى كومەكشى قۇرال رەتىندە پايدالانا وتىرىپ, قانداي دا ءبىر ماسەلەنى شەشۋ مىندەتىن جۇكتەۋ كەرەك. بۇل ءتاسىل جاساندى ينتەللەكتىنى جاي عانا دايىن جاۋاپ الۋ ءۇشىن ەمەس, شىنايى جۇمىس قۇرالى رەتىندە پايدالانۋعا ۇيرەتەدى. قورىتا ايتقاندا, جاساندى ينتەللەكت – تەك كومەكشى قۇرال, ال نەگىزگى قۇندىلىق – ادامنىڭ وزىندىك ويلاۋ قابىلەتى مەن تابيعي ينتەللەكتىسى بولماق.
بيبىگۇل رازاحوۆا:
– كەز كەلگەن پروبلەمانى كادر شەشەدى. سوندىقتان مامان دايارلاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلعانى ءجون. اسىرەسە ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى جي سالاسىندا ءبىلىم بەرەتىن وقىتۋشىلاردىڭ جاڭا تەحنولوگيالاردى جەتىك قولدانۋ ءۇشىن كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت.
وركەن مامىرباەۆ:
– ءبىزدىڭ ورتالىق عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزەتىن مامانداردى دايارلايدى. ونىڭ باستى ەرەكشەلىگى – عىلىمي ۇدەرىستەردى جەتىلدىرۋ ءارى مامانداردى ساپالى دايارلاۋ. ستۋدەنتتەرگە ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسى قاراپايىم قۇرالداردى پايدالانىپ, ەسەپتەردى شەشۋگە ۇيرەتۋدەن تۇرسا, عىلىمي زەرتتەۋ سالاسىندا بۇل ۇدەرىس الدەقايدا كۇردەلى. عىلىمي ماماندار, اسىرەسە PhD كۇردەلى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. ايتا كەتەيىن, ءبىزدىڭ ورتالىق تەك عىلىمدى دامىتۋعا عانا ەمەس, ونى ءبىلىم بەرۋ مەن وندىرىسكە ەنگىزۋگە دە باعىتتالعان. بۇل – پرەزيدەنتتىڭ ستراتەگيالىق باستاماسىنىڭ ماڭىزدى بولىگى.
نۇرزادا امانگەلدى:
– قازىر وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ موينىندا ەكى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك بار: ءبىرىنشىسى – مەملەكەتتىڭ دامۋىنا عىلىمنىڭ ىقپالى بار ەكەنىن كورسەتۋ, ەكىنشىسى – بولاشاق جاس ماماندارعا ساپالى ءبىلىم بەرۋ. وسى جاعىنان كەلگەندە, الدىمەن وقىتۋشىلارعا, عالىمدارعا, زەرتتەۋشىلەرگە قولداۋ قاجەت.
مەيىرجان اۋەلحان ۇلى:
– ەلىمىزدە جي سالاسىندا مامانداردى دايارلاۋ بىرنەشە باعىتتا جۇرگىزىلىپ كەلەدى. اتاپ ايتساق, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى – جي جانە دەرەكتەردى تالداۋ باعىتىندا تەرەڭ وقىتۋ باعدارلامالارىن ۇسىنىپ وتىر. ۋنيۆەرسيتەت جانىنداعى سمارت جۇيەلەر جانە جاساندى ينتەللەكت ينستيتۋتى (ISSAI) قولدانبالى زەرتتەۋلەر مەن تاجىريبەلىك سەمينارلاردى ءجيى وتكىزەدى. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, ساتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى, باسقا دا تەحنيكالىق باعىتتاعى جوو-لاردا ماشينالىق وقىتۋ, دەرەكتەردى تالداۋ سياقتى پاندەر وقۋ جوسپارىنا ەنگىزىلىپ جاتىر.
