قازاق مۋزىكا جانە تەاتر ونەرىنىڭ 1930–1940 جىلدارداعى تاريحى جونىندەگى ءتورت سەريالى تەلەحيكايا جارىق كوردى. بۇل – وتاندىق تەلەۆيزيا سالاسىنداعى, رۋحانيات پەن تەاتر ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعا. «قازاقستان» تەلەراديوكورپوراتسياسى تۇسىرگەن تەلەحيكايا «جەل ۇستىندەگى ۆالس» دەپ اتالادى. تەلەتۋىندى – الەمدىك مۋزىكا مەن قازاق مادەنيەتىنە شوقتىعى بيىك شىعارمالار تارتۋ ەتكەن كورنەكتى تۇلعالاردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق جولىن, تانىمال مۋزىكالىق تۋىندىلاردىڭ جازىلۋ جانە ساحنالانۋ تاريحىن باياندايتىن تۇڭعىش كوپسەريالى جوبا. درامادا احمەت جۇبانوۆتىڭ ءرولىن م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق دراما تەاترىنىڭ اكتەرى قايرات ءنابيوللا, مۇقان تولەباەۆتىڭ ءرولىن وسى تەاتردىڭ اكتەرى مەرەي مۇحتار ۇلى, ەۆگەني برۋسيلوۆسكي ءرولىن م.لەرمونتوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق ورىس دراما تەاترىنىڭ اكتەرى فيليپ ۆولوشين, لاتيف حاميدي ءرولىن اكتەر بەكزات ازامات ۇلى سومدايدى.
تەلەحيكايادا بەيىمبەت مايلين, قۇرمانبەك جانداربەكوۆ, شارا جيەنقۇلوۆا, قانابەك پەن كۇلاش بايسەيىتوۆتەر, جۇمات شانين, تەمىربەك جۇرگەنوۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, قۇددىس قوجامياروۆتاردىڭ بەينەسى كورىنىس تابادى.
فيلم تۋرالى الەۋمەتتىك جەلىدە جۇرەكجاردى جازبالار جاريالاندى. مىسالى, بەلگىلى قالامگەر جۇسىپبەك قورعاسبەك تەلەحيكايادا ءسوز بەن سازدىڭ ەرەكشە ۇيلەسكەنىن اتاپ ءوتىپ, قازاق مۋزىكاسىنىڭ اڭىز ءداۋىرى تۋرالى «التىن قورعا» قوسىلاتىنداي ورنىقتى تەلەسەريال تۇسىرىلگەنىن جازدى. ال تۋىندىداعى باس كەيىپكەر احمەت جۇبانوۆتىڭ نەمەرەسى تۇرار جۇبانوۆ (بولات احمەت ۇلى جۇبانوۆتىڭ ۇلى) «تەلەحيكايانى تولىق قاراپ شىقتىم, ءساتتى كارتينا, كوڭىلىمنەن شىقتى», دەپ جازبا قالدىرعان.
تەلەحيكايادا حالىق مۋزىكاسىن جيناقتاۋ مەن نوتاعا ءتۇسىرۋ جۇمىسىنداعى ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ ساياسي جانە تۇرمىستىق قيىندىقتارعا قاراماستان مول مۇرا قالدىرا بىلگەنى, ونەرگە دەگەن شەكسىز ادالدىعى جۇرەك قىلىن شەرتەتىن مۋزىكامەن ءورىلىپ, شەبەر سۋرەتتەلەدى.
«تەلەحيكاياداعى مۋزىكا كامەرا قوزعالىستارى سىندى ءبىر نارسەنى كورەرمەنگە مەڭزەيتىن وزىندىك ءتىلى بار ەلەمەنت رەتىندە قولدانىس تاپقان. اكتەرلەردىڭ شەبەرلىگىنە كوز تويادى, تابيعي. سوندىقتان دا بولار, كەيىپكەرلەردەن مازاسىزدىق بايقالادى. بۇل مازاسىزدىق سول 1930–1940 جىلداردىڭ اۋمالى-توكپەلى اۋراسىن بەرۋ ءۇشىن تاماشا قۇرالعا اينالعان», دەپ جازدى كينو جانە مەديا سىنشى مولديار ەرگوبەك.
