ۇلتتىق قور: مەجە مەن مۇمكىندىك

الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دا­­مۋ  بولجامىنا سايكەس مۇناي باعاسى بار­رەلىنە 75 دوللار شاماسىندا بولسا, ۇلتتىق قورعا تۇسىمدەر 2025 جىلى 5,8 ترلن تەڭگەدەن 2027 جىلى 6,7 ترلن تەڭگەگە دەيىن وسەدى. بىراق وسى باعا تۇراقتى ساقتالادى دەگەنگە كىم كەپىل؟ الەمدىك نارىقتىڭ تۇراقسىزدىعى, اقش-تىڭ مۇناي باعاسىن تومەندەتۋگە دەگەن ۇمتى­لى­سى مەن قارا التىننىڭ جىل سا­يىنعى قۇنىنىڭ ماردىمسىز ءوسۋى بۇل بولجامداردى كۇمان استىنا الادى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى­نىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, 2024–2025 جىلدارى الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قار­قىنى 3,2–3,3% بەلگىسىنە جاقىن تۇراق­تاپ, كەيىنگى ءۇش جىلدا العاش رەت تومەندەمەدى.

اقش پەن ەۋرووداقتاعى ينفليا­­­تسيا­نىڭ 2%-دىق نىساناعا جاقىن­داۋى وسى ەلدەردەگى اقشا-كرەديت سايا­ساتىن ودان ءارى قالىپ­قا كەلتىرۋگە جاعداي جاسايدى. وسىنىڭ ءبارى قىتايدىڭ بيۋدجەت شىعىندارىن ۇلعايتۋ جوسپارلارىمەن ۇيلەس­كەن­دە, بيىلعى جا­ھاندىق ەكو­نوميكالىق بەلسەن­دى­لىك ارتا تۇس­پەك. الايدا اقۇيدىڭ جاڭا اكىم­شىلىگى كەلگەننەن كەيىن الەمدەگى ەڭ ءىرى ەكونوميكالار مەن مۇمكىن بولاتىن گەوساياسي وزگەرىس­تەر ارا­سىنداعى ساۋدا قاتى­ناس­تارىنىڭ بولا­شاعىنا قاتىستى ايتار­لىقتاي بەل­گىسىزدىك تە بار. جالپى, ەكونوميكا ەلەڭ-الاڭ زا­مان­عا تاپ كەلىپ تۇر.

بىلتىر قور­عا جالپى 8,8 ترلن تەڭگە تۇسسە, سونىڭ 5,6 ترلن تەڭ­گە­سىن الىپ قويدىق. ونىڭ 2-ەۋى كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت رە­تىندە, 3,6 ترلن تەڭگەسى ماقساتتى ترانسفەرت رەتىندە الىنعان. باس­قارۋ مەن اۋديت شىعىندارىنا 21,5 ملرد تەڭگە جۇمسالعان. العاش­­قى­دا 2024 جىلعا ارنالعان بيۋدجەتتە ماقساتتى ترانسفەرت كولەمى 1,6 ترلن تەڭگە دەپ بەلگى­لەن­گەن ەدى. بىراق جىل سوڭىنا قاراي بيۋدجەت تاپشىلىعىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى ۇكىمەت قو­سىمشا 2 ترلن تەڭگە سۇراپ, ترانسفەرت كولەمىن 3,6 ترلن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتۋ تۋرالى شەشىم قابىل­­دان­دى. كەلەر كۇنگە دەپ جيناپ جاتقان اقشانىڭ جارتىسىنان كوبى جاراتىلىپ كەتتى. ءسويتىپ, قورىمىز ءبىر جىلدا 3 ترلن تەڭگەگە عانا ءوستى. دەمەك بىلتىرعى قاڭ­تاردا قورجىنىمىزدا 29,8 ترلن تەڭگە بولسا, قازىر 33 ترلن تەڭگەدەن ءسال اسىڭ­قىراپ تۇر. بۇل اقپاراتتى قارجى مي­نيستر­لىگىنىڭ ۇلتتىق قور تۇسىمدەرىنە قاتىستى ەسەبىنەن الىپ وتىرمىز. 2024 جىلى جالپى 8,82 ترلن تەڭگە تۇسكەن. ونىڭ ىشىندە 3,8 ترلن تەڭگە – مۇناي سەكتورىنىڭ سالىقتارىنان, 4,98 ترلن تەڭگە ينۆەستيتسيالىق كىرىس­تەن (قوردىڭ اكتيۆتەرى ءارتۇرلى قۇندى قاعازدارعا جانە باسقا قۇ­رال­دارعا ينۆەستيتسيالانعان) جي­نال­عان.

ۇلتتىق بانك توراعاسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ ۇلتتىق قور الپا­ۋىت ەكى كوم­پانيا­نىڭ ارقاسىندا, دالىرەك ايتساق, اك­تسيا­لارىنان ەداۋىر تابىس تاپقانىن ايتقان-تۇعىن. بىلتىر 1,3 ترلن تەڭگەگە ساتىپ الىنعان «قازمۇنايگاز» اكتسيا­لارى 400 ملرد تەڭگە كىرىس اكەلسە, «قازاتومونەركاسىپتىڭ» 467 ملرد تەڭگەگە ساتىپ الىنعان اكتسيالارى بۇگىندە 600 ملرد تەڭگەگە باعالانىپ وتىر. وسىلايشا, قور 500 ملرد تەڭگەدەن استام پايدا تاپتى. بىراق بۇل تابىستى كورىپ, كوڭىل توعايا قويمايدى. ويتكەنى ۇلتتىق قور قارا­جاتىنىڭ قوزعالىسى ءالى دە تەرىس تەڭ­گەرىمدە.

