– قازاق ءتىلىن قايدان بىلەسىڭ؟ – دەپ سۇرادىم مەن.
– اعاي, كىلەڭ قازاقتىڭ اراسىندا كۇنەلتىپ جۇرگەن جوقپىن با؟ – دەپ جىميدى سەرگەي مارتىنوۆيچ.
ءارى قاراي اڭگىمە ساباقتالىپ جۇرە بەردى. ءوزى دە كىسى جاتىرقامايتىن, ەمەن-جارقىن ادام ەكەن. جەكە كاسىپكەر رەتىندە 2007 جىلى تىركەلىپ, بال اراسىن باپتاي باستاپتى. «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىندا وقۋىن وقىپ, 550 مىڭ تەڭگە توڭىرەگىندە مەملەكەتتىك گرانتقا يە بولعان. ول قارجىعا ارا باعىپ, بال وندىرۋگە قاجەتتى قۇرال-جابدىق العان. سەرگەيدىڭ بال تۋرالى اڭگىمەسى بال تاتيدى. نيەت ەتكەن ادام الدىمەن بال اراسى تۋرالى تاجىريبە جيناقتاپ, ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, سودان سوڭ بارىپ ومارتا ساتىپ الۋى كەرەك ەكەن. ءتىپتى بۇرىن ۇستالعانى دا جاراي بەرەدى, ءبۇيىرى ءبۇتىن بولسا بولدى.
تاجىريبەلى ومارتاشىلار ەشكىمگە جالىنباي وزدەرى-اق جاساپ الاتىن كورىنەدى. ال ارانىڭ ءتۇر-ءتۇرى بار. ماسەلەن, ورتا رەسەيلىك ارالار. وزگە تۇقىمداستارىمەن سالىستىرعاندا ىرىلەۋ, ءسال سالماقتى. تۇمسىقتارى قىسقا بولعانىمەن, قارىمى كۇشتى. ءتۇسى قارا سۇر. وزگە تۇقىمداستارىنا قاراعاندا اشۋشاڭداۋ. جايقالعان گۇلدەن تىرنەكتەپ بال جيناپ جۇرگەن كەزىندە بوگدە بىرەۋ جاقىنداپ قالسا, شابۋىل جاساۋدان دا تايىنبايدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, انالىق ارالاردىڭ ءونىمى دە جوعارى. ارقايسىسى شامامەن ەكى مىڭعا دەيىن جۇمىرتقا سالادى ەكەن.
«ارا تىرشىلىگىن باقىلاۋ وتە قىزىق, – دەيدى سەرگەي مارتىنوۆيچ, – كادىمگى مەملەكەتتىڭ قۇرىلىمى دەسەڭ دە بولادى. ەڭبەكقورلىعى ادام ايتىپ جەتكىزگىسىز. بال ىزدەگەندە جۇزدەگەن شاقىرىم جەردى اينالا ۇشىپ, تىنىم تاپپايدى. ۇيادا بال جينامايتىن, ءبىر-اق گۇل ىزدەيتىن بارلاۋشى توپ بولادى. ولار شىرىنى بەتىنە شىعىپ تۇرعان قۇنارلى القاپتى تاپقان سوڭ, بال جينايتىن جۇمىسشى ارالارعا بەلگى بەرەدى. مەن وسى ءبىر ءساتتى زەيىن قويىپ, قىزىقتاعاندى جاقسى كورەمىن. بارلاۋشى ارالار كوكمايسا ءشوپ, سان الۋان گۇلدىڭ ۇستىنە تيتىمدەي قاناتتارىن تىنىمسىز قاعىپ, بي بيلەيدى. تاپقانىنا قۋانعان ءتارىزدى. گۇلدى القاپقا ىلە جۇمىسشى ارالار جەتەدى. بۇل توپ ارالاردىڭ اراسىنداعى ەڭ كوبى».
ومارتاشىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قانشا ەڭبەكقور دەگەنىمىزبەن, بال ارالارىنىڭ اراسىندا دا جالقاۋلارى بولادى. ايتسە دە جۇمىسشى ارالار ءوزىمىز جيناعان بالعا, ىرىزدىققا ورتاق بولماسىن دەپ شاعىپ ءولتىرىپ تاستايدى ەكەن. شاماسى جاتىپىشەر جالقاۋلىقتى ارالار دا جاقتىرمايتىن بولعانى-اۋ. ءاربىر ومارتادا جانسەبىل جۇمىسشى ارالار تىرنەكتەپ جيناعان بالدى كۇزەتەتىن كۇزەتشى ارالار بار. ولار قاڭعىباس, جالقاۋ ارالار وڭاي ولجا ەتپەس ءۇشىن انتەك جۋان باستارىن بالاۋىزدىڭ تەسىكتەرىنە تىعىپ الىپ, قۇددى مەملەكەتتىك شەكارانى كۇزەتكەندەي كىرپىك قاقپاي اڭدىپ وتىرادى. الدىنداعى اسىن جاندىك ەكەش جاندىك تە وزگەدەن قىزعانسا كەرەك. سەرگەيدىڭ باعاتىنى – كارپات تۇقىمداس ارالار. كاۆكازدىق تۋىستارىمەن سالىستىرعاندا ىرىلەۋ. بۇل ارالار بەيبىتشىل, ءوزارا تىلتاپقىش, موماقان.
سەرگەي ءمارتىنوۆيچتىڭ ەسەپتەۋىنە قاراعاندا, بال اراسى شارۋاشىلىعىن ۇيىمداستىرۋدىڭ كوپ شىعىنى جوق. تەك وسى توڭىرەكتەگى تانىم-ءبىلىمدى تولىقتىرىپ, جەتىلدىرۋ قاجەت. ءونىمى قاشاندا سۇرانىسقا يە. كوكتەم شىعىسىمەن توڭىرەكتەگى شارۋا قوجالىقتارىمەن كەلىسىم جاسالادى.
«قازىر بوس جاتقان جەر جوق قوي, – دەيدى ومارتاشى, – كەيىن وكپە-ناز تۋماس ءۇشىن باسىن اشىپ العان ءجون. نەگىزىندە, ءبىزدىڭ ولكەدە قۇنارلى جەر كوپ. سوندىقتان گۇلدى القاپتاردى تابۋ قيىن ەمەس».
وسىنداي تىربانىپ تىرشىلىك ەتىپ جاتقان ادامداردى كورگەندە كوڭىلىڭ گۇلدەپ قالاتىنى بار. اۋىلدا ەكى قولىن الدىنا سىيعىزا الماي وتىرعان اعايىنعا وي سالسىن دەپ وسى تاقىرىپقا قالام تارتتىق.
اقمولا وبلىسى,
زەرەندى اۋدانى