تاريحي تۋىندى ءتۇسىرۋ – كينويندۋسترياداعى كۇردەلى شىعارماشىلىق جۇمىستاردىڭ ءبىرى. كارتينا اۆتورلارى «جەل ۇستىندەگى ۆالس» سەريالىن ءتۇسىرۋ كەزىندە سول زامانعا ساي لوكاتسيالار تابۋ قيىن بولعانىن العا تارتادى. ءتۇسىرىلىم جۇمىستارى اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترى, «قازاقكونتسەرت», جامبىل اتىنداعى فيلارمونيا سەكىلدى ەلدەگى تانىمال تاريحي عيماراتتاردا وتكەن جانە سول ۋاقىتتىڭ لەبى ەكران ارقىلى سەزىلىپ تۇر. تەلەحيكايانىڭ قويۋشى-رەجيسسەرى كورەرمەنگە بۇعان دەيىن «دوس مۇقاسان», «قارا شاڭىراق» سەكىلدى ومىرشەڭ تۋىندىلارىمەن تانىس ايدىن ساحامان مۋزىكالىق اسپاپتار مەن رەكۆيزيتتەرگە بايلانىستى ءبىراز قيىندىق بولعانىن ايتادى. اسىرەسە سول زامان سيپاتىنا ساي رويال تابۋ جانە ونى تاسىمالداۋ وڭايعا سوقپاعان. ال ستسەناري اۆتورىنىڭ ءبىرى ەۆفرات شاريپوۆ تاريحي تەلەحيكايا كوركەمدىك تۇرعىدان تارتىمدى بولۋى ءۇشىن ناقتى وقيعالاردان شامامەن 30 پايىزعا دەيىن الشاقتاۋى مۇمكىن ەكەنىن اتاپ ءوتتى. دەگەنمەن ستسەناري اۆتورى ارحيۆتىك ماتەريالداردى مۇقيات قاراپ, تەرەڭ تالداۋ مەن زەرتتەۋدەن سوڭ عانا ءماتىن جازۋعا وتىرعان. كوركەم تۋىندىدا تاريحي وقيعالاردىڭ كۇردەلى سيپاتىنا بايلانىستى كەيبىر ەپيزودتاردىڭ بىرىكتىرىلگەنى, كەيبىر كەيىپكەرلەردىڭ ءرولى وزگەرتىلگەنى بايقالادى. جالپى, تەلەحيكايا تاريحتى وقىتۋدى ەمەس, تانىمدىق جانە كوركەمدىك ماقساتتى كوزدەيتىنىن بىلسەك, بۇل ابەستىك ەمەس.
بەلگىلى دراماتۋرگ جانە تەاتر شولۋشىسى ولگا مالىشەۆا: ء«بىر تەلەحيكايادا توعىسقان تاريحي تۇلعالاردىڭ كوپتىگى سونشا, تەلەحيكايا كەز كەلگەن تەاتر جانە ونەرسۇيەر كورەرمەندى بەيجاي قالدىرا المايدى», دەپ جازدى.
«قازاقستان» تەلەراديوكورپوراتسياسى كەيىنگى بەس جىلدا كورەرمەنگە ۇلت قايراتكەرلەرى مەن تاريحىمىزدىڭ ايشىقتى وقيعالارى تۋرالى 20 تەلەحيكايا ۇسىنىپ, تەلەسەريال وندىرىسىندە تىڭنان تۇرەن سالعانى بەلگىلى.