ۇكىمەت 2025 جىلى ۇلتتىق قوردان 2 ترلن تەڭگە كەپىل­دەن­دى­رىل­گەن ترانسفەرت رەتىندە, 3,25 ترلن تەڭگە ماقساتتى ترانسفەرت الۋدى جوسپارلايدى. تەك 2026 جىلدان باستاپ ماقساتتى ترانسفەرتتەردەن باس تارتۋ كوز­دەلەدى. جاقىندا «ەنەرگەتيكالىق جانە كوممۋنالدىق سەكتورلاردى جاڭ­عىر­تۋ» ۇلتتىق جوباسى بەكىتىلدى. ونى ىسكە اسىرۋ, ارينە, جوبادا كورسەتىلگەندەي تولىق كولەمدە وتسە, سەكتورداعى رەۆوليۋ­تسيا­نىڭ ءبىر ءتۇرى بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى جوبا اياسىندا توزىعى جەتكەن ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم تۇگەل­گە جۋىق جا­ڭار­تىلماق. جوبا بارى­سىن­دا 86 مىڭ شاقىرىم جەلى جاڭار­تىلىپ, توزۋ دەڭگەيى 2030 جىلعا دەيىن 40%-عا دەيىن تومەندەتىلەدى. قۇنى – 15 ترلن تەڭگە, ونىڭ 1,4 ترلن تەڭگەسى بيۋدجەتتەن, قالعانى – سىرتقى كوزدەردەن. قارجىلاندىرۋعا ۇلتتىق قور مەن بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى قاراجاتى تارتىلىپ, تومەن پايىزدىق نەسيەگە سۋبسيديا بەرى­لەدى. ۇلتتىق بانك مالىمەتىنە سۇيەن­سەك, بىلتىر جەلتوقساندا قور­دان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ترانسفەرتتەرىنە دەپ 900 ملن دوللار ساتىلعان. ال بيىل ۇكىمەتتىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ترانسفەرت ءبولۋ تۋرالى الدىن الا بولجامدى وتىنى­مىندە قاڭتاردا 750-دەن 850 ملن دوللارعا دەيىنگى مولشەردە ۆاليۋتا ساتىلۋى مۇم­كىن.

«ۇلتتىق قوردىڭ ساۋدا-ساتتىق­تاعى ۇلەسى 17% نەمەسە كۇنىنە شامامەن 43 ملن دوللار بولدى. ۇلتتىق بانك ۇلتتىق قور قارا­جا­تى­مەن وپەراتسيالار جۇر­گىز­گەندە نارىقتاعى بەي­تاراپتىق قاعيداتتى ساقتايدى», دەپ جازدى باس بانك ماماندارى.

ايتپاقشى, باس بانك وتكەن جەلتوقسان­دا ۆاليۋتالىق ينتەر­ۆەن­تسيا جۇرگىزگەن. ايدىڭ قورى­تىن­دى­سىندا ۆاليۋتا ساتۋ كولەمى 307,6 ملن دوللاردى قۇرادى. قاراپايىم تىلمەن تۇسىندىرەيىك. بۇل ارەكەت تەڭگە باعامىنىڭ شامادان تىس اۋىتقۋىن ازايتۋ مەن نارىقتا تۇراق­تىلىقتى ساقتاۋ ماقساتىندا جاسالدى. مۇنداي ارالاسۋ «ۆاليۋتا ينتەرۆەنتسياسى» دەپ اتالادى. قاراشا ايىندا ۇلتتىق بانك ۆاليۋتا نارىعىندا 1 ملرد دوللار ساتقان. بۇل ۇلكەن كولەمدى تەڭگە باعامىن تۇراقتاندىرۋعا قاجەت. ال جەلتوقساندا ينتەرۆەنتسيا كولەمى ايتارلىقتاي ازاي­عان. بۇل بولسا ۆاليۋتا نارىعىن­دا­عى جاع­­دايدىڭ ءبىرشاما تىنىش­تال­­عانىن كورسەتەدى. باس بانك ۆاليۋتا باعامىنىڭ كۇرت قۇبىلۋى ەكو­نو­ميكالىق تۇراقسىز­دىق­قا الىپ كەلەتىنىن تۇسىنەدى. سوندىقتان تەڭگە باعامىن قولداۋ ءۇشىن شەتەل ۆاليۋتاسىن ساتۋ ءتيىمدى. ول ارقىلى نارىقتاعى ۇسىنىس پەن سۇرانىستى رەتتەيدى. مۇنداي شارالار تەڭگەنىڭ شامادان تىس السىرەۋىنە جول بەر­مەيدى.

ۇلتتىق قور – ساندار مەن اكتيۆ­تەر­دىڭ عانا جيىنتىعى ەمەس. ول – حالىقتىڭ ءۇمىتى, ۇرپاقتىڭ سەنىمى, مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعى. بىراق قازىرگى قارجىلىق ساياساتتىڭ بۇل سەنىمدى قان­شالىقتى اق­تاي­تىنى بەلگىسىز. ەر­تەڭىمىزگە جاۋاپتى بۇ­گىنگى شەشىمدەردە كورە­گەندىك جەتپەسە, ۇلتتىق قور كوزدەگەن 100 ملرد دوللارلىق مەجەنىڭ ەلەسى دە الىس­تا قالا بەرمەك.