كەن وندىرىسىنە كەمەل كوزقاراس قاجەت

يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ۆيتسە-ءمينيسترى نۇرمۇحامبەت ابدىبەكوۆپەن اڭگىمە – نۇرمۇحامبەت قاناپيا ۇلى, يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى تاۋ-كەن ءوندىرۋشى جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كاسىپورىن­دارىنىڭ رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعىمەن (تمكق) بىرلەسىپ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان سالالىق باعدارلامانى ازىرلەپ جاتىر. بۇل ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا ەگجەي-تەگجەيلى قوسىمشا بولا الا ما, الدە سالالىق باعدار­لامادا قاعيداتتىق جاڭالىقتار بار ما؟ – تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا ونەركاسىبى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى سەكتورلارى­نىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ونىڭ ماڭىزىن تومەندەگىدەي ولشەمدەرمەن سيپاتتاساق تە جەتكىلىكتى. ەلدەگى ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەس سالماعى 9,5 %-دى قۇرايدى, سالانىڭ ۇلەسىنە ەكسپورتتىڭ جالپى كولەمىنىڭ 19,5 %-ى تيەسىلى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, ءۇيدمب شەڭبەرىندە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنىن دامىتۋ باستى باسىمدىقتىڭ بىرىنە اينالدى. 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سالاسىن دامىتۋ باعدارلاماسىندا سالانىڭ دامۋ باعىتتارى ەگجەي-تەگجەيلى كورسەتىلىپ, قويىلعان ماقساتتارعا جەتۋدىڭ ناقتى تەتىكتەرى, جوسپارلى ۋاقىت ارالىعىندا وسى باعدارلاما اياسىندا ىسكە اسىرىلاتىن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ تىزىمدەرى ناقتىلانعان. قولدا بار مينەرالدى-شيكىزاتتىق الەۋەتتى ءتيىمدى پايدالانۋ, وندىرىسكە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, زاماناۋي وزىق يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ترانسفەرتىن جۇزەگە اسىرۋ باعدارلامانىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى بولىپ تابىلادى. بۇل مىندەتتەردىڭ ورىندالۋ ناتيجەسى قازىرگى كەزدە رەسپۋبليكادا ءوندىرىل­مەيتىن جاڭا ونىمدەردىڭ تۇرلەرىن شىعارۋ مەن جاڭادان قايتا بولىستەردى يگەرۋ ارقىلى كورىنىس تابادى. بۇل قارا جانە ءتۇستى مەتاللۋرگياعا دا قاتىستى. بازالىق ماقساتتى كورسەتكىشتەر 2015 جىلعا جالپى قوسىلعان قۇندى 107 پايىزعا, سالانىڭ ەكسپورتتىق كولەمىن ەكى ەسەگە ۇلعايتۋ جاقتارىن قاراستىرادى. – باعدارلاما جاڭا وڭدەۋشى وندىرىستەر قۇرۋ مەن قوسىلعان قۇنى جوعارى ونىمدەردى شىعارۋدى كوزدەيدى. جوعارى تەحنولوگيالىق ونىمدەردىڭ قانداي تۇرلەرىن شىعارۋدى جانە ەكسپورتتاۋدى جوسپارلاپ وتىرسىزدار؟ قازاقستاندىق كاسىپورىنداردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ءسىز قالاي باعالار ەدىڭىز؟ —باعدارلامانى ورىنداۋ ءۇشىن قازاقستاندا جاقسى العىشارتتار بار. ءبىزدىڭ تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنىمىزدىڭ باسەكەگە بەيىمدىگى ەڭ الدىمەن سەنىمدى مينەرالدى-شيكىزاتتىق بازاعا نەگىزدەلگەن. بىزدە ءارتۇرلى مينەرالدى شيكىزات­تاردىڭ ايتارلىقتاي قورى بار. ەلىمىزدە تەمىر, مارگانەتس, حروميت كەندەرى, ءتۇستى مەتالل كەندەرى – الليۋمي­ني, مىس, مىرىش, تيتان, التىن جانە باسقالار الىنىپ, وڭدەلەدى. بۇرىندارى پايدا بولعان قال­دىق­تاردى وڭدەۋگە ەنگىزۋ, اتاپ ايتقاندا, كەن بايىتۋ كومبي­نات­تارىندا بۇگىنگى كۇندە ءۇيىندى بولىپ جاتقان ەسەپكە ەنبەگەن كەندەردى يگەرۋ باعدارلامانىڭ ماڭىزدى بولىگى بولىپ تابىلادى. بۇعان قوسا, وزدەرىنىڭ تەحنو­لوگيالىق ولشەمدەرى بويىنشا قولدانىستاعى مەتاللۋرگيالىق بولىستەرگە ساي كەلمەيتىن كونديتسيالىق رۋدالاردى وڭدەۋ جاعدايلارى دا قاراستىرىلۋدا. سوڭعىسىنا, مىسالى, جەكەلە­گەن ۇيىندىلەردە جينالىپ قالعان, ەجەلدەن كەلە جاتقان حروميتتىك كەندەردىڭ ۇساق تۇرلەرىن جات­قىزۋعا بولادى. جاڭا تەحنولوگيالار وسىنداي شيكىزاتتان جاڭا ءبولىس ءۇشىن جارامدى يلەمدەر مەن بريكەتتەر جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇگىنگى كۇندە ءاليۋمينيدى وڭدەۋ سالاسىن­داعى جوعارى وڭدەۋگە “الپروف” اق پەن “اليۋگال” اق سەكىلدى كاسىپورىندارداعى جىلىنا 20 مىڭ توننا اليۋميني ءپروفيلىنىڭ ءوندىرىسىن مىسال رەتىندە كەلتىرۋگە بولادى. 2014 جىلعا قاراي وندىرىستىك قۋاتى جىلىنا 15 مىڭ توننانى قۇرايتىن “قازەنەرگو-كابەل” اليۋ­ميني جايمالارى ءوندىرىسىن اشۋ, “الپروف” پەن “اليۋگال” زاۋىتتارىنىڭ وندىرىستىك قۋاتىن 20 مىڭ تونناعا ارتتىرۋ كوزدەلىپ وتىر. سونى­مەن قاتار پاۆلودار قالاسىنىڭ يندۋستريالىق ايماعىندا 10 مىڭ توننا يلەم مەن 50 مىڭ توننا قورىتپا شىعاراتىن از تونناجدى ءوندى­رىستەر اشۋ جوسپارلانۋدا. وسى ورايدا الەۋەتتى ينۆەستورلارمەن 120 مىڭ توننا باستاپقى ءاليۋمينيدى وڭدەپ, قوسىلعان قۇنى جوعارى ونىمدەر – اليۋميني يلەمدەرىن, جايمالارىن, پروفيلدەرىن جانە ت.ب. شىعاراتىن ءوندىرىستى ۇيىمداستىرۋ جونىندە كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلۋدە. مىستى وڭدەۋ سالاسىندا مىس جايماسىن 20 مىڭ تونناعا, يلەمدەرىن 2 مىڭ تونناعا, مىس قورىتپالارىن 5 مىڭ تونناعا ارتتىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ قاتىسۋىمەن بىرلەسكەن كاسىپورىندار اشۋدىڭ ەسەبىنەن كابەلدى ونىمدەردىڭ ءوندىرىسىن 15 مىڭ تونناعا ارتتىرۋ دا كوزدەلۋدە. مىرىشتى ودان ءارى تەرەڭدەتە وڭدەۋ ءۇشىن قارا مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارىنىڭ جانىنان 5 مىرىشتاۋ تسەحىن قۇرۋ ماسەلەسى قاراستى­رىلۋدا. بۇل قارا مەتالداردى مىرىشتاۋ اۋقىمىن 10 مىڭ تونناعا دەيىن ارتتىراتىن بولادى. ۆاسيلكوۆ تبك ىسكە قوسىلۋىمەن كاتودتى التىن ءوندىرىسىن جىلىنا 15 تونناعا ارتتىرۋ جوسپارلانۋدا. سيرەك مەتالداردى وڭدەۋ سالاسىندا بەريلي ليگاتۋراسىنىڭ ءوندىرىسى, ارنايى قورىتپالاردى الۋ, كومپوزيتتىك ماتەريالداردى ءوندىرۋ باسىم باعىتتار بولىپ تابىلادى. – ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنىنىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرى بولىپ شيكىزات بازاسىنىڭ سارقىلۋى, نەگىزگى قورلاردىڭ توزۋى, قورشاعان ورتانى لاستاۋدىڭ جوعارى دەڭگەيى اتالىپ كورسەتىلەدى. قالىپتاسقان جاعدايدى جاقسارتۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە قولدانىلۋى ءتيىس قانداي شارالاردى اتار ەدىڭىز؟ – شىنىندا دا, سوڭعى جىلدارداعى گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ قارقىنى سارقىلىپ كەلە جاتقان رەسۋرستاردىڭ ورنىن تولىعىمەن الماستىرا المادى. باعدارلاما شەڭبەرىندە كەن ورىندارىن پايدالانۋ بارى­سىندا دامىپ كەلە جاتقان تاۋ-كەن مەتال­لۋرگيا ءوندىرىسىن جاڭا شيكىزات قورلارىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان ەگجەي-تەگجەيلى, كەشەندى گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارى ۇيىمداستىرىلاتىن بولادى. تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا وندىرىسىنە بايلانىستى ەكولوگيالىق فاكتورلار جونىندە مىنالاردى اتاپ وتكەن ورىندى. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن بارلىق جوبالار ارنايى ساراپتامادان وتەدى, سول بويىنشا ولاردىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرى باعالانادى. بۇدان وزگە, ەكولوگيالىق قوعامداستىقتىڭ قاتىسۋىمەن قوعامدىق تىڭداۋلار ۇيىمداستىرىلادى. وسىلايشا, جوبالار ەكولوگيالىق تۇرعىدان العاندا بىرنەشە ساتىلى سۇزگىدەن وتەدى. ءسويتىپ جوبالاردى جاساۋ كەزىندە-اق قورشاعان ورتاعا زياندى اسەر بەرۋ مۇمكىندىگىن بولدىرمايتىن تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ شارتى, ياعني تالابى قويىلادى. باعدارلاما شەڭبەرىندە وتكەن جىلدارى قوردالانىپ قالعان ۇيىندىلەردى ىسكە اسىرۋ ماسەلەلەرى دە شەشىلەدى, وسىلايشا ولاردىڭ دا كولەمى ازاياتىن بولادى. مىسالى, دون تبك وڭدەۋگە ميلليونداعان توننا بولىپ جاتقان كەندىك قيىرشىقتار تارتىلادى. ەندى وسى كەندىك قيىرشىقتاردى تۇيىرشىكتەۋ مەن كەسەكتەۋ تەحنولوگيالارىنىڭ ارقاسىندا ۇيىندىلەر وڭدەۋ ۇدەرىسىنەن وتەدى. تاعى ءبىر پەرسپەكتيۆالى باعىت كەندى الۋ­دىڭ گيدرومەتاللۋرگيالىق ادىستەرىنىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ بولىپ تابىلادى. وسىلايشا قازىرگى كەزدە التىن مەن ۋران الىنۋدا. وسى تەحنولوگيا بويىنشا مىس الۋ دا جوسپارلانىپ وتىر. بۇل ەنەرگيانى كوپ قاجەت ەتەتىن مەتاللۋرگيالىق ءبولىنىس ۇدەرىسىنەن قۇتىلۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تەحنولوگيانى