«جەل ۇستىندەگى ۆالس» دراماسى ءبىر تەلەحيكايا شەگىندە تۇتاس كەزەڭدى قامتۋ اۋقىمى مەن سول تۇستاعى ءىرى قايراتكەرلەر ءومىرىن, وقيعالاردى مازمۇندى جەتكىزۋ تۇرعىسىنان كورەرمەننىڭ عانا ەمەس, كينو, تەاتر, ادەبيەت سالاسى ماماندارىنىڭ وڭ باعاسىن الدى. بۇل – بۇكىل شىعارماشىلىق توپتىڭ ەڭبەگى. كورپوراتسيا تاريحتى تانىتۋ باعىتىنداعى تەلەحيكايالار ءوندىرىسىن الداعى ۋاقىتتا دا جالعاستىرادى. وتكەن جىلى قازاق تەلەۆيزياسىنىڭ تاريحىنا, 1920–1930 جىلدارداعى تۇڭعىش جوعارى وقۋ ورنى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى مەن ونداعى قىزمەت ەتكەن ۇلت زيالىلارىنىڭ ەڭبەك جولىنا ارنالعان سەريالدار ەفيرگە شىقسا, بيىل ۇلتتىق تەاتردىڭ 100 جىلدىعى مەن جەڭىستىڭ 80 جىلدىعىنا وراي تۇسىرگەن سەريالدارىمىز كوپشىلىككە ۇسىنىلادى. جەڭىس تاريحىنا ارنالعان تەلەحيكايا سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ «جابايى الما» پوۆەسىنىڭ جەلىسىمەن ءتۇسىرىلدى», دەيدى «قازاقستان» رترك» اق باسقارما توراعاسى ءلاززات تانىسباي.
تەلەراديوكورپوراتسيا كەيىنگى بەس جىلدا تەك تاريحي باعىتتا 20-عا جۋىق تەلەحيكايا تۇسىرگەن. ولاردىڭ ىشىندە «اباي», ء«ال-فارابي», «مۇقاعالي. بۇل عاسىردان ەمەسپىن», «احمەت. ۇلت ۇستازى», «مىرجاقىپ. ويان, قازاق!», «الكەي. عۇلاما عۇمىر», كۇي اناسى دينا نۇرپەيىسوۆاعا ارنالعان «دينا. كۇي قۇدىرەت» سىندى تۇلعاتانۋ باعىتىنداعى سەريالدار تسيكلىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى.
«جەل ۇستىندەگى ۆالس» تەلەۆيزيالىق تۋىندىسى دا – وتاندىق كينو مەن مادەني مۇرامىزدىڭ قورجىنىنا وتكەن جىلى تۇسكەن ەڭ ۇلكەن ولجانىڭ ءبىرى. تۋىندىنىڭ ستسەناري جوباسى 6–7 اي جازىلعان. بۇعان تەلەحيكايانىڭ جالپى باعىتى مەن جانرىن جانە دراماتۋرگياسىن ايقىنداۋعا, تاريحشىلارمەن كەڭەسۋگە كەتكەن ۋاقىتتى قوسىڭىز. تۇتاس ءبىر كەزەڭدى قامتيتىن سيۋجەتتىك جەلىدە اكتەرلەردىڭ گريمى مەن كوستيۋمدەرى دە كاسىبي تۇرعىدا قويىلعانى كورەرمەن كوڭىلىنەن شىقتى.
سوندىقتان تەلەحيكايا قورىمىزدى قۇندى تۋىندىمەن تولىقتىرىپ قانا قويماي, مۋزىكا مەن تەاتر ونەرىنىڭ جاڭا قىرىن اشتى. ونداعى كەيىپكەرلەردىڭ كەلبەتى مەن تاريحي جانە ساياسي وقيعالاردىڭ بۇگىنگى زامان تۇرعىسىنان العانداعى ماڭىزى جاس عالىمدار تاراپىنان قوسىمشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە, ال كينو مەن مەديا سالاسىنىڭ ماماندارى ءۇشىن تاقىرىپتى ءارى قاراي ءوربىتىپ, ورىستەتىپ, تىڭ دۇنيەلەر تۇسىرۋگە وي سالارى ءسوزسىز.