مەكتەپ دەڭگەيىندەگى باستامالار دا جامان ەمەس. «TUMO School» جانە «Tomorrow School» سىندى وقىتۋ ورتالىقتارى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە باعدارلاماۋ, روبوتتەحنيكا, الگوريتمدىك ويلاۋ نەگىزدەرىن ۇيرەتەدى. بۇل باستامالار ەرتە جاستان جي تەحنولوگيالارىنا قىزىعۋشىلىقتى وياتىپ, بولاشاقتا تەرەڭ ءبىلىم الۋعا نەگىز قالايدى. كەيبىر مەكتەپتەردە ينفورماتيكا ءپانى باعدارلاماسىنا باعدارلامالاۋ تىلدەرى مەن دەرەكتەردى تالداۋ نەگىزدەرى قوسىلىپ جاتىر.
سونىمەن قاتار ءىت-كومپانيالار, ارنايى وقۋ ورتالىقتارى مەن اكسەلەراتورلار جي-گە قاتىستى قىسقامەرزىمدى كۋرستار, ونلاين ترەنينگتەر ۇيىمداستىرادى. بۇل كۋرستارعا مەكتەپ تۇلەكتەرىنەن باستاپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ماماندارعا دەيىن قاتىسا الادى. «Astana Hub», «Tech Garden» سياقتى تەحنولوگيالىق حابتاردا جي شەشىمدەرىن ازىرلەۋ, بيزنەسكە ەنگىزۋ ماسەلەلەرىنە ءمان بەرىلەدى.
– ەلىمىزدە جي جۇيەلەرىن ەنگىزۋ باعىتىندا وتاندىق عالىمدار قانداي زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, قانداي جوبالار ەنگىزدى. جاھاندىق نارىققا شىعۋدا وتاندىق كومپانيالاردىڭ مۇمكىندىگى قانداي؟
بيبىگۇل رازاحوۆا:
– ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە 2012 جىلى «جاساندى ينتەللەكت» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى اشىلدى. قازىر ونى بەلگىلى عالىم الىبەك بارلىباەۆ باسقارادى. بۇگىنگى تاڭدا ءبىز امبەباپ ەمەس, بەلگىلى ءبىر سالالارداعى جي جۇيەسىن ازىرلەۋگە ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ وتىرمىز. ماسەلەن, قازىر ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا جاساندى ينتەللەكت جۇيەسى ءجيى قولدانىلا باستادى. ەلىمىزدە جي قوعامدىق بىرلەستىگى بار. سول بىرلەستىك تاراپىنان «اقىلدى وقۋلىقتار» جوباسىن جۇرگىزدىك. ونى ماتەماتيكا, قازاق ءتىلى, ينفورماتيكا سەكىلدى قالىپتاسقان پاندەردەن باستادىق. وسى پاندەر بويىنشا «اقىلدى وقۋلىق» وقىتۋشىنىڭ ءرولىن اتقارادى. وقۋشىعا ساباق تۇسىندىرەدى. وقۋشىنىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرەدى. قىسقاسى, «اقىلدى وقۋلىق» ءبىلىم الۋشىعا 24 ساعات قولجەتىمدى. ءبىزدىڭ عالىمدار جي سالاسىندا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىپ وتىر. بىرقاتار عالىمنىڭ ەڭبەكتەرى حالىقارالىق بەدەلدى جۋرنالداردا جاريالاندى.
مەيىرجان اۋەلحان ۇلى:
– ەلىمىزدە جاساندى ينتەللەكت (جي) سالاسىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان زەرتتەۋلەر مەن قاناتقاقتى جوبالار قارقىن الىپ كەلەدى. مىسالى, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سمارت جۇيەلەر جانە جاساندى ينتەللەكت ينستيتۋتى (ISSAI) ۇلتتىق دەڭگەيدەگى ماڭىزدى باستامالارعا ۇيىتقى بولىپ وتىر. ISSAI ماماندارى ەلىمىزدىڭ 17 وبلىسى مەن 3 ءىرى قالاسىندا ارنايى سەمينارلار وتكىزىپ, جي سالاسىنداعى ءبىلىم مەن تاجىريبەنى تاراتۋدا بەلسەندىلىك تانىتىپ ءجۇر. بۇل باستاما بولاشاق ينجەنەرلەر مەن عالىمداردىڭ دايارلىعىن كۇشەيتۋگە ىقپال ەتەدى. جي تەحنولوگيالارىن قارجى سالاسىندا قولدانۋ دا باسىمدىققا يە بولىپ كەلەدى. ۇلتتىق بانك جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە بانكتەر مەن قارجى ۇيىمدارىنىڭ 31%-ى قازىردىڭ وزىندە جي-ءدى پايدالانىپ وتىرعانى انىقتالدى. بۇل كورسەتكىش يننوۆاتسيالىق شەشىمدەردى ەنگىزۋ ارقىلى قىزمەت ساپاسىن جاقسارتۋعا ايتارلىقتاي سەپتىگىن تيگىزەدى. قارجى سەكتورىنىڭ جي-ءدى قابىلداۋى قاتەلىكتەردى ازايتۋعا, تاۋەكەلدەردى بولجاۋعا جانە اۆتوماتتاندىرۋدى جەدەلدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار وتاندىق كومپانيالاردىڭ جي سالاسىندا الەمدىك نارىققا شىعۋ الەۋەتى دە جوعارى. ماسەلەن, «Presight AI» كومپانياسى مەن «Astana Hub» حالىقارالىق تەحنوپاركى بىرلەسىپ وتكىزگەن «AI Battle» جارىسى وتاندىق ستارتاپتاردىڭ تانىمالدىلىعىن ارتتىرا ءتۇستى. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ نازارىنا ىلىككەن ۇزدىك جوبالار قارجىلىق قولداۋعا يە بولىپ, ءوز ونىمدەرى مەن قىزمەتتەرىن جاھاندىق دەڭگەيدە ىلگەرىلەتۋگە مۇمكىندىك الدى.
نۇرزادا امانگەلدى:
– الەۋمەتتىك سالا بويىنشا بىرقاتار جوبامەن اينالىسامىن. اسىرەسە بيزنەس پەن عىلىمدى ۇيلەستىرىپ جۇرگەن مامانمىن. بيزنەس – ۋاقىتقا سالىنعان اقشا. بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتان كەيىن تابىس اكەلۋى كەرەك. ال عىلىم – شىعارماشىلىق ەڭبەك. وعان شەكتەۋ قويىلماۋ قاجەت. الەمدىك نارىققا شىعۋعا وتاندىق كومپانيالاردىڭ مۇمكىندىگى وتە كوپ.
– جي تەحنولوگيالارىنىڭ ەڭبەك نارىعىنا تيگىزەتىن اسەرى قانداي بولماق؟ ولار ادامدى اۋىستىرا الا ما؟
وركەن مامىرباەۆ:
– ادام بالاسىنىڭ ەكى قىرى بار: ءبىر جاعى جاقسى, ءبىر جاعى جامان. كەز كەلگەن نارسەدە دە سولاي. جاساندى ينتەللەكتىنى دە وسى تۇرعىدان قاراستىرۋعا بولادى. ەگەر ونى ادامزات يگىلىگى ءۇشىن قولدانساق, ول كوپتەگەن ماسەلەنى شەشىپ, دامۋعا سەرپىن بەرەدى. الايدا ەگەر ونى تەرىس ماقساتتا قولدانسا, ول قاۋىپ تۋدىرادى. سونىڭ ىشىندە ەڭ ۇلكەن قاۋىپتەردىڭ ءبىرى – اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى. مىسالى, جاساندى ينتەللەكت ارقىلى بەلگىلى ءبىر دەرەكتەر بازاسىنا ەنۋ, قۇپيا مالىمەتتەردى بۇزۋ نەمەسە شەتەلدىك ۇيىمدارعا بەرۋ قاۋپى بار. بۇل – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە تىكەلەي اسەر ەتەتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز – دەرەكتەردى سىرتقا جىبەرمەي, ءوزىمىزدىڭ ىشكى جۇيەمىزدە جيناقتاۋ جانە وڭدەۋ.
