حاكىم ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن تۇگەل قامتۋ مۇمكىن ەمەسى بەلگىلى, الايدا تۇتاسىمەن ابايتانۋعا ارنالعان سوزجۇمباقتاردى ءبىز دە تۇڭعىش تاماشالاپ عاجاپ كۇي كەشتىك. شىنىندا وقۋلىقتارعا قوسىمشا ەتىپ ەنگىزىپ كورسە قايتەر ەدى دەگەن وي دا جىلت ەتتى. اۆتورى قاليبەك التىباەۆتىڭ دا ويى وسى, كوپشىلىك اراسىنا كەڭ تارالسا, اباي ايتقانداي, «بىرەۋدەن بىرەۋ الىپ, ەلگە تارار» ما ەدى؟» دەيدى.
جوعارىدا ءبىز كروسسۆوردتى – ءماتاۋسوز, سكانۆوردتى – باعدارسوز, تاعى باسقاسىن تيىسىنشە ءوزىمىز اۋدارمادىق. بۇلاردى قاجەتىنشە قازاقشالاپ العان تالاپتان يمانباەۆ پەن وسى سوزجۇمباقتاردىڭ اۆتورى قاليبەك التىباەۆ. ماسەلە, اتالعان سوزدەردى اۋدارعانىندا ەمەس. بۇگىندە جاسى 83-كە كەلگەن قاليبەك اتانىڭ وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنان بەرى سوناۋ زايساندا جاتىپ اباي الەمىنە بويلاپ, اقىننىڭ تۋىپ-وسكەن ورتاسى مەن اينالاسى, شىعارماشىلىعى مەن ونى ناسيحاتتاعان زيالىلاردى بارىنشا قامتىپ, ءماتاۋسوز (كروسسۆورد), باعدارسوز (سكانۆورد), سوزدەن ءسوز (اناگرامما), سان ءسوز (كريپتوگرامما), تىزبەسوزدەر (چاينۆورد) قۇراستىرىپ شىعارعان ەرلىگىندە. بۇلارى بىرەن-ساران, جالعىزدان ەمەس, ارقايسىسىنىڭ الدى ەلۋ-الپىستان, سوڭى ونبەس-جيىرمادان. مۇنىڭ ءبارى وسى كۇنگە دەيىن اباي شىعارماشىلىعى مەن اينالاسىنا قاتىستى شىعارعان جەتى كىتابىنا توپتاستىرىلىپتى. بارلىعى ويلانىپ تاباتىن, زەيىن مەن زەردەنى وياتاتىن, ءتىپتى, مۇمكىن شىعارماشىلىق پەن قازاقىلىققا ۇندەيتىن اقىل-وي ەڭبەگى دەسە جاراسادى.
1961 جىلدان باستاپ سوزجۇمباقتارى مەرزىمدىك باسىلىمداردا جاريالانا باستاعان قاليبەك التىباەۆ اباي الەمىنە جاستايىنان قۇنىققان. حاكىم مۇرالارىنا 80-جىلداردىڭ سوڭىنان بەرى نازار سالىپ, الگىندەي سوزجۇمباقتار قۇراستىرا باستاعانىن ايتادى. وعان دەيىن «سان سۇراققا ساياحات» اتتى كىتابى جارىق كورگەن سوزجۇمباقشى مۇنداي ىسپەن اينالىسقاندار اراسىنان تالاپتان يمانباەۆ پەن جانات ەلشىبەكتى اتايدى. 1991 جىلى اباي ەلىنە ساياحاتتاپ بارعان دەرەكشىنىڭ العاشقى «ابايدىڭ الىپ ايدىنىنان» كىتابىنىڭ قولجازباسىن وقىپ, وڭ باعاسىن بەرگەن – اتاقتى ابايتانۋشى توكەن يبراگيموۆ. العاش بۇل ەڭبەگىنىڭ قولجازباسىن ۇستاپ, قايتەرىن بىلمەي جۇرگەندە, 1991 جىلى سەمەيدە تانىسقان ابايدىڭ جيەنى بالتابەك ەرسالىموۆپەن سويلەسەدى. ول كىسى توكەن يبراگيموۆكە ۇسىنىپ كورۋگە كەڭەس بەرەدى. بىراق ابايتانۋشى جاراماسا, كوڭىلىنە قارامايتىنىن ايتادى. سولاي ۇسىنعان ەڭبەگىن التى اي وتكەندە, ءبىر جيىندا توكەن يبراگيموۆ جاقسى اتاپ وتىرعانىن بالتابەك ەرسالىموۆ ەستىپ قالادى. سودان كەيىن جانە التى اي, بارلىعى ءبىر جىل وتكەندە, كىتابىنىڭ العىسوزى جەتەدى عوي اۆتورىنا. ءسويتىپ, 90-جىلداردان باستاپ شۇعىلدانعان ەڭبەگى 2001 جىلى «اباي قورىنىڭ» قولداۋىمەن جارىققا كورەدى. «بۇل ءوزى سىنشى, سىناقشى, ەمتيحانشى كىتاپ. اۆتوردىڭ سوزجۇمباقتار سۇراقتارى بىلگىر دەگەن, تانىمال ابايتانۋشىلاردىڭ ءوزىن كەي تۇستاردا ساسقالاقتاتىپ تاستارداي شۇعىل بۇرىلىستى. ال بۇل «سوزجۇمباق» ءۇشىن جاندى قوزعاۋشى قىزعىلىقتى جانە تۇتقيىلدىق, تاپقىرلىقتىڭ جانى ءتارىزدى. ونەر ءۇشىن ماندىلىك تە وسىنىسىندا.