جاساۋعا مينەرالدى شيكىزاتتاردى كەشەندى وڭدەۋدىڭ ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ عالىمدارى قاتىسۋدا. كاسىپورىنداردىڭ نەگىزگى قورلارىنا كەلەر بولساق, ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ تىكەلەي قورلاردى جاڭارتۋعا باعىتتالعان. – قازاقستاندىق كومپانيالار الەمدىك قارجى رىنوگىنا شىعۋدا, شەتەلدىك قور بيرجالارىندا قۇندى قاعازدارىن ورنالاستىرۋ ارقىلى ەلىمىزگە ميللياردتاعان دوللارلار تارتتى. بۇل شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ ۇلتتىق كەن-مەتاللۋرگيا سالاسىنا دەگەن قىزىعۋشى­لىعىن كورسەتەدى. ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزداعى قور بيرجاسىنىڭ دامۋىن ءسىز قالاي باعالايسىز؟ – ىشكى قور رىنوگىنىڭ ناشار دامۋى سال­دارىنان ءبىزدىڭ كومپانيالارىمىز ينۆەستي­تسيالىق جوبالارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن شەتەلدىك قور رىنوكتارىنا جۇگىندى. مۇنىڭ قيسىندى ەكەنىنە كەلىسەتىن بولارسىز. بۇل جەردە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا ءوندىرىسىنىڭ قوماقتى قور رەسۋرستارىن تالاپ ەتەتىندىگىن دە ايتا كەتۋ كەرەك. بۇل سالاداعى ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا ونداعان, جۇزدەگەن, كەي جاعدايلاردا ميلليارد­تاعان دوللار قاجەت بولادى. وكىنىشكە وراي, ىشكى كاپيتال رىنوگىنىڭ ونداي سومالاردى تارتۋ مۇمكىندىگى جوق. الايدا, مەنىڭشە, ۋاقىت وتە كەلە ءبىزدىڭ قور رىنوگىمىز دا ينۆەس­تيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن دەڭگەيگە كوتەرىلەدى دەپ ويلايمىن. – سالالىق باعدارلاماعا “كىشى مەتاللۋر­گيانىڭ” پەرسپەكتيۆالى جوبالارى دا ەندى. باع­دار­لامانى ورىنداۋ بارىسىندا “جەكە كاسىپ­كەرلىك تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكا­سىنىڭ زاڭىنا تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جوسپارلانۋدا. جاڭا سالاىشىلىك قۇرىلىمنىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى ايتىپ بەرە الماس پا ەكەنسىز؟ – اتالمىش باعىتتىڭ دامۋى باعدارلاما­نىڭ باسىمدىقتارىنا تولىعىمەن سايكەس كەلەدى. “كىشى مەتاللۋرگيا” دەپ اتالاتىن نەمەسە شاعىن تونناجدى ءوندىرىس بارلىق كەزدە بولىپ كەلدى جانە ءوزىنىڭ ناقتى ورنىن دا يەلەندى. بۇل اسىرەسە كەنى سيرەك نەمەسە مەتالى سيرەك كەندەرگە ءتان بولعان, ويتكەنى ءوندىرىس كولەمىنىڭ تومەندىگىنە بايلانىستى مەتالل باعاسى جوعارى بولادى. اتاپ ايتقاندا, قورعانىس سالاسى مەن عارىش سالاسىندا جانە قۇرىشتىڭ ارنايى ماركالارىن جاساۋدا قولدانىلاتىن فەرروموليبدەن, فەرروۆانادي, فەرروۆولفرام, فەررونيوبي ءوندىرۋ جونىندەگى شاعىن تونناجدى وندىرىستەر قۇرۋدىڭ پەرسپەكتيۆالارى ۇلكەن. – تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سالاسىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا بايلانىستى بىلىكتى كادرلارعا قاجەتتىلىك تۋىندايدى. باعدارلامادا مامان­داردى جوو-لاردا دايارلاپ, كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋدى قالپىنا كەلتىرۋ قاراستىرىلعان. سالا ماماندارىن وقىتۋدى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن مەملەكەت قانداي شارالاردى قولعا الۋدا؟ – بىرىنشىدەن, تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سالاسى ءۇشىن ماماندار نومەنكلاتۋراسى ايتارلىقتاي كەڭەيە ءتۇستى. مىسالى, قازىر پاۆلودار وڭىرىندە قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتى ىسكە قوسىلدى. بۇل جەردە 250 مىڭ توننا باستاپقى اليۋميني وندىرىلەدى. بۇرىندارى قازاقستاندا باستاپقى شيكىزات – بوكسيت ءوندىرىلىپ, ول گلينوزەمگە اينالدىرىلاتىن. كەيىن گلينوزەم رەسەيدىڭ اليۋميني زاۋىتتارىنا جونەلتىلەتىن. ەندى اليۋميني وزىمىزدە وندىرىلەتىن بولادى. ول قىمبات تاۋار, ونىمەن باسقا رىنوكتارعا شىعۋ­عا جانە ودان الۋان ءتۇرلى بۇيىمدار جاساۋعا بولادى. سوعان سايكەس جاڭا ماماندىقتار بويىنشا ماماندار دايارلاۋعا سۇرانىس تا تۋىندايدى. مىسالى, پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بازاسىندا جاڭا 15 ءتۇرلى ماماندىقتار بويىنشا وقۋعا قابىلداۋ باستالدى. ودان بولەك, ورتا بۋىن ماماندارىن دايارلاۋ مەن كوپتەگەن ماماندىقتار بويىنشا جۇمىسشىلار دايارلاۋ جۇرگىزىلەدى. مىسالى, اليۋميني زاۋىتىنا ەلەكتروليزدى قوندىرعى­لاردىڭ وپەراتورلارى قاجەت. وسكەمەن مەن قاراعاندىدا مەتاللۋرگيالىق باعىت بويىنشا ماماندار تاپشى. ماماندار دايارلاۋ جونىندەگى جۇمىستىڭ تاعى ءبىر باعىتى – وندىرىستىك تاجىريبەنى ۇيىم­داس­تىرۋ. ستۋدەنتتەر تاجىريبەلى مامانداردىڭ باسشىلىعىمەن ءۇش ايعا دەيىنگى مەرزىمدە ءتيىستى وندىرىستەرگە تاجىريبەگە جىبەرىلەدى. بۇل ولارعا وقۋلارىن ءتامامداي سالىسىمەن كاسىپورىن­داردا ءساتتى جۇمىس جاساپ كەتۋلەرى ءۇشىن قاجەتتى بىلىكتىلىك بەرەدى. – باعدارلامانىڭ ىسكە اسىرىلۋى تمك پروبلەمالارىن شەشۋ مەن جوعارى قوسىلعان قۇنى بار ءونىم شىعارۋدى ىنتالاندىرۋدى كوزدەيدى. سالانىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىنىڭ ارتۋىنان مەملەكەت نە ۇتادى؟ – جاۋاپ مەيلىنشە ايقىن. جاڭا وندىرىستەر قۇرىلىپ, بارلارى قايتا قۇرۋدان وتەدى, جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى. ءوندىرىس كولەمىنىڭ ارتۋىنان بارلىق دەڭگەيدەگى بيۋدجەتتەردىڭ كىرىستەرى ارتادى. تۇپتەپ كەلگەندە, مەملەكەت قارقىندى دامىپ جاتقان, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ كەلەشەكتە دە سەنىمدى ءبازيسى بولا بەرەتىن, الەمدىك دەڭگەيدە باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكالىق سالاعا يە بولادى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن سەيفوللا شايىنعازى.