ەكىنشى ماڭىزدى ماسەلە – ءبىلىم جۇيەسى. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىلىم سالاسىندا ۇلكەن وزگەرىستەر بولىپ جاتىر. كوپتەگەن ماماندىق جويىلىپ, ولاردىڭ ورنىن روبوت باسادى. بۇل وزگەرىستەر جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىنىڭ ارتۋىنا الىپ كەلۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز – ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋ. بالانى زامان تالابىنا ساي جان-جاقتى دامىتۋ قاجەت. ەگەر ول جوعارى بىلىكتى مامان بولىپ قالىپتاسسا, ەشقاشان جۇمىسسىز قالمايدى. كەرىسىنشە, وعان سۇرانىس ارتادى. ال ەگەر ءبىلىمى ءالسىز بولسا, ماماننىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى تومەندەيدى, سونىڭ سالدارىنان جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى تۋىندايدى.
جاساندى ينتەللەكت عىلىمي ۇدەرىستەردى جەڭىلدەتۋمەن قاتار, كەي تۇستاردا ونى كۇردەلەندىرەدى. عىلىمي ماقالالار قازىر جي كومەگىمەن وڭدەلەدى. ءبىزدىڭ ورتالىق وننان اسا حالىقارالىق عىلىمي جۋرنالداردىڭ رەداكتسياسىندا جۇمىس ىستەيدى. بىزگە رەتسەنزياعا ماقالالار تۇسەدى, سول ماتەريالدار جاساندى ينتەللەكت ارقىلى تالدانادى. ەڭ الدىمەن, اقپاراتتىڭ الىنعان كوزى انىقتالىپ, سودان كەيىن ونىڭ عىلىمي جاڭالىعى مەن ماڭىزدىلىعى باعالانادى. جاساندى ينتەللەكت ءبىر ەسەپتىڭ بۇرىن شەشىلگەنىن كورسەتە الادى, بىراق ونىڭ قانداي ۇلەس قوسقانىن, قانداي ادىسپەن جەتىلدىرىلگەنىن تولىق انىقتاي المايدى. ياعني عىلىمدا شەبەرلىك پەن كاسىبي بىلىكتىلىكتى الماستىرۋ مۇمكىن ەمەس. جي كوپتەگەن ۇدەرىستى وڭتايلاندىرعانىمەن, تولىقتاي ماماننىڭ ورنىن باسا المايدى. مىسالى, باعدارلامالاۋدا الگوريتمدەر جازۋ ءبىر بولەك, ال ونى كۇردەلى جۇيەگە بىرىكتىرىپ, تولىققاندى فۋنكتسيونالدى ءونىم جاساۋ – كاسىبي شەبەرلىكتى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان دا بىلىكتى ماماندار ارقاشان قاجەت. جاساندى ينتەللەكت – كومەكشى قۇرال, بىراق شەشۋشى ءرول ءاردايىم ادامنىڭ قولىندا بولادى.
بيبىگۇل رازاحوۆا:
– قازىر جي سالاسىنداعى ماماندارعا سۇرانىس جاقسى. بۇل سۇرانىس جىل وتكەن سايىن ارتا بەرەدى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى جي ەلىمىزدە بارلىق سالادا قولدانىلا باستادى. ءبىر جاعىنان, ماماندىقتار ترانسفورماتسياعا تۇسەتىنى انىق.
مەيىرجان اۋەلحان ۇلى:
– جي تەحنولوگيالارىنىڭ قارقىندى دامۋى مەن كەڭىنەن قولدانىلۋى ەڭبەك نارىعىندا ەلەۋلى وزگەرىسكە جول اشىپ وتىر. ءبىر جاعىنان, جي كوپتەگەن قايتالاناتىن جانە بولجامدى مىندەتتەردى اۆتوماتتاندىرىپ, وندىرىستىك تيىمدىلىكتى ارتتىرۋعا كومەكتەسسە, ەكىنشى جاعىنان, ول جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ پايدا بولۋىنا, ادام كاپيتالىن دامىتۋعا, مامانداردىڭ قايتا دايارلانۋىنا سۇرانىس تۋعىزادى.