وسى كىتاپتا اباي الەمىن («ابايدىڭ الىپ ايدىنىنان») تانىتۋ ماقساتىندا اۆتور قولدانىپ وتىرعان 24 ءماتاۋسوز, 9 تىزبەسوز, 26 سوزدەن ءسوز, 42 سان ءسوز, 9 توپتاما («شاحمات اتىنىڭ ءجۇرىسى») سوزجۇمباقتىڭ ءتۇر-تاسىلدەرى – كەزدەيسوق قولدانىستار كورىنىسى ەمەس.
وسى كىتابىنىڭ وزىمەن-اق اۆتور ۇلكەن ابايتانۋشى, اباي الەمىن ناسيحاتتاۋشى ەكەنى ماقتانارلىق قاسيەت. ءار وقۋشىنىڭ, ءار وقىتۋشى مەن مۇعالىمنىڭ قولىندا, وقۋ ورىندارى مەن كىتاپحانالاردا تۇرۋعا ءتيىس كومەكشى, كەڭەسشى كىتاپ», دەپتى توكەن يبراگيموۆ.
ارينە, مۇنداي ۇسىنىسقا ءبىز دە بەيىلمىز. اعىلشىن ءسوزى «كروسسۆورد» دەگەننىڭ ءوزى قيۋلاستىرۋ, توقىلعان, تەپە-تەڭ دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى ەكەن. جالعىز-اق رەت وقىپ ءوتىپ كەتكەن دۇنيە ەستە قالماۋى مۇمكىن, ال ويلانىپ, ىزدەنە وتىرىپ تاپقان دەرەك پەن وي كوكەيدەن وشە قويماسى انىق ەمەس پە؟ وقۋشىنىڭ تالابىن ۇشتار ءتيىمدى تۇسى دا وسى ما دەيمىز.
اۆتوردىڭ «اباي الەمىنە ساياحات» اتتى سوزجۇمباقتار جيناعى 2018 جىلى قازاقستان رەكوردتار كىتابىنا ەنىپتى. «حاكىمدى ءتۇسىنۋ قيىن. مەن ەڭبەكتەرىمدە ابايدى توتە جولمەن, قىسقاشا سۇراق-جاۋاپتارمەن تانىستىرۋدى مۇرات تۇتتىم. دانىشپاننىڭ تۋعان جەرى, وسكەن ورتاسى, اتا-اناسى, جەتى اتاسى, شاكىرتتەرى, ولەڭدەرى, شىعارماشىلىعى, تاعىسىن تاعىلار... ابايدىڭ اينالاسى دەگەن بىتپەيتىن الەم عوي. جالعىز-اق وسى تاقىرىپ اياسىندا مەنىڭ كىتاپتارىمدا 4 مىڭ سۇراق بار ەكەن. سوزجۇمباقتىڭ ءتۇرى كوپ قوي. ينتەرنەت شىققالى بۇل دا قالىپ بارادى, بىراق. مەنىڭشە, ءوزىم قۇراستىرعان كروسسۆورد, سكانۆورد, چاينۆورد, اناگراممالار اراسىندا ەڭ بايىپتىسى ءارى بارىنشا ويلاندىراتىنى – كريپتوگرامما, وزىمىزشە سان ءسوز دەپ اۋداردىق. كادىمگى توعىزقۇمالاق, دويبى, شاحمات ويناعانداي ويلاندىراتىنى وسى سان ءسوز» دەيدى قاليبەك التىباەۆ.
ماسەلەن, «شاحمات اتىنىڭ جۇرىسىمەن» توپتاماسى دا وتە قىزىق. وندا اتاۋلاردى تاۋىپ, توركوزدەردى شاحمات ويىنىنداعى اتتىڭ جۇرىسىمەن باسىپ ءوتۋ كەرەك. ءاربىر اتاۋ قاسىنا نۇكتە قويىلعان ارىپتەن اياقتالىپ وتىرادى. ءبىر توركوزدى ەكىنشى رەت قايتالاۋعا بولمايدى. مىسالى, مۇنىڭ ءبىر سۇراعى مىناداي: «اداسقاننىڭ الدى ءجون, ارتى سوقپاق» ولەڭىندەگى باسكيىم» نەمەسە «جىگىت ءسوزى» ولەڭىندەگى سۇلۋ قىزعا تەڭەلگەن دالا قۇسى» دەگەن سياقتى. ءسوز جوق, بۇلاردى شەشۋ ءۇشىن وقۋشىعا الگى ولەڭدەردى وقۋعا تۋرا كەلمەي مە؟ ارعى جاعىن پارىقتاۋ وقىرماننىڭ ءوز ەنشىسى دەپ بىلەمىز.