جي ەڭ الدىمەن قايتالاناتىن تاپسىرمالاردى ورىندايتىن قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتەدى نەمەسە الماستىرادى. مىسالى, وندىرىستىك جەلىلەردە روبوتتار مەن اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەلەر قولدانىلادى. بانكتەر مەن call-ورتالىقتاردا اقپاراتتىق سۇرانىستاردى وڭدەۋ ءۇشىن چات-بوتتار, داۋىس اسيستەنتتەرى پايدالانىلادى. جي-ءدىڭ دامۋى اناليتيكا, دەرەكتەردى تالداۋ, ماشينالىق وقىتۋ مودەلدەرىن ازىرلەۋ, الگوريتمدەردى سىناقتان وتكىزۋ سياقتى جاڭا باعىتتاردا جوعارى بىلىكتى ماماندارعا سۇرانىستى ارتتىرادى. بۇل – دەرەكتەر عالىمدارى (data scientist), جي-ينجەنەرلەر, روبوتتەحنيكا سالاسىنىڭ ماماندارى, ۇلكەن دەرەكتەردى وڭدەۋ بويىنشا ساراپشىلار سياقتى ماماندىقتاردىڭ كوبەيۋىنە اكەلەدى.
الداعى ۋاقىتتا ەسكى تاسىلدەرمەن جۇمىس ىستەپ كەلگەن قىزمەتكەرلەر جاڭا تەحنولوگيالاردى يگەرۋى كەرەك بولادى. وسى ماقساتتا كومپانيالار مەن مەملەكەت تاراپىنان كۋرستار, باعدارلامالار ۇيىمداستىرىلىپ, جۇمىس كۇشىنىڭ داعدىلارى جاڭارتىلىپ وتىر. كاسىبي مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ۇدايى جەتىلدىرۋى باستى مىندەتكە اينالدى. بۇل ء«بىر ماماندىقتى مەڭگەرىپ, ءومىر بويى سول سالامەن ءجۇرۋ» دەگەن تۇسىنىكتى وزگەرتەدى. ەندىگى جەردە مامانداردىڭ مانساپ جولىندا بىرنەشە رەت جاڭا داعدىلار مەڭگەرۋى قالىپتى قۇبىلىسقا اينالادى.
استىن سىزىپ ايتار دۇنيە, جي قانشالىقتى دامىعانىمەن, ادامعا ءتان تولىققاندى شىعارماشىلىق پەن سىني ويلاۋ قابىلەتىن ءالى تولىق الماستىرا قويمايدى. جۇمىس بارىسىندا تەك تەحنيكالىق داعدىلار عانا ەمەس, تۇتىنۋشىمەن قارىم-قاتىناس, كوماندامەن جۇمىس, قىزمەت كورسەتۋ مادەنيەتى سياقتى ماڭىزدى قىرلارى دا بار. جي بۇل سالالاردا ادامدارعا قولداۋ كورسەتكەنمەن, اداممەن تەڭ دارەجەدە سەزىمتالدىق بىلدىرە الماۋى مۇمكىن. جي-ءدىڭ قاتە شەشىم قابىلداۋ تاۋەكەلى بار, ال ونى قولدانۋ بارىسىنداعى زاڭدىق جانە مورالدىق تۇرعىدان جاۋاپكەرشىلىك كوبىنە ادامنىڭ موينىندا بولماق.
نۇرزادا امانگەلدى:
– ەلىمىزگە جاساندى ينتەللەكت ءبىراز وزگەرىس اكەلدى. ونىڭ يگىلىگىن حالىق كورە باستادى. مەنىڭشە, جي بىرقاتار ماماندىقتى اۋىستىرعانىمەن, ونىڭ ورنىنا جاڭا ماماندىقتار پايدا بولادى.
– جاساندى ينتەللەكت تۋرالى زاڭ جوباسىندا نەگە ءمان بەرىلۋ كەرەك؟ وسى باعىتتاعى وركەنيەتتى ەلدەردىڭ زاڭ جۇيەسى قالاي قابىلدانىپ جاتىر؟ ءبىز بۇل سالادا قاي جاعىنان قاۋىپتەنىپ, زاڭمەن باقىلاۋىمىز قاجەت؟
مەيىرجان اۋەلحان ۇلى:
– ەڭ اۋەلى, جي جۇيەلەرىنىڭ ءتۇرلى سالاعا – دەنساۋلىق ساقتاۋ, كولىك, قارجى وپەراتسيالارى سەكىلدى ماڭىزدى باعىتتارعا – ناقتى ارالاساتىنىن ەسكەرسەك, قاتە شەشىمدەر نەمەسە زيان كەلتىرەتىن جاعدايلار تۋىنداعاندا كىم جاۋاپتى بولاتىنىن ايقىنداۋ كەرەك. جۇيەنىڭ ازىرلەۋشىسى مە, تاپسىرىس بەرۋشىسى مە, الدە جي-مەن تىكەلەي جۇمىس ىستەيتىن وپەراتور ما؟ زاڭدا وسى تاراپتاردىڭ مىندەتتەرى مەن شەكارالارى انىق جازىلۋعا ءتيىس. سونىمەن قاتار جي ادام ومىرىنە, دەنساۋلىعىنا ىقپال ەتەتىن سالالاردا قولدانىلعاندا (روبوتتەحنيكا, اۆتونومدى كولىكتەر, مەديتسينالىق قۇرىلعىلار) قاۋىپسىزدىك تالاپتارىن ناقتىلاپ, سىناقتار مەن تاۋەكەلدەردى باعالاۋ راسىمدەرىن زاڭداستىرۋ ماڭىزدى. بۇعان ءتيىستى ستاندارتتاردى بەكىتىپ, ولاردى تۇراقتى تۇردە جاڭارتىپ وتىرۋ قاجەت. ەكىنشى جاعىنان, جي شەشىمدەرى قالاي قابىلدانعانىن ءتۇسىندىرۋ مۇمكىندىگى بولۋى كەرەك. ايتپەسە, قوعامدا ادىلەتسىزدىك, جالعان اقپارات تارالۋى, ءتىپتى بەلگىلى ءبىر توپتارعا ارتىقشىلىق كورسەتۋ سىندى ماسەلەلەر كوبەيۋى ىقتيمال. جي كومەگىمەن جاسالعان ءان, سۋرەت, ءماتىن نەمەسە باعدارلامالىق كودتىڭ ناقتى اۆتورى كىم دەگەن سۇراق تا اسا وزەكتى. وسى باعىتتا اۆتورلىق قۇقىق پەن پاتەنتتىك قورعاۋعا بايلانىستى ەرەجەلەردى زاڭنامادا تولىقتىرۋ قاجەت. سونداي-اق جي تەحنولوگيالارىن تەجەۋدەن گورى, ونى دامىتۋ تاسىلدەرىن تاپقان ءجون. مىسالى, ستارتاپتاردى, عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىن سالىقتىق جەڭىلدىكتەرمەن نەمەسە گرانتتارمەن قولداۋدىڭ ماڭىزى زور.
جي-ءدى رەتتەۋ بويىنشا ەۋرووداق, اقش, قىتاي سىندى الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىنە نازار اۋدارساق, ارقايسىسى جي-ءدىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق اسەرىنە قاراي وزىنشە ءتاسىل قولدانادى. ەۋرووداقتا جاسالعان «Artificial Intelligence Act» (AI Act) زاڭ جوباسى جوعارى تاۋەكەلدى (high-risk) جي جۇيەلەرىن انىقتاپ, ولاردى قاتاڭ باقىلاۋدان وتكىزۋدى تالاپ ەتەدى. ال «GDPR» ەرەجەلەرى جي پايدالاناتىن كەز كەلگەن پلاتفورماعا دەرەكتەردى قورعاۋ جاعىنان قاتاڭ تالاپتار قويادى. اقش-تا جي-گە ارنالعان بىرىڭعاي فەدەرالدى زاڭ جوق, بىراق جەكەلەگەن شتاتتارداعى دەرەكتەر قۇپياسى مەن ەتيكاعا قاتىستى زاڭدار جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك مۇددەلەرىنە ساي قابىلدانعان قۇجاتتار بار. ال قىتاي مەملەكەتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ارقىلى قوعامدىق تۇراقتىلىققا نۇقسان كەلتىرەتىن كونتەنتتىڭ الدىن الۋعا باسىمدىق بەرەدى, سونىڭ ىشىندە جالعان اقپارات تاراتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرەدى.
بيبىگۇل رازاحوۆا:
– كەز كەلگەن دۇنيەنى قولدانار الدىندا ءبىز ونىڭ ستاندارتىنا قارايمىز. سول سياقتى عالىمدار جي قولدانۋدىڭ ستاندارتىن ءبىرىنشى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. سودان كەيىن ستاندارتقا سايكەس زاڭدىلىقتار شىعادى. الدىمەن جي ستاندارتى بولۋى كەرەك. بۇعان دەيىن ول بولعان ەمەس. وندا اشىقتىق, قاۋىپسىزدىك, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ستاندارتتارى انىق جازىلعانى ءجون.
نۇرزادا امانگەلدى:
– جاساندى ينتەللەكت تۋرالى زاڭ جوباسىن ارنايى ماماندار ازىرلەدى دەپ ويلايمىن. سوندىقتان ول تۋرالى ارتىق ەشتەڭە ايتا المايمىن. بىراق زاڭدا جي ازىرلەۋشىلەرگە باقىلاۋ جاساۋ تۋرالى ارنايى جازىلۋى قاجەت.
وركەن مامىرباەۆ:
– زاڭ جوباسى بويىنشا ءماجىلىس دەپۋتاتى اسحات ايماعامبەتوۆتىڭ قابىلداۋىندا بولدىق. وندا ۇلتتىق تىلدىك مودەلدى دامىتۋ ماسەلەسى قاراستىرىلدى. الدىمەن, بۇل تىلدىك مودەلدى قالاي جاساۋ كەرەكتىگى, ونى قانداي قۇرىلىم باسقارۋعا ءتيىس ەكەندىگى تالقىلاندى. زاڭ جوبالارىن قاراۋ بارىسىندا ەكى نەگىزگى باعىت انىقتالدى. سونىڭ بىرەۋى – دەرەكتەر قورىنىڭ اشىق جانە جابىق جۇيەلەرگە ءبولىنۋى. جابىق جۇيە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە قاتىستى قۇپيا مالىمەتتەردى ساقتايدى جانە ول ارنايى ۇيىمداردىڭ باقىلاۋىندا بولادى. بۇل دەرەكتەردى ساقتاۋ مەن پايدالانۋ قاتاڭ تالاپتار مەن ەرەجەلەرگە سايكەس جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس. ال اشىق جۇيە عىلىمي زەرتتەۋلەردى دامىتۋعا, ءتۇرلى ۇدەرىستەردى اۆتوماتتاندىرۋعا باعىتتالادى. وسى ەكى جۇيەنىڭ قاتار دامىتىلۋى ماڭىزدى دەگەن ۇسىنىسىمىز قابىلداندى. وسى جوبا نەگىزىندە اشىق ءبىلىم مەن عىلىمي زەرتتەۋلەردى دامىتۋ مىندەتى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە جۇكتەلدى. قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق تىلدىك مودەلدىڭ نەگىزگى كونتسەپتسياسى جاساقتالىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىساتىن ۇيىمدار انىقتالدى. بۇل تۇجىرىمداما ەلىمىزدە قانداي باعىتتاردى دامىتۋ قاجەتتىگىن, جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىنىڭ قاي سالالارعا ىقپال ەتۋگە ءتيىس ەكەنىن ايقىنداۋعا باعىتتالعان.
جوبا اياسىندا وسى باعىتتاردى جۇزەگە اسىرۋعا ارنالعان جول كارتاسى دايىندالدى. قازىر تۇجىرىمدامالار ۇسىنىلىپ, ولاردى قابىلداۋ, بەكىتۋ ۇدەرىستەرى جۇرگىزىلىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا وسى جول كارتاسىنا سايكەس جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى نەگىزگى باعىتتار دامىتىلىپ, ۇلتتىق تىلدىك مودەلدى جەتىلدىرۋ جۇمىستارى جالعاسادى.
دوڭگەلەك ۇستەلدى دايىنداعاندار –
ازامات ەسەنجول,
ايتولعان ءجۇنىسحان,
بەكزات قۇلشار,
«Egemen Qazaqstan